Azattyqtyń aıbyndy eskertkishi

Búgin Almatydaǵy Respýblıka alańynda Táýelsizdik monýmentiniń ashylý rásimi bolady «Osy tarıhı oqıǵa qarsańynda biz eskertkishtiń basty avtory, Qa­zaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen sáýletshisi, Memlekettik syılyqtyń ıegeri Shot-Aman Ydy­rysuly Ýálıhanǵa jolyǵyp, birneshe saýal qoıǵan edik» deıdi gazet tilshisi Samat Musa. «Shota aǵa, osyndaı monýment ornatý ıdeıasy qaıdan týyndady?» degen suraqqa eskertkish avtory bylaı dep jaýap bergen: «Men 1993 jyly úkimet delegasııasy qu­ramynda Mysyrda boldym. Sol joly bizdiń dáýirimizge deıingi kóne eskertkishti kórip tamashaladyq. Bul eski dúnıe Elbasymyz Nur­s­ultan Ábishuly Nazarbaevqa qatty una­ǵan, múmkin áser etken bolýy kerek, maǵan: «Táýelsizdigimizge baılanysty osyndaı bir eskertkish ornatpaımyz ba? Oılanyp kó­rińiz!» – dedi. Sóıtip oı salǵan, ıdeıa tas­ta­ǵan Prezıdentimiz bolatyn. Elge kelgen soń Máskeý, Sankt-Peterbýrg jáne Almaty qa­lasynda oqyǵan ónerpaz, talantty jas­tar­dyń basyn qosyp, aqyldastym. Nátıjesinde «Táýelsizdik» kesheniniń tujyrymdamasy jasaldy. Kórkemdik sheshimi shyǵaryldy. Sodan keıin músinshiler Ádilet Jumabaev pen Nurlan Dalabaev, sáýletshi Qazybek Jarylǵapov, taǵy basqalar belsene iske kiristik. – Monýmenttiń Respýblıka alańynda ornatylýynyń syry nede? Bul oryn tek­ten-tek tańdap alynbaǵan bolar? – Osy saýal áýelde bizdi de mazalaǵan-tu­ǵyn. Keshen qaı jerde turý kerek dep tuı­yqqa tirelgen sátimizde bizdi taǵy da Prezıdentimiz qutqardy. «Aq ordanyń» qarsy aldyna ornataıyq, – dedi ol. – Jastardyń Jeltoqsan kóterilisi osy jerde ótti ǵoı». – Táýelsizdik kesheniniń kompozısııasyn jasaǵanda qandaı jáıtterge arqa súıedi­ńizder? Jáne olar neni bildiredi? – Áýeli dúnıe júzindegi osy salaǵa qatysy bar óner týyndylaryn zerdelep, oı eleginen ótkizdik. Jalpylama bir sