Qaraǵandy kóshelerin «kóshe ataýyn ózgertý» elesi kezip júr

Álıhan rýhy áli oralady

Qudaıǵa táýbe, esimizdi endi jıyp, joǵym qaıda dep qarmanyp jatqan jaıymyz bar. Degenmen, jas kúninde taıaqty talaı jegen baladaı boıymyzda jasqanshaqtyqtyń sındromy saq­ta­lyp qalǵandaı bolady da turady. Ult­tyq múdde degende anda-sanda aqy­ryp teńdik suraǵandaı aıǵaı salyp qoıa­tyn qoǵam belsendileri, ultshyl aza­mattar bolmasa, basqamyz áli de bol­sa basqa urǵan tanadaı meń-zeń kúıde júr­gendeımiz. Táýelsizdiktiń tańy at­qaly shı­rek ǵasyr bolsa da, sonaý otarlaý za­manynan bastalyp, kúni keshe­gi keńes kezeńin túgel qamtyǵan to­ń­nyń kóbesi áli sógile qoımaǵan eken. Oǵan Qa­ra­ǵandynyń qulaqqa túrpideı tıe­tin kó­she ataýlaryn qazaqylandyrý, bú­gingi memlekettik ıdeologııaǵa saı etip qaıta ataý saıasatyna óre túregelip, qar­sy bolǵan «aǵaıyndardy» kórgende, kózi­miz anyq jete tústi.

Ákimderdi de túsinýge bolady. Elba­sy­nyń «Bul máselede tizege salýǵa bol­maı­dy, muny baıyppen qarap, aqylmen she­shińder» degen tapsyrmasy bar. О́zi de ótkirdiń júzindeı qylpyldap turǵan másele bolǵan soń, atqaminerler kóbine bul túıtkildi oraǵytyp ótýge ty­ry­sa­ty­­ny ras. О́ıtpegende she, eldiń bir­ligi men tutastyǵy synǵa túsken myna za­man­da jeti ret ólshep, bir ret kes­pe­seń taǵy bolmaıdy...

Osydan biraz buryn el aldynda esep bergen oblys ákimi Erlan Qoshanov­tyń da aldynan «Oktıabr aýdanyna Álı­han Bókeıhannyń esimi qashan be­ri­ledi?» degen suraq kese-kóldeneń shyq­qan bolatyn. Sirá, óńir basshysy mun­daı suraqtyń qoıylatynyn aldyn ala bilse kerek, sharshy toptyń al­dyn­da múdirmedi. Utymdy jaýap berip, tyǵyryqtan abyroımen shyq­qan. «Álıhan Bókeıhanovtyń ke­zin­de «Qazaq» gazetine «Halqyna qal­t­­qy­syz qyzmet etken, eńbegi siń­gen tul­­ǵanyń esimi qaǵazda emes, jú­rek túk­­­pirinde saqtalýy tıis», dep jaz­ǵa­­­nyn oqyǵanym bar edi. Olaı bolsa, Álıhan Bókeıhanovtyń esimi bizdiń jú­re­gimizdiń túbinde saqtaýly, al jú­rek­tiń túkpirindegi nárse qaǵazǵa túbinde túsedi», degen bolatyn oblys ákimi.

Solaıy solaı-aý. Degenmen, bul má­se­leniń erte me, kesh pe aldymyzdan áli talaı andaǵaılap shyǵaryn ákim de, áleýmet te jaqsy biledi degen oı­damyz. Olaı bolsa, jasampaz bir­li­gi­mizge ıneniń jasýyndaı ki­ná­rat kel­tirmeıtin joldy tabý qa­jet­tiligi týyn­dap tur. Onyń qan­daı bolmaǵy ýaqyt­tyń enshisinde. Tek, sol joldyń dit­tegen maqsatqa «Kelisim» degen kó­shemen júrip baryp jetkizgeni bizder úshin úlken olja bolar edi.

16 kósheniń jyry

Taıaýda kenshiler astanasynda qa­la­daǵy 16 kósheniń ataýyn ózger­tý jóninde qoǵamdyq tyńdaý uıym­das­ty­ryl­dy. Bul sharanyń ótýine Qara­ǵandy qa­lalyq qoǵamdyq keńestiń músheleri men depýtattar, mádenıet jáne tilderdi damytý bólimi uıytqy boldy.

Bul joly talqylaý ótken zal ultjandy aza­mattarǵa, qoǵam bel­sendilerine to­ly boldy. Olardyń ekpini de taý qulatarlyqtaı edi. Qarsy toptyń – qalanyń qaltarystaǵy kóshe­le­riniń es­ki-qusqy ataýlaryn qyz­ǵysh­taı qor­ǵap júrgenderdiń de qarasy birshama bolyp shyqty.

