О́zbek aqyny Chýlpon tatar tilinde...

Chýlpon – baýyrlas ózbektiń úzilip turǵan lırık degendeı tamasha sazdy aqyny. Roman da jazǵan. «Chýlpon» onyń taqýallásy. Qazaqsha «Sholpan» ǵoı. Shyn aty – Ǵabdilhamıt Súleımenov. 1897 jyly týǵan.1938 jyly ózbektiń azattyq ańsaǵan shyn perzenti bolǵany úshin atylǵan. Atý nyspy – shyn perzentke aıyp bolyp taǵylar ultshyl, turanshyl, túrikshil, japon jansyzy... qyl-qysqasy «halyq jaýy». Ulttyń shyn ulyna jaǵylatyn jala! Odan beri qanshama ýaqyt? О́zbek lırıkasy Chýlpon bıigine jete aldy ma eken osy jyldary? Áı, qaıdam? Bizdiń Maǵjan bıigine shyǵa almaı kele jatqanymyz sııaqty. Qadyr Myrza Áliniń aıtqany bar: «Biz solardyń ýaqytyn ótkizip aldyq pa dep qorqamyn...». Bir qara­ǵan­da ol da durys. Birazynyń jabyq jatyp, ýaqyty ótip ketti. Biraq, ýaqyt­tyq meje turǵysynan baǵalaı be­remiz emes pe?! Solaı. Al, Maǵjan – áli jete almaı kele jatqan, jetkize qoı­maı­tyn júırigimiz. Chýlpon da solaı. О́zbek ádebıetiniń, tipti túrik jurty­nyń jyr báıgesinde shashasyna shań juq­pas, jetkizbes bir júırigi. Tamyl­jyǵan lı­rık­tigine barsha óleńi kýá. Toq­sa­nyn­shy jyldary aqtalǵan aqynnyń «Iаna oldım sózımnı...» (Toshkent. Ǵ.Ǵýlom nomıdagı Adabııat va sanat nashrıetı, 1991) atalatyn bir tomdyǵy jaryq kórgen. Almatyda ózbek dúkeni ashylyp, sonda satylǵan jerinen alyp, ózbek tilinde oqyp shyqqanmyn. Iá, tamyljyǵan lırık. Lırık qana ma? 

 Joq, ózbek ultyn súıgen, túrikshil bıikke kóterilgen qoǵam qaıratkeri. Tipti Mustafa Shoqaı ony Ahmet Baı­tursynulymen qatar qoıatyny bar. «Ahmet Baıtursynuly men Chýlpon – ult­­tyq ádebıetimizdiń eń úz­dik tul­ǵa­lary. Olardyń shyǵar­ma­la­rynan biz orys tepki­sin­de qy­sym kórgen tili­miz ben máde­nıe­ti­miz­diń ólmes, óshpes ómir­sheń qýa­tyn kóremiz». A.Z.Válıdı Bash­qurt av­to­no­mııasyn qurǵanda, arnaıy ba­ryp járdem etken qaıratker. Keıin aldanǵanyn bilip, Túrkistanǵa kelip, basmashylar jaǵynda bolshevızmge qarsy soǵysqanda da Válıdıge tilektes bolyp júrgen. Olaı bolsa Chýlponnyń aqyn­dy­ǵymen birge qaıratkerligine de qol qoıý kerek. Onyń ústine, Chýlpon «Sha­ǵataı bási» sekildi azattyqqa úndegen uıym qurǵan.
Iá, Chýlponnyń lırıktigine onyń bar óleńi kýá. Al qaıratkerligine óz­bek azatshyly Mollanýr Vahıtovqa ar­na­ǵan «Shyǵys nury» (Sharyq nurı»), «Kel beri», «Hazar esteligi» atalatyn óleń­deri taǵy da kýálikke júredi. Bul óleń­der de tamyljyǵan lırıka. Op­tımıstik rýh, azatshyl ún menmundalaıdy.

Ýzgan atnada Chın, Machın ıortynda
Konfýsıınyń fálsafásen ıshette.
Bý atna Iran: zárdáshtlek týrynda,
Nıchegrek? Dıp, Nısshega 
kıńásh ıtte...

Hındastanda Bádıl belán ıórúen dá
Mınem sháryklek kúzem anyk kúrde.
Alamýtta – Hásen sáııah ılendá –
Mınem rýhym belán ýl bergá ıórde...
Shýńa, ahry, sóıa sıne bar Sharyk:
Sın – Sharykseń, Sháryk – 
Sın, aerma ıýk!
(1918 j.)

Lırıkalyq keıipkerine qıyp otyr­ǵan Bádıl (Úndistandaǵy musylman aqyny) – dinı reformator Konfýsıı, Zárdáshtlek – Zaratýstra dini, Nısshe «Zaratýstra solaı degen...» fıloso­fııa­lyq traktatyn jazǵan alman fılosofy... Aınalyp kelgende Ǵabdilhamıt Súleı­menovtiń óz oqyǵan-toqyǵany, óz dúnıe­tanymy! Chýlpon mine, osyndaı bıiktegi shoń shaıyr edi, shirkin! «Házár ıstálege» (Hazardy eske alǵanda) atalatyn óleńi tipti tereń der edik. «Gúzál ıoldyz, nurly ıoldyz, sóılá sın 
Atalarnyń tarıhtagy hatasyn,
Shýl hatadan faıdalanyp, chıtlárneń

Il kýkrágendá gıshrátá-safasyn, – bolyp bastalady óleń. Kórip otyr­ǵanymyzdaı, óleń atalarymyzdyń tarıh­taǵy tarıhı qateligin ashyna aıtýdan bastalady. Ol qandaı qatelik? Hazar kezindegi kúshti, rýhty túrik mem­l­eketi bolǵany tarıhtan málim. Bı­leý­shilerdiń ózara yntymaq tappaýy­nan, sosyn din ataýlyǵa esigin ashyp qoı­ǵan «keń qoltyqtyqtan» qulaǵan memleket. Qazirgi Kaspıı teńizi kezinde «Ha­zar teńizi» atalǵanyn qosyńyz buǵan. Chýl­pon Hazar tarıhynan sabaq alýǵa shaqy­rady. 

«Gaýgaly ıort korgan ata-babalar
Kılácháktá nı kótúen belmágán.
Il-ıortny saklarga sońgy hannar
Tózek, dóres chara-tádbır kylmagan.

Saltanatty qoǵam qurǵan ata-baba­lar keleshekke kóz jibere almaǵan, el-jurtty saqtaýǵa sońǵy handar qam qylmaǵan dep jylaıdy jetim júrek Chýlpon Hazar handyǵy jóninde. Jalǵan maqtan, dańǵaza dańqpen júrip jat jurt tabanyna túsip ezilgenińdi bilmeı de qaldyń dep zarlaıdy muńshyl aqyn. Mine, búgin de meni sóıletip, óziń jaı tyńdap turasyń (Jıtár, býldy! Mıne gápká tarttyń da Úzeń anda tyńlap kyna torasyń...) dep qalyń uıqyda jatqan Hazar urpaǵyna kúıinedi. Hazar muńyn tyńdar, Hazar tragedııasynan sabaq alar adam qalmady búginde deı kelip aqyn aspandaǵy juldyzdarmen syrlasady romantıkalyq sazǵa berilip. «Avyz achtyń: tavyshyń kılá, áı ıoldyz! Sóılá, sóılá... ıat keshe ıýk: ıkáú­ bez...» – deıdi tordaǵy bulbuldaı muńdy aqyn. Bir qyzyq bar. Aqyn osy óle­ńin burynǵy Hazar teńizi, búgingi Kaspıı teńiziniń jaǵasynda 1920 jyly jazǵan...
Ár jol, jolynda, aqjaldyń jalynda tarıh uıalap jatatyn, yrǵaǵynda tarıhı tragedııa syńsyp salatyn óleń­­niń ózbekshe maqam-sazyn bizdiń Rádıf dos (Gatash) tatarsha qubyltyp, quty­rtyp jetkizedi. Basy birikpeı Qudaı qar­ǵysyna ushyraǵan túrik jurtynyń jaǵ­daıyn oılap júregiń qan jylaıdy. Beý, dúnıe!

