Zaman men qalamnyń arasy

1. Qazir jas aqyn-jazýshylar kóp. Olardyń shyǵarmashylyǵyna jalpylama pikir, maqtaý aıtylǵanymen, aǵa býynnyń tarapynan syn aıtyla bermeıdi. Sizdińshe, jaqsy jazyp júrgen kimder? Jáne olardyń qalamyna tán kemshilik pen artyqshylyq qandaı?

2. Úlken jazýshy bolý úshin kóp jazý kerek pe, álde ol taqyryp pen stılge baılanysty ma?

3. Sizdińshe endigi qazaq jazýshysy qaı taqyrypty jazý kerek? Iа qaı taqyryp jazylýy tıis edi, biraq jazylǵan joq. Sizge ol nesimen mańyzdy?

Tańat NURǴAZIEV,

Ardahan ýnıversıteti Halyq ádebıeti bóliminiń doktoranty (Túrkııa)

1. О́leńge árkimniń-aq bar talasy... Aqyn-jazýshy­lar­dyń kóbeıgeni – ádebıetke degen yntanyń artqany. Árıne, bul qubylys kimdi de bolsa qýantary sózsiz. Eń bastysy shyǵarmashylyqpen aınalysyp júrgenderdiń sany bar. Endi sapasyna keleıik. Ádebıet – ekonomıka emes. Bir ǵana «báseke» uǵymy poezııa nemese prozanyń sapasyn kótermeıdi. Sebebi báseke – yntalandyrý quraly ǵana. О́kinishke qaraı sapa etalo­nynyń kórsetkishi bolatyn syn máselesi ádebıetimizde áli de bolsa tolyq qolǵa alyn­­­baı keledi. Syn aıtý má­­de­nıetiniń joqtyǵy «tapsyryspen jazylǵan syn» uǵymyn týdyrdy. Ol óz aldyna dattaýdan bastalyp, tulǵanyń jeke basyna tıisý, shyǵarmadan tek kemshilik terýmen shektelgen. Nemese asyra siltep, jónsiz maqtap, shyǵarmany «ádebıettegi altyn qordyń juldyzy» bıigine shyǵaryp jatqandar da bar. Poezııa tabaldyryǵyn jańa attaǵan shyǵarmashyl tulǵaǵa syn aıtylmaýynyń birinshi sebebi syn mádenıetiniń tó­mendigi desek, ekinshi sebebi – syn alańynyń joqtyǵy. Sóz quny arzandaǵan áleýmet­tik jelilerdegi shyǵarmaǵa qa­­tys­ty «Jaqsy eken» ne­me­se «Unamaıdy» beıtarap ustanymy, ıdeıa, maz­mun, jańalyq, erekshelik uǵym­­­­da­rynyń ornyn basty. Ádebıetke janashyrlyq ta­nytatyndardyń sany azaıdy. Syn jazýdan góri túıme basý qaǵıdasy keńinen óris aldy. Sondyqtan da jalpylama pi­kir bar, syn joq. 

Shyǵarmashylyǵy bar jas­­tar dep klassıfıkasııa jasaýdan góri, jańa býyn dep qol­danǵan durys sııaqty. Ár býynnyń úzdigi bar. Eshkimdi bólip-jarǵym kelmeıdi. Ár­qaısysy óz bıiginde. Tá­ýel­­siz­digimizden 4-5 jyl kishi býynnyń batysqa kóp elik­tep júrgenin kórip júr­min. Oılary erkin, eń bastysy bilimdi. «Qatyp qalǵan uıqas joq» degen ustanymmen ja­­­zyp júrgenderi de bar ara­­synda. Árıne ádebıet ósý kerek, jańa formalar men tyń oılardy qate dep aı­tý ábestik bolar. Alaıda Abaı­­dyń «Tilge jeńil, jú­rek­ke jyly tıip, tep-tegis jumyr kelsin aınalasy» talaby eske túskende, ózi­mizge tán órnekten aıyrylyp qalmasaq eken degen alań­­daýshylyq ta joq emes. Eskeretin jaıt, jańa tolqyn birshama aǵalarymyzdyń pi­­kir­lerindegideı maqtaý­súıer, jahandanǵan, pessımıst emes. Ondaı oıda júr­­gen aǵalarymyz bolsa, Ǵa­bıt Mú­sirepovtiń 1984 jy­ly Ja­zýshylar odaǵynda óz­derine qatysty aıtylǵan só­zin esterine túsirsin. 

2. Úlken jazýshy bolý úshin úlken taqyryp kótere bilý kerek. Basty másele kóp nemese az jazýda emes, tu­raqty shyǵarmashylyqpen aınalysýda. Stıl máselesine kel­sek, shyǵarmashylyqta da­ralyq tappaǵan tulǵany eshkim de oqymaıdy. Qysqa qaıyrsaq, ádebıetpen aınalysý degen plagıatpen aınalysý emes. 