Talqyǵa túsken 16 kósheniń altaýy Qazybek bı aýdanyna, 10-y Oktıabr aýdanyna tıesili. Estigen qulaqta jazyq joq, bul kóshelerdiń ataýy «Apama jez­dem saı» demekshi, birinen-biri ótedi: 3-ıa Kochegarka, Nasypnaıa, Otvalnaıa, Pa­ro­voznaıa, Pahotnaıa, Batareınaıa, Bolotnaıa, Komıntern, Manýfaktýrnaıa, Pıonerskaıa, Rabkorovskaıa, Sovhoznaıa, Sosıalıstıcheskaıa, Torpednaıa, Portov­skaıa, Pıketnaıa... sııaqty bolyp jalǵasa beredi.

Aıtyp aıtpaı ne kerek, kúni ótken, tozyǵy jetken dál osyndaı ataý­lardy óńeshi jyrtylǵansha aı­ǵaı­­­lap, qor­ǵash­taǵandar tabyldy. Qa­rap tursań, bu­lar ózderine shań jýytpaıdy. «Qala­da budan basqa problema quryp qa­lyp pa?», «Aqshany jelge shashyp keregi ne?», dep alyp, eski ataýlardyń ózgerýine tabandap turyp qarsy boldy. Ras, búginde bizde bútindelý kezegin kútip turǵan kem-ketik kóp. Halyqtyń aqshasy bolǵan soń, bıýdjettiń árbir tıyny da esepte turýy kerek. Álbette, bul ýájdermen kelispeske bolmas. Tek, másele osyǵan ǵana tirelip tur ma?

Qoǵam belsendileri Aıtqoja Fazyl, Jeksen Ábdirahmanov bastaǵan qarsy taraptyń da ýáji bultartpas dálelge toly boldy. Saý adamnyń ashy kúlkisin kel­tiretin, kelmeske ketken keńes zama­ny­nyń shashbaýyn kótergen ataýlardyń kú­ni ótkenin, onyń ornyn el men jer­di qasyq qany qalǵansha qor­ǵaǵan ba­tyr­lardyń, ataqty aqyn-jazý­shy­lar men ǵaryshkerlerdiń esimderi ba­sý kerektigin jerine jetkize aıtty. Mysaly, Aıtqoja Fazyl óziniń qa­shanda shyndyqty betke aıtatyn minezine salyp bylaı dedi: «Ár dáýir­diń, ár halyqtyń óz batyry bolady. Máse­len, bolshevık­ter bılikke kelgen­de, eki jyl ishinde búkil Reseıdegi ataý­lardy ózgertti. 90-jyldary demo­krat­tardyń qoly bılikke tıgende, bir ǵa­na Máskeýde 600 kósheniń ataýyn aýyst­yryp tastady. Jalpy, men bıliktiń munysyn túsinbeımin: kóshe ataýlaryn ózgertýdi nege órkenıetti elderdegideı joǵarydan buıryq arqyly iske asyrmaıdy. Qoǵamdyq talqylaý degenniń ózi – halyqty qazaq jáne orystildiler dep ekige bólý. Respýblıkanyń aty «Qazaqstan» bolǵannan keıin aýdan, kóshe jáne ózge nysandardyń ataýlary túgeldeı Qazaqstanǵa sáıkes kelýi kerek».

Shatohına shyndyqty aıtty

Jalpy, kóshe jáne eldi meken ataý­laryn ózgertkende, belgili bir is-qımyl tártibine baǵynýǵa týra kele­di. Birinshi kezekte mindetti túrde tur­ǵyndardyń qatysýymen qoǵamdyq tyń­daý ótkizilýi tıis. Odan keıin jergilikti más­lıhattyń depýtattary tıisti she­shim qa­byldaıdy. Bul bitken soń, mate­rı­aldyń bári qujattar jıyntyǵyn daıarlaý úshin oblystyq tilderdi damy­tý basqarmasyna jóneltiledi. Al aqyr­ǵy sheshimdi respýblıkalyq ono­mas­­tıkalyq komıssııa aıtady.

Taıaý arada Qaraǵandydaǵy «Kún­geı», «Panel-ortalyq» jáne «Oazıs» sı­ıaqty jańa shaǵyn aýdandar jańa ataý­larǵa ıe bolmaq. Byltyr respýb­lı­kalyq onomastıkalyq komıssııa qa­ra­­ǵandylyqtardyń usynysyn qarap, «Taý­gúl», «Kúngeı» jáne «Shapaǵat» ataý­laryn maquldaǵan bolatyn. Sátin sal­sa, endi «Panel-ortalyq» memle­ket jáne qoǵam qaıratkeri Báıken Áshimovtiń esimin ıelenedi. «Taýgúl» sha­­ǵyn aýdanyndaǵy birinshi kóshe bel­gi­­li ǵalym Jantóre Ábishevtiń esimimen ata­latyn bolady. Al Qaraǵandynyń №41 orta mektebine Ahmet Baıturs­y­nov­tyń aty berilmekshi.