 Kıl mıńa, kıl, kıl mıńa:
 Kochagmny achkanmyn.
 Tormysh hakyıkat býlsa, ańa
 Barlyǵymny atkanmyn...

 Mın kóchle, mındá gyısıan,
 Mın dolkýn, mında týfan,
 Kúperermen, tasharmyn,
 Chıgaramnan asharmyn!

 Týfanym ılne basar,
 Tormysh tavynnan ashar
 Hám úlmás, máńge ıashár!

 Dıvanbag 1921.

 Qazaq aqyny (túrik aqyny) Maǵjan­men úndes. Lermontovtan bastalatyn jany daýyl tileýshilik. Sonymen qatar «gyı­sıan» bir sózdi qoldaný bizdi tatar aqyny Ǵabdolla Toqaıǵa qaraı bas­taıdy. Toqaı: «Jan-jaǵymnan ǵyısıan oty óbedi» dep jyrlaıtyn. Chýl­ponnyń tolqyndy óleńi sóıtip lırı­kalyq keıipkeriniń jany daýyl tileýi jóninen M.Iý.Lermontovtan bastalyp, qazaq aqyny Maǵjanmen jan tolqyny bolyp jalǵasady, aqyrynda tatar aqy­ny Ǵabdollamen «gyısıan» bolyp azattyq jalyny sharpyp aıaqtalady. Chýlpon endi birde Sultanmahmutsha «Nı óchen achyldy kúzem, kaıa kachty úıkýlarym? Bý ýıanyshtan týlyp tashty, ashty kaıgylarym...» (Iаsháesh) dep «Ne úshin jasaımyn?», ómirimde mán bar ma bostandyqsyz? «Uıqysyzdyq dendep, dertke aınalyp, uıqym qashty, azattyqty oılap ashy qaıǵylarym týlap tasty...» – deıdi-aý, ortaq ózbek aqyny. «Jıtár, tor, chıktán ashkandyr Bý kargysh, bý hákarátlár!»  – dep halyqty azattyqqa shaqyra aqyrǵanda «Internasıonaldy» qazaqsha sóıletetin J.Aımaýytuly, «Adamzat júnjime, júrme bos!» – dep jyr­laıtyn S.Seıfýllın túsedi eske. О́leń­niń túıinin: «Qolymda sońǵy tas qaldy, Dushpanǵa atpaq – tilegim. Kózimde tamshy jas qaldy, Maq­sat­qa­ aspaq – tilegim!» – etip (qazaq­sha­laı­ saldyq) dep túıedi... Áıtpese, «Ja­pyraq» óleńin oqyp, aǵashtan aıy­rylyp túsken qaltyraǵan kúzgi japy­raq­tan ultynyń taǵdyryn kóretin ózbek aqynynyń óleńin G.Geıne, V.Lý­gov­­skoı, Sultanmahmut, M.Maqataev, N.Begaly, K.Ahmetova óleńderimen oısha sabaqtastyramyn. Oı aıtý, óleń yrǵa­ǵyn bıletýi jóninen oısha salystyramyn. 

Rádıf dos baýyrlas ózbektiń óleńin qalaı aýdarǵan? Izdene aýdarǵan. Jeke óleńdi ǵana emes, aqynnyń poe­tı­ka­lyq rýhyn, aqyndyq demin, lebizin ustaı alǵan, ustaı alǵan da aqyndyq poe­tı­kalyq mánerdi tap basyp aýdarǵan. Chýlpon óleńiniń rýhymen HH ǵasyrdyń 20-jyldaryndaǵy Túrkistanǵa saıahattaıdy. Tulǵalardyń ómirbaıanyna úńi­ledi, tarıhı oqıǵalardyń ishine kiredi... Oǵan jınaqqa jazylǵan kólemdi alǵysóz kýá!

