– Qalıbek Deribsaldyuly, ózińiz tyńdarman aldynda esep bergendeı bolǵan baıqaý kóńilińizden shyqty ma?
– Aldymen, osy baıqaýdyń ótýine basty sebepker ózim emes, Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasy der edim. Nursultan Ábishulynyń bul maqalasynyń qýaty da, mańyzy da óte myqty ǵoı. Onymen tanysqanda meıiri qanyp, qýanǵannan taqııasyn aspanǵa atpaǵan qazaq bolmaǵan shyǵar. Sonyń biri ózim edim. Osy maqalanyń bir jyldyǵyna oraı oblystyq mádenıet basqarmasynyń mamandary maǵan án keshimdi nemese meniń ánderimdi oryndaýshylardyń baıqaýyn ótkizýge usynys jasady. Tańdaýym meniń ánderimdi oryndaýshylardyń respýblıkalyq baıqaýyn ótkizýge tústi. Biraq baıqaýdyń shartyna kelgende men óz usynysymdy da aıttym. Baıqaýǵa qatysqan ánshiler meniń bir ánimdi aıtýy, al ekinshi ándi Qostanaı-Torǵaı óńirinen shyqqan Baqytjan Baıqadamov, Ábilahat Espaev, Bolat Hamzın, Baqytjan Sáýekenov sekildi kompozıtorlar shyǵarmalarynan tańdaýy kerektigin aıttym. Solaı ótti de. О́ıtkeni men qazaqtyń klassıkalyq ánderin jazǵan Ahmet Baıtursynovtan bastap, Baqytjan Baıqadamov, Ábilahat Espaev, Bolat Hamzınderdiń izin jalǵastyrǵanyma shúkirlik etetin adammyn.
Baıqaýda belgili kompozıtor, professor Ermurat Úsenov bastaǵan, professor Beıbit Dáldenbaı, belgili ánshi Ǵazıza Jumekenova, estrada ánshisi Eset Sádýaqasov, Qostanaı oblystyq fılarmonııasyndaǵy qazaq ult aspaptar orkestriniń dırıjeri Nazymbek Moldahmetov múshesi bolǵan qazylar alqasy tarazylady. Jambyl oblysynan kelgen kúmis kómeı ánshi Janatbek Qadirov bas júldeni alyp ketti.
Ulttyq boıaýy qanyq, qazaq dalasynyń ózindeı keń tynysty ánderdi qostanaılyqtar sahnadan taǵy bir tyńdasyn degen oıym oryndaldy. Burynǵy kompozıtorlarymyzdyń ereksheligi sol, olardyń ánderi tek sahnadan ǵana oryndalmaıtyn, jalpy jurt shyrqaıtyn. Sońǵy jyldary Baqytjan, Áblahat, Bolat aǵalarymyzdyń ánderi tym sırek estiletini belgili. Al olardyń ár áni bizdiń ulttyq qazynamyz ekenin umytpaýymyz kerek.
– Endi óz shyǵarmashylyǵyńyzdy aıtsaq. Sizdiń de ánderińiz Torǵaı-Qostanaı óńirine keń tarady, qazaqtyń belgili ánshileriniń repertýaryna engeni de az emes. Qaı ánińiz sizdi kompozıtor etti?
– Jıyrma jasymnan búgin, mine, alpystyń ortasyna kelgenge deıin uzyn sany 150 án jazyppyn. Qazaq valsiniń koroli, qazaq ániniń tóresi Shámshi Qaldaıaqov ta barlyǵy 400-deı án jazdym degen, jaqynda bir aqparattan bildim, Shámshi aǵanyń búginde 50 shaqty shyǵarmasy oryndalady eken. Shámshiden áýlıe emespin ǵoı, meniń de barlyq ánim oryndalady dep aıtpaımyn. Sonyń ishinde «Kóktem – qyzdar», «Erke qusym», «Sen meni túsinesiń be?», «Aıly túnde», «Adamdar, aqqýlardy atpańdarshy», «Qaıdasyń, ańsaǵanym?!» atty lırıkalyq ánderim jıi oryndalady. Bóle-jara aıtpaımyn, elge unaǵan qaı ánim de meni kompozıtor etken. Onyń syrtynda balalarǵa arnalǵan ánderimdi balalardyń óner ujymdary oryndap júr. О́tken jyly respýblıkalyq «Elim meniń» baıqaýynda Astanadaǵy «Aınalaıyn» balalar ansambliniń «Sheksiz alǵys sizderge» degen jetim balalarǵa arnap jazǵan ánim ekinshi oryn alyp keldi. Gúlmıra Jankeldiqyzy jetekshilik etetin osy ansambl meniń «О́rimtaldar jyry» degen ánimmen Túrkııada ótken halyqaralyq balalar án baıqaýynyń bas júldesin jeńip alǵan bolatyn. Almaty men Astanada, Qostanaıda jáne Qazaqstannyń birneshe oblys ortalyqtarynda birneshe ret jeke konsertimdi berdim.
– Balalarǵa arnap jazǵan ánder negizinen týǵan jerge, Otanǵa, erlikke, elge arnalyp, jas urpaqty patrıottyq sezimge tárbıeleýge qyzmet etedi. Al jalpy qazir patrıottyq ánderdiń jazylýy qalaı? О́z shyǵarmashylyǵyńyzda olarǵa oryn bar ma?