Osy jerde Qaraǵandy qalasyndaǵy Qazybek bı aýdanynyń ákimi Tatıana Shatohınanyń myna pikirine qulaq túr­gendi jón kórdik. «Meniń prınsıpti po­­zısııam – ózgertýden qorqýdyń qajeti joq, – dedi aýdan basshysy. – Kóp­te­gen uıymdardyń, basqa da sandaǵan baǵyt­tar­dyń ataýlary ózgerip jatyr, olar jańa tynys alyp, jańa ómirdi bastady. Qazir bizdiń orystildi turǵyndar bul ózgertýlerden qorqady. Qorqýdyń qajeti joq, biz Qazaqstanda tura­myz. Biz bul ólkeniń tarıhyn, Otany­myzdyń tarıhyn bilýimiz kerek. Qa­rap tursańyz, qazir bul ózgertýler ke­­ńes ýaqytyndaǵydaı joǵarydan kel­gen nusqaýmen sheshilip jatqan joq. Turǵyndar shaqyrylyp, jarııa tyńdalymdar ótip, ıaǵnı bári de demo­kratııalyq jolmen sheshilýde. О́zim­niń jeke pikirimdi aıtqym keledi – Nasyp­naıa, Bolotnaıa degen kóshelerde qalaı tu­rýǵa bolady? Árıne, úırenshikti emes, degenmen ýaqyt alǵa jyljyp ba­rady jáne biz tarıhymyzdy bilýimiz ke­rek. Ataýlardy ózgertkennen men tek qana pozıtıvti faktordy kóremin».

Álbette, buǵan bizdiń alyp-qosa­rymyz joq. Al oblystyq onomas­tı­ka­lyq komıssııanyń 1993 jyldan ber­gi múshesi, ardager jýrnalıst Aman Jan­ǵojın ortaǵa salǵan myna pikirdiń de ómir súrýge quqy bar dep oılaımyz: «Jańa zaman bolǵan soń kóshe ataýlary da jańasha bolǵanyn qalaımyz. Bi­raq osylaı eken dep ataýlardy jap­paı ózgertý mádenıettilikke jatpaıdy. Tipti tarıhqa qııanat der edim. My­saly, ótken dáýirdiń eskertkishi sııaq­ty bolyp qalǵan «3-ıa kochegarka», «So­sıa­lıstıcheskaıa», «Komıntern» sııaq­ty ataýlar tura berse de jarar edi. О́ıt­keni qazirgi jastar arasynda osy sóz­derdiń maǵynasyn bilmeıtin urpaq ósip kele jatyr. «Marks, Engels degen eki kisi eken ǵoı», degen anekdot shyq­qan kezinde. Bul kóshelerge jańa ataý beremiz degen jergilikti atqarýshy organ­dardyń is-qımyly da jel dıir­men­men aıqasqan Don Kıhotty eske túsi­r­edi. Atalǵan 16 kósheniń barlyǵy da qalanyń eski bóliginde: eskirgen kóshe, keteýi ketken úıler. Endi bes-alty jyldan keıin ol jaqta eshkim turmaıtyn bolady. Qaraǵandynyń ereksheligi sol, «Eski qalanyń» astynan baıaǵy ekpindi besjyldyqtar kezinde myńdaǵan tonna kómir úńgilep alynyp, jyl­dar ótkennen soń ústi otyrady. Qa­zir shahardyń eski bóliginde kól­shik­ter men oıpańdar qaldy... Sondyq­tan tilderdi damytý basqarmasy men ono­mastıkalyq komıssııa qalanyń orta­lyq bólikterinde ornalasqan nemese jańa­dan boı kóterip jatqan shaǵyn aýdan­dardyń kósheleri men alańdaryna zaman talabyna saı ataý berý baǵytyn ustanyp otyr. Kóshe ataýy da tárbıe quraly bolýy tıis».

«Tań atpaıyn dese de, kún qoımaıdy»

Memleket basshysy «Prezıdenttiń bes áleýmettik bastamasy» atty halyqqa ún­deýinde «Qazaqstan – bizdiń ortaq úıi­miz» degen ıdeıa jańa maǵynamen toly­ǵa túsýge tıis», degendi aıtty. Muny eli­mizde tatý-tátti turatyn talaı ult pen ulystyń balasy memlekettiń tut­qa­sy bolyp tabylatyn qazaq hal­qyna, onyń arman-tilekterine de qur­metpen qa­raý dep túsinse, mán-maǵynasy tipti de baıı túser edi-aý.

Iá, «Tań atpaıyn dese de, kún qoı­maıdy» demekshi, búgin bolmasa, er­teń tarıhı ádilet saltanat quryp, Álı­hannyń esimi de tórge shyǵar. El ardaq tutqan basqa da ıgi jaqsy­l­a­ry­­­myzdyń aty-jóni biz tilegen bıik­ter­­­den oryn tabar. Tek, bul iste ógiz­di ól­tirmeı, arbany syndyrmaı alyp shy­­ǵar jol kerek. Dáý de bolsa, onyń aty – sabyrdyń saıasaty bolar. Degen­men, uly Muhańnyń – Muhtar Áýezov­tiń myna bir sózin este ustaǵan abzal. «Shy­damdylyq, tózimdilik kerek-aq. Bi­­raq ómir qysqa ǵoı», degen eken zama­ny­myzdyń zańǵar jazýshysy.

QAIRAT ÁBILDA,

«Egemen Qazaqstan»

QARAǴANDY