Sharýalarǵa kómegi kóp korporasııa

Búgingi ýaqyt talaby memle­kettiń rynokqa tikeleı aralasýyn kótermeıdi. Búginde úkimet te, memleket te tirshiligińe qoldaý kórsetip otyrady, al árkim ózi talpynyp ómir súrýi shart. Sol sııaqty árbir úlken kompanııa, korporasııalar da óz kúnin ózi kórýi kerek. Biraq memleket ry­nokqa tikeleı aralaspasa bol­maı­tyn jaǵdaılar da kezdesedi. Ak­sııasy júz paıyz memlekettiki sanalatyn «Azyq-túlik kelisim-shart korporasııasy» AQ osy kún­deri bıdaı rynogyndaǵy negizgi «oıynshylardyń» qatarynda. Sóı­tip bıdaı rynogyna tikeleı áser etip ári aralasyp otyr. Elimizde bıdaı rynogy naryq zańyn basshylyqqa ala otyryp jaqsy damyǵan ári kóńil kónshi­ter­likteı jumys istep tur. Statıstıka agenttiginiń málimetinshe, ótken jyly astyq egetin jer 16,6 mıllıon gektar bolǵan, onyń 14,3 mıllıon gektaryna bıdaı egilgen. Aýylsharýashylyq taýarlaryn óndirýshiler bizdiń astyqty astyq eksporttaıtyn elderdiń ondy­ǵy­na kirgizdi. Qazaqstan bıdaıy jo­ǵary sapasymen de erekshelenedi. Anyqtap aıtsaq, bizdiń bıdaıdyń quramynda 12,5 paıyz proteın jáne 23-28 paıyz kleıkovına bar eken. Bul unnyń sapasyn joǵa­ry­latatyn faktorlar. Sondyqtan álemdik rynoktarda bizdiń bıdaı da, un da joǵary suranysqa ıe. Al undy eksporttaý jóninen elimiz kóshbasshy memleketterdiń úshtigine kiredi. Sonda astyq ry­nogyna, onyń ishine bıdaı ryno­gyna memleket ne úshin aralasýy kerek degen zańdy saýal kólde­neńdeıdi? Oǵan hal-qaderimizshe jaýap berip kóreıik. Aýylsharýashylyq óndirisi táýekeli kóp, onyń ústine birneshe tabıǵat faktorlaryna tá­ýeldi óndiris. Qudaı betin aýlaq qylsyn, ondaı faktorlar bola qalsa memlekettiń de, dıqannyń da qolynan túk kelmeı qalady. Ol birinshiden, qurǵaqshylyq. Qur­­ǵaqshylyq oryn alsa, ekken asty­ǵyń shyqpaı qalýy kádik. Shyqsa da kútkennen az jınalady. Al­ys­qa barmaı-aq, byltyrǵy jyl­dy alaıyq. Byltyr qurǵaqshy­lyq­tyń zardabynan dıqandar egis dalasynan 13 mıllıon tonna as­tyqty áreń jınap alǵan. Al bıyl jańbyr kóp jaýdy. 30 mıllıon tonnaǵa jýyq astyq oryl­dy. Onyń 25 mıllıon tonnasy bı­daı. Iá, aýa-raıynyń kirpııaz­dy­ǵymen talaı ret betpe-bet kelip júrgen dıqandardyń aıy ońynan týǵan­daı. Dese de «biraq» degizetin máseleler de bar. Rynokta bıdaı tonnasynyń kóptigi, ne azdyǵy onyń baǵasyna táýeldi bolmaq. Bıdaı az bolsa – baǵa joǵary, al kóp bolsa, baǵa tómendeıdi. Bul qalypty naryq úderisi. Biraq baǵanyń tómendeýi «eginnen eginge deıin» tirshilik qylatyn dıqandardyń qaltasyna qıyndyq túsiredi. Eger iri kompanııalar ózderindegi qordyń arqa­synda ondaı jaǵdaılarǵa tótep berip, keıinnen jaǵdaıyn túzeýge múmkindik alatyn bolsa, qatar­da­ǵy qarapaıym fermerdiń qolynan bul úderisten qınalmaı shyǵý kelmeıdi. О́ıtkeni elimizde aýyl sharýashylyǵy – damýdyń jolyna endi ǵana túsip kele jatqan sala. Sondyqtan da memleketke astyq rynogyna aralasyp otyrýǵa týra keledi. Azyq-túlik kelisim-shart kor­porasııasy – Úkimettiń «astyq rettegish» ókili. Ol jyl saıyn rettegish, turaqtylyq qyzmet­te­rin atqaryp, shaǵyn fermerlerdi bankrottyqtan, al halyqty nan baǵasynyń kúrt kóterilip ketý qaýpinen saqtap otyrady. Mysa­ly, ótken jyly kompanııa aýyl­sharýashylyq taýarlaryn óndi­rý­shi­lerden memlekettik astyq qo­ryna bıdaı satyp alyp, ony saq­tap qoıdy. Sodan astyq taýsyla bastaǵanda bıdaıdyń bir tonnasy 55 myń teńgeden satyla bastady. Sol kezde korporasııa bıdaıdyń tonnasyn 