– Patrıottyq ánderdi marsh ekpindi, áskerı nemese resmı basqosýlarda aıtylatyn ánder dep túsinetinimiz bar. Patrıottyq ánderdi qazaqtyń qaı kompozıtory da jazǵan. Arysyn aıtpaǵanda, Shámshi aǵamyzdyń Qazaqstan qalalary týraly ánderiniń ózi bir tóbe emes pe? Men osy kezge deıin eki kitap, bir dısk shyǵardym. Birinshi kitap «Torǵaı áýenderi» dep atalady. Onda Torǵaı óńirinen shyqqan 35 sazger-kompozıtordyń shyǵarmalaryn toptastyrdym. Al ekinshi kitap «Tobyl-Torǵaı áýenderi» dep atalady. Oǵan Qostanaı-Torǵaı óńiri, onyń tamasha tabıǵaty, qalalary, ózen-sýlary týraly jazǵan qazaq kompozıtorlarynyń ánderin jınaqtadym. Kitapqa Shámshiniń «Arqalyqtyń aq tańy», Áset Beıseýovtiń «Araıly Arqalyq», Bolat Hamzınniń «Torǵaı qyzy», Eskendir Hasanǵalıevtiń «Qostanaıym» jáne basqa da avtorlardyń, ózimniń týǵan jer týraly jazǵan ánderim endi. Bul ánderdiń barlyǵy da týǵan jerdi, eldi, ultty dáripteıdi. Osylardyń barlyǵyn patrıottyq án dep qalaı aıtpaısyń? Biraq olardy búgingi ánshilerimiz jıi oryndamaıdy.
Aıtaıyn degenim, meniń búgingi ánshilerge ókpem bar. Ánshiler men kúıshilerdiń paryzy da, qaryzy da – halyq áni, kúıi bolsyn, kompozıtorlar shyǵarmasy bolsyn, qazaq áni men kúıin naqyshyna keltirip oryndaý, sony nasıhattaý bolýy kerek. Qazir ánshiler án, kúıshiler kúı jazatyn boldy. Onyń sapasy bolsa bir sári. Búgingi estradada oryndalatyn ánderdiń qazaqy, ulttyq boıaýynyń kómeskilenip bara jatqandyǵy az aıtylmaıdy. Keıingi, kim kóringen jazatyn ánderdiń sahnada ǵana aıtylatyny da sondyqtan. Ony tyńdarman sahnadan tyńdaıdy da, biraq áýenin sol jerde umytady. Ondaı ánderge Abaı atamyzdyń «Qulaqtan kirip, boıdy alar, jaqsy án men tátti kúı» degen sózi júrmeıdi.
– Siz Baqytjan Baıqadamovtyń, Nurǵısa Tilendıevtiń, Erkeǵalı Rahmadıevtiń, Áset Beıseýovtiń batasyn aldyńyz. Olar sizdiń jas talant ekenińizdi tanyp, qamqorlyǵyn da kórsetti. «El ishi – óner kenishi» degendeı, búgingi talantty jastarǵa siz qalaı qaraısyz?
– Meniń boıyma óner dáni Torǵaıdyń qunarly topyraǵynan, anamnyń sútimen daryǵan bolýy kerek. Anam án aıtqan eken, Nurqan Ahmetbekovtiń qasynda júrip, óner kórsetken eken. Al ónerde ustazdarym jeteledi. Bala kezimde qolyma dombyra, baıan ustatqan Qazaqstannyń halyq aǵartý isiniń úzdigi, ustazym Amanbaı Muqyshev aǵaıymdy qalaı umytamyn? Ol Amangeldi aýdanyndaǵy balalar kórkemónerpazdar ujymdaryna jetekshilik etken edi. Sodan keıin Áset Beıseýovti basty ustazym dep bilemin. «Torǵaıdyń osy qara balasynan birnárse shyǵady» dep otyratyn. Baqytjan Baıqadamov konservatorııaǵa túsýime qamqorlyq jasaǵan kisi. Nurǵısa Tilendıev, Erkeǵalı Rahmadıev sekildi iriler ánimdi tyńdap, batasyn, baǵasyn bergeni ras. Bul meniń shyǵarmashylyq jolymdaǵy baqytymnyń biri bolǵan sátter. О́zim de shákirtsiz emespin. Án jazyp júrgen jastar Janat Temirovadan, aǵamnyń uly Jarqynbek Deribsaldınnen, ánshi Azamat Muqatovtan úmit kútemin, baǵyt-baǵdar siltep otyramyn.
Torǵaıdyń qasıetti dalasy boıymyzǵa óner darytty, ony damytty da. Qazir aýylda, el arasynda talanttar jetedi. Biraq bizdiń jas kezimizdeı emes, olardyń jaryqqa shyǵýy qıyn. Qazir olar úshin ónerin nasıhattaý da, boıyndaǵy jyl etken shoqty úrleý, kórsetý qarjyǵa túsedi. Ony ekiniń biri shyǵara almaıdy. «Úıdegi baǵany bazardaǵy naryq buzady» degen ǵoı. Al shyǵarmany adam jas kezinde óndirip jazady. Jastardyń ýaqytynda bilim alýy, óziniń ónerin damytýy úshin qandaı da qamqorlyq qajet-aq. Naq shynym osy.
– Ánderińiz qalyqtaı bersin, sharshamańyz.
Áńgimelesken
Názıra JÁRIMBET,
«Egemen Qazaqstan»
QOSTANAI