Túrik halyqtarynyń yntymaq-birligin oılaǵan, oılaǵan da jalpy túriktik órede jyr tolǵaǵan Chýlpon 1938 jyly «ultshyldyǵy» úshin aty­lyp ketken. О́kinish. Syrbaısha tolǵanasyń «Jan ekensiń ólimge qyı­maı­tuǵyn...» Sákenge qarata aıtqany. Ishteı Chýlponǵa qarata qaıyra aıtasyń. Aıtasyń da oılanasyń. Oý, kózi tirisinde birin-biri oqyp, birinen-biri úırenip ósken túrik halyqtary aqyndarynyń poetıkalyq dástúri túrik halyqtary aqyndary arasynda saqtalyp qalǵan eken de, ózin atyp, kitaptaryn órtep, zyndanǵa tastaýyna qaramastan aqyn rýhy adamzat kóginde din-aman júr eken de qalyqtap dep shúkirlik qylasyń... Chýlpon aqyn áli kúnge jalǵasyp ja­tyr dep túıesiń. Túrik halyqtary aqyn­dary poezııasyndaǵy sabaqtastyq ta, bú­gingi aýdarma da soǵan úndeıdi. Synshy baýyrlas ózbek aǵaıynnyń HH ǵasyr basynda ómir súrgen tamasha aqyny Chýlponnyń «Oına, sazym!» atalatyn seksen jyldan keıin tatar tiline tárjimalanǵan jyr jınaǵy týraly túriktanýshylyq maqalasyn: «Eger, tarıhı tamyry bir túrik halyqtary aqyn-jazýshylary seksen jyl bir-birine jat bolyp jatsyrap ketpeı, rýshyl­dyqtyń rý-dyrýyna túsip ketpeı, seksen jyl burynǵy, tipti HV ǵa­syr burynǵy «sán-saltanaty dúnıe­ni titiretken» (Sultanmahmut) qal­pyn buzbaı, tatý-tátti týystyq arnada damyǵanda, aqyn-jazýshylary túrik birligin jyrlaǵan kúıi jetkende bú­gin­ge qalaı bolar edik?» – dep oılaıdy... Gaıaz Ysqaqıdyń «Idel-Ýral» ıdeıa­sy, A.Z.Válıdıdiń «Bashqurt avtonomııasy», «baspashylyq kúresi», M.Sultanǵalıev, T.Rysqulov­tyń «Túr­kis­tan federasııasy», S.Qojan­uly­nyń «Túrkistan kommýnıstik federasııasy» júzege asa qalǵanda qandaı bolar edik, túrik jurty? – dep te oılanady. О́kinishke qaraı olaı bolmady. Túriktik tutastyq jaıly tátti armandar bolshevıkterdiń tabany astyna tastaldy, bolshevızmniń tabany astynda taptaldy... Aıaýly aqynnyń poezııasynyń deni osy bir tarıhı qatelikti ókine jyrlaýǵa saıady.