26500-den bosatyp, eldegi nan baǵasynyń turaqtyly­ǵyn qamtamasyz etti. Al bıyl Azyq-túlik kelisim-shart korporasııasy aldyna qo­ıyp otyrǵan mindet tipti bólek. Ol eldiń ishki rynogyn artyq astyqtan «qutqarýy» kerek. Taǵy da statıstıkaǵa júgineıik. Elimiz jyl saıyn 9,5 mıllıon tonna astyq tutynsa, onyń 8 mıllıony bıdaı. Al bıyl 30 mıllıon ton­naǵa jýyq astyq jınalǵanyn eskersek, eksportqa shyǵarýǵa tıis astyqtyń mólsheri ulǵaıǵany shyn­dyq. Bizdiń el astyq eksport­taıtyn elderdiń ondyǵyna kiretinin joǵaryda aıttyq. Eger eks­port máselesinde qıynshylyq bol­masa, bestikke iligýi de múmkin edi degen dáme de joq emes. Nege deńiz? Elimizdiń geografııalyq ornalasýy, ıaǵnı teńizge jetkizetin tóte joldyń joqtyǵy álemdik iri treıderlerden bizdi birshama tómendetip otyr. Biz astyqty eks­porttaý úshin ózge memleketterdi tranzıt arqyly basyp ótemiz. Sodan keıin ǵana Qara teńiz portyna shyǵamyz. Ol jerde taǵy da qıynshylyq týyndaıdy. О́ıtkeni ol portta bizdiń astyq saqtaıtyn qoımamyz da, termınalymyz da joq. Keleshekte bul másele de óz sheshimin tabar. Biraq, bizdiń eksportymyz da osal emes ekenin basa aıtyp qoıaıyq. Bul jyly tipten kúsheıetin syńaıy bar. Sebebi AQSh pen Eýroodaq elderi aýa raıynyń qolaısyzdyǵynan bıyl kóp astyq, onyń ishinde bıdaı jınaǵan joq. Bizdiń negizgi básekelesimiz sanalatyn Reseı men Ýkraına elderiniń de astyq qambasy orta qursaq kúıde. Sondyqtan AQSh jáne Eýroodaq elderinen bosaǵan rynokty bıyl Qazaqstan alady dep kútilýde. Osy jyly «Azyq-túlik keli­sim-shart korporasııasy» AQ aý­yl­­sharýashylyq taýarlaryn ón­di­rý­shilerden 5 mıllıon tonna bı­daıdy 25 000 teńgeden satyp ala­myz dep, keıinirek taǵy da úsh mıllıon tonna bıdaı qosymsha satyp alatynyn jarııalady. Qo­symsha satyp alý baǵasy tonna­syna 16 500 teńgeni quraıdy. Árıne bul álemdik bıdaı ryno­gyndaǵy baǵadan tómen, biraq fermerlerge qolaıly baǵa. О́ıt­keni fermerler astyq tasy­ma­ly­na aqsha shyǵaryp áýre bolmaıdy. Sonymen túptep kelgende Azyq-túlik kelisim-shart korporasııasy sharýalardan jalpy qosa alǵanda 8 mıllıon tonna astyq satyp alady. Korporasııa eń aldymen sha­ǵyn jáne orta sharýalardan as­tyq satyp alýdy josparlaǵan. О́ıt­keni bul sharýlar óz múm­kin­dikterimen álemdik rynokqa ta­­ýarlaryn shyǵara almaıdy. Bar­lyq shyǵyndy jabatyndaı olar­dyń ónimderi de kóp emes. Bul bir jaǵynan orta joldan satyp ala­tyn alypsatarlardan da qor­ǵaı­tyn tóte jol. Memleketpen, ıaǵnı Azyq-túlik korporasııasymen sa­lystyrǵanda alypsatarlar eki ese tómen baǵa usynady! Kor­po­rasııanyń búgingi qoıyp otyrǵan baǵasy óte tıimdi. Osy baǵaǵa fermerler aýylsharýashylyq teh­nıkasyn jańalap ári tabys ta­býyna bolady. Azyq-túlik kelisim-shart kor­porasııasynyń basqarma tóraǵasy Beıbithan Qabdrahmanov barlyq fermerlerge jasalǵan jaǵdaıdyń birdeı ekenin aıtady. Astyqty satyp alý egistik kólemine teń. Dese de shaǵyn fermerlerge ba­symdyq berilgen. Aıtpaqshy, osy jyly korporasııa eki mıllıon tonna bıdaıdy shaǵyn fermerlerden satyp aldy. Al qazir satyp alý iri kompanııalardan júrgizilip jatyr. Qoryta aıtqanda, Azyq-túlik kelisim-shart korporasııasy mem­lekettiń ekonomıkalyq damýy men halyqty turmys-tirshiliginiń jaq­­sarýyna zor úles qosýda. Dı­qandardyń da kóńilinde alań bolmaı, tókken teriniń tólemin to­lyq­taı kórip otyrýy osyndaı kor­porasııalardyń sapaly qyz­met­teriniń arqasy deýge bolady. Mereke TAŃATAROV.