3. Ádebıetimizde jalpy­ sıpat almaǵanymen, búgin­gi kúni boljaýǵa ońaı taqy­ryptar kóbeıdi. 15-20 jyl­ bu­ryn jazylyp ketken­ ta­qyryptardyń tonyn teris kıgizip, tipti sıýjetin ózgert­pesten qaıta jazyp shyǵatyn «jazýshylardyń» qatary bar. Bul jazýshyny ósiretin ádis emes, ádebıettiń da­mýyn tejeıtin qubylys. Taqy­ryp tańdaý máselesi, árı­ne bul baǵytta eńbek etip júr­gen­derdiń óz talǵamy. Tek sol taqyryptardy kóter­gen­de keńes zamanynyń sa­ry­­nymen emes, táýelsiz sanamen baǵamdasa eken degen oıǵa kelesiń. О́z basym áleý­­met­tik máseleler men adam­­nyń ishki dúnıesin sóz ete­tin taqyryptardy oqyǵym ke­ledi.

Búgingi kúni oqyrman sheber jazylǵan detektıv nemese fantastıkalyq áńgimelerge muqtaj. Sóz óneriniń kýmmý­lıa­tıv­tik qyzmetin eskeretin bolsaq, jazýshynyń qyzyqty fan­tastıkalyq áńgimesiniń ishin­de qandaı da bolsyn qazaqy sıpat bolsa, áde­bıet óziniń tárbıelik qyz­metin barynsha maksımaldy deń­geıde atqaratyn edi. Ja­handaný úderisinde ádebıet ulttyq bolmys pen dú­nıe­tanymymyzdy saqtap qa­lýdyń birden-bir quraly desek, jazýshy jáne onyń shy­ǵarmasy osy qyzmetti jú­zege asyratyn negizgi tetik. Sondyqtan taqyrypty, janr­dy túrlendirý arqyly oqyr­man aýdıtorııasyn tartý jáne ádebıetke laıyq tazalyqpen ulttyq múddeni saqtap, keıin­gi tolqyndy tárbıeleý – jazýshy qaýymyna qoıylǵan bas­ty talap bolyp otyr.

Ermek QANYKEI,

ádebıettanýshy

1. Qazir jastardyń shy­ǵar­­ma­shylyǵy jóninde ádil pikir­ler aıtylyp jatyr. Maq­taýy bar, syny bar, jal­­py­lamasy bar degendeı. Osy­ny  ásirese jas jazýshy ajyrata alsa boldy, bildirý shart emes shyǵar. Maqtaý da syn, sol sııaqty syn da maqtaý bolyp ketip júr. Buny «pıar» dep aıtady ǵoı. Keıde qaıta-qaıta bireýdi jamandap aıta berse, ony jaqsy kórip ket­peseń de osy kim eken dep qyzyǵyp qalasyń. Ol osy­nysymen este qalady. Ál­gi bir kóshede ilinip tura­tyn tońazytqyshtyń jarna­masy sekildi. 99999 teń­ge de­gen.­­ Sondaǵysy bir­ teńge me? 100000 dep nege jazbaıdy? Sóıtsek jarnama­nyń muraty – sózdi qate ja­­zyp, zattyń, nárseniń qalyp­ty beınesin buzyp, ózi­ne erik­siz nazar aýdartý eken. Osyn­daı maqsatpen aqyn-jazýshylardyń aınaly­syp júrgenin kórgende qaı­ran qalasyń. Atyn atasam bi­raz tanysymnan aıyrylamyn. Ákeı «jalǵyz júrip jol tap­­qansha, kóppen birge adas» dep tárbıeledi. Ol da qa­zaq­­tyń balasy. Osyndaı nárse­lerden aǵalarym da saý emes. Qaı­temiz endi ańdys­tyrǵan ekeýin qudaıym-aı!..

Aǵa býyn, ózimiz qatar­las, ini ispetti aqyn-jazýshylar­dy qadaǵalap oqyp júremin. Keıde tym úlken talap qoıǵyń keledi. Bunymnyń qatelik ekenin de moıyndaımyn. Bi­­raq ózimdi bolashaǵynan úl­­ken úmit kúttiretin jas­tar­­­dyń sonshalyq mol eke­­ni qýan­tady. Olardyń jetis­tikterin aıtyp taýysa almas­pyn. Al kemshilikti kórýdiń ózi kemshilik sııaqty sezilse qaıtesiń? Talǵammen talasý úshin alabóten talant kerek shyǵar. Árkimniń janyna ja­qyn janr ıakı taqyryp bolady. Bireý Shatobrıandy oqysa, bireý «Shanshardy» kóredi degendeı. Bir-birińmen túsinisip kór. 