Muhtar Áýezovtiń HH ǵasyrdyń 20-jyldarynda jazǵan áńgimelerin, kósem sózderin (pýblısıstıka) oqyp otyrsańyz bizdiń qazaq qoǵamynyń tap osy búgingi kemshilikteri badyraıyp kórinip turatyny bar. Beıne uly jazýshy HH ǵasyrda ómir súrip, HHI ǵasyrdaǵy keleńsizdikterdi kózimen kórip turǵandaı kúı keshesiń. Chýlpon poezııasynan, pýblısıstıkasynan da sondaı rýhty sezinesiń, HH ǵasyrdyń 20-jyldaryndaǵy ózbek (1925 jylǵa deıin sart atanǵan) qoǵamyna, tipti túrik qoǵamyna tán keleńsizdikter kó­rinedi. Ultty (halyqty) oıatqysy ke­ledi. О́tkennen sabaq alsa eken, sabaq ala otyryp erteńge, erkindikke qadam bassa eken dep armandaıdy muńshyl-kúıshil uly aqyn. Eń bir qyzyǵy – HH ǵasyrdaǵy túrik qoǵamyn kózben kórip jaz­ǵan óleńderinen, pýblısıstıkasy­nan túrik qoǵamynyń (onyń ishinde ózbek, qazaqty qosa aıtqanda) búgingi HHI ǵasyrdaǵy bar kemshiligi kórinip tu­rady. Ásirese bir kezdegi Túrik atalatyn­ uly qaǵanattan yntymaqsyzdyqtan bóli­nip-bólinip bólshektenip tarydaı sha­shyrap bet-betimen bytyrap ketip bara jatqan búgingi qazaq, ózbek, tatar, qyr­ǵyz, bash­qurt, túrikmen, ázer­baıjan... degen­deı uly qaǵanat urpaqtary jaıly zar!

Budan sál burynyraq, tatar týys­tar qazaqtyń uly shaıyry Maǵjan Juma­baı­ulynyń bir tomdyq shyǵarmalaryn óz tilderine tárjima etken edi. (Ony da búkil búgilis-túgilisin jazyp, ishki­ ıirimderin ıirip-shıirip tamasha etip­ aýdarǵan bizdiń Rádıf Gatash.) Maǵ­jan kúlli túrik dúnıesiniń gımnin «Túr­kistandy» jazǵan uly túrikshil. Táýel­sizdikke umtylǵan Túrkıege baǵysh­tap «Alystaǵy baýyryma» óleńin jazǵanyn qosyńyz buǵan! Biz búgin jete almaı júrgen túrikshildikke qazaq aqyny Maǵjan, ózbek aqyny Chýlpon HH ǵasyrdyń 20-jyldary jetken... 

Osynyń bárinen oı túısek, HH ǵa­syr basynda bir «oıanyp» alyp, keńes­tik kezeńde qaıta qalǵyp ketken, HH ǵasyr aıaǵynda taǵy bir oıanyp, biraq álde de del-sal, saly sýǵa ketip júrgen tatar halqyn Rádıf Gatash syndy qaı­rat­ker oıdyń, azamattyq pafostyń aqy­ny qazaq Maǵjan, ózbek Chýlpon poezııa­syn tatar tiline tárjimalaý arqyly «rynoktyq kapıtalızmge» essiz kirip, ulttyq sanadan ajyrap bara jatqan ultyn, halqyn túriktik yntymaq aıasynda qaıta oıatsam degen aǵartýshylyq arman! Maǵjannyń «Túrkistany», Chýlpon­nyń «Házár ıstálege» «izdegenge su­raǵan» bolady da shyǵady. HH ǵasyr basynda túriktik yntymaq, bir­lik bıigine shyqqan eki ulttyń eki aqy­ny túrik jurtyn búgin de oıatýǵa jaraıdy. Táýelsizdikke qoly jetpegen túrik jurtyn táýelsizdikke búgin de sha­qyra biledi, shaqyra beredi ol óleńder. Sonymen qatar táýelsizdigin alǵan túrik jurtyn – Táńiri jetkizgen táýelsizdikten aıyrylyp qalmańdar! – dep eskertip turǵandaı áser etedi.

Bile bilseń, túrik jurty, Hazar taǵ­dy­ry – Seniń tarıhyń. Seniń tarıhyń – seniń taǵdyryń. Hazardyń aıarlardan, azǵyndardan azar bolǵan, ishten irip azyp-tozǵan, elin-jerin tastap Aýǵanǵa qaraı aýyp ketken (Qumyq qana Kavkazda) halqy áli kúnge elin-jerin saǵynyp jylaıdy desedi... Tarıh spıraldy qaıtalanady deıdi tarıhshylar. Hazar tarıhy qaıtalanbasyn, taǵdyr bolyp qazaqtyń basyna, kúlli túrik jurtynyń basyna kelmesin dep tileıik! Qazaq Maǵjan, ózbek Chýlpon óleń-sazy osyndaı maqamda!