Arman Álmenbettiń «Re­­jıs­serdiń túsi» degen pro­zalyq kitabyn oqyǵan kez­de jas jazýshynyń roma­ny­nan góri áńgimelerin erek­she­ unattym. «Ańshy» áń­gi­me­sinde beıimbettik beıneler bar. Kúlkiniń astary­na kúrdeli saıası ahýal­dy syı­­ǵyzǵandaı áser qal­dyr­ǵan. «Arqadan adamy da, ań­shy­sy da az Mańǵystaýǵa aýyp­­ ketken» kıikter týra­ly av­tor neni aıtqysy keldi eken dep. Qısyndaýǵa sebep kóp bolsa da, osy bir sóı­le­miniń kerneýin taratyp tú­sindirý ońaı emesteı kó­rin­di. Áńgimeniń fınaly álsiz shyqqan. Jalpy, jaqsy jazyp júr. Budan da jaqsy dú­nıe­ler beretinine senemin. Aqyl aıtqan bolamyz: tek úz­­dik­siz izdenis, sosyn jazý, óte kóp jazsa deımiz. 

Kóp maqtalǵanynan kúdik­tenip, ásirese sońǵy kezde Fe­dor Mıhaılovıchtiń ózinen góri keıipkerlerine kóbirek uqsap ketken Qanat Tileýhandy oqı almaı júrgenmin. Ony T.Nurmaǵambetovtiń jaqsy ja­zyp júr eken degenin óz aýzynan estigende, kesh qal­ǵa­nymdy túsindim. Sodan «Qa­­rashany» oqyp otyryp, my­naý bizdiń zamandy anyq mas­qara etip, qopara alatyn jazýshy eken dep oıladym. Tabıǵatynda talanttyń izderi bar. Ol prozaıktik qabiletin kórsetkendeı boldy. 

«Bir dorba bıdaı». Áde­­­­­mi áńgime. Avtory – 6-­­­ja­­­taq­­­hananyń balkonyn­da shy­lymynyń ózin oıshyldyq­pen burqyratyp turatyn О́mir­jan Ábdihalyq. «Ár je­­­rin­de laq múıizindeı bu­taq­tary bar jýandaý qý aǵash­ty ýystaı ustap, dorba­syn álsin-álsin irke tartyp, jedeldete bassa da jer so­zy­­­lyp ketkendeı jetkizer emes». О́z basym osyndaı sóı­­­­lemderdi qurýǵa yńǵaı ta­­­­nytqan О́mirjandy qýana qut­­tyqtaǵym keldi... 

2. Jazýshy úshin ótkendi, búgindi, bolashaqty jazý – talanty jetse, tyń taqyryp. Qalaı jazdy, qaıtip jazdy, másele shyndyqty jazsa boldy dep oılaımyn. О́ıtkeni shyndyqtyń júzi qaı ýaqytta da júzine tot túspeıtin almas kezdik. Al jazýshynyń kóp ıa az jazý kerek pe degen ja­­ǵyna kelsek, bul bizdiń oıy­­­myzǵa baǵynbaıdy. My­sa­­ly, L.N.Tolstoıdyń «Voı­na ı mır» romanynyń qan­sha nusqasyn jasaǵanyn esti­seń, shyǵarmashylyq degen­niń qandaı qudiret ekenin moıyndaısyń. «Jazbaýǵa esh múmkindigiń qalmaý» de­gen osy. Bul árbir shyǵar­ma­shylyq adamynyń este tu­týǵa tıis erejesi bolýy kerek dep esepteımin. 

3. О́z basym myna taqyryp ja­zylmaı jatyr nemese bú­gingini ıa ótkendi jazý kerek­ degenge aıtar ýájim óte az.­ Eger bolashaq jaıynda kó­re­gendikpen sóz qaldyrsa, so­ǵan laıyqty baǵa berý bizdiń qolymyzdan kelmeıdi, ol sol keleshekti kóretin adam­dardyń enshisindegi is. Al óz ýaqytyńdy chehovtik she­berlikpen móldiretip otyryp jazý úshin ózińdi aıamaýyń kerek sııaqty. О́zin jaza alǵan ja­zýshy – zamanyn jazǵan ja­zýshy dep oılaımyn. Se­bebi qorlanǵandar men qor bolǵandardyń ishinde óziń joq bolsań aqıqatqa qalaı kóz jetkizemiz?! 

Bizdiń zaman Stendal men Zolıanyń qalamyna ilinetin taqyryptarǵa zárý emes.