Aqyn birneshe óleńin («Jáı útkách», «Áı bolyt!») Shymkent shaharynda jazypty. Ony aıtasyz, Shymkent shaharyna arnap «Bolaklar kochagynda» atalatyn óleń jazypty jampoz aqyn. О́leńderiniń astyńǵy jolynda «Tashkent», «Bohora», «Ándıjan», «Kokand», «Baký» (Baky dep alýy kerek edi), «Osh», «Hazar deńızı...» degen nys­py jazylypty. Sebebi me? Sebebi ol kezde «Tutas Túrikstan» ıdeıa­sy, tipti «Túrkistan respýblıkasy» da bar edi myna ǵalamda... Ol kezde uly Túrikstan jerin azattyq ıdeıasy kezip júr edi... «Túrik dúnıesin kezip júrip azattyqqa shaqyrǵan, «Túrkistan respýb­lıkasyn» jelip júrip azattyqqa úndep mazdap janyp, mazdaǵan lırıka jasaǵan aqyn Chýlpon!

Rádıf Gatash aldymen tatardyń tamasha aqyny, lırıktikke tán tabıǵatpen mazdap janyp, otanshyldyq rýh, rýh azattyǵy jaıyndaǵy oılaryn mahab­bat sazyna orap jazatyn lırık. Sosyn izde­nimpaz tárjiman. Kimdi aýdarsa da tól tilinen, túpnusqadan tárjimalaýdy tý etip júrgen ol ónerdiń bul salasynda da barynsha tabysty. Izdenip aýdarady. Maǵjandy qazaq tilinen tike­leı tárjimalaý úshin bizden sózdik te su­ratty, qazaq aqynynyń ómiri men shy­ǵar­mashylyǵyna qatysty ádebıetterdi de suratty. (О́z basym qazaq-orys tili sózdigi» men ádebıetshi Sh.Eleýkenovtiń «Maǵjan» atalatyn kitabyn jibergen edim). Endi ózbek tili. О́zbek tili qazaq tiline qaraǵanda ıran-parsy yqpaly kóbirek kezdeser til. О́zbek tilinen tárjimalaý mehnatyn da biraz shekti-aý bizdiń Rádıf! Bul joly da solaı etken. О́zbekstannan ózbekshe-oryssha sózdik aldyrǵan. Hatıp Mıńnegýlov, Rázıl Válıev, Lıron Hamıdýllın syndy О́zbekstanmen baılanysty oqymysty kisilermen kóp keńesipti. Aqyrynda tatar tiline qalyń qatparyn da, ıirim-ıirim shaqtaryn da júırik aýdaryp jetkizip, kitap etip shyǵarypty. Shyǵarǵan kitabyn «Týrkestanga – Kýlbák dýska Kazandagy «týranchy» Rádıf Gatashtan. Avgýst 2015» – degen qoltańbamen bizge – Túrikstanǵa jóneltipti.Áýel bastaǵy usynys-tilegimizdi qabyl alǵan, bitirgen isine rızashylyǵy. Túriktik yntymaq-birlikke bir tamshy da bolsa ún qostym-aý degen qanaǵat sezimi!

Biz oqydyq, oqydyq ta oılandyq. Oqydyq ta aqyn óleńderiniń ózbek tilindegi nusqasymen salystyryp baıqadyq. Jiti zerttep, jete tanyp, júırik aýdarǵan, tamyljytyp tárjimalaǵan. О́zbekshe aıtqanda, qursan boldyq! Dán rızalyq belgisine osy maqalany jazdyq! 

Qulbek ERGО́BEK,
ádebıettanýshy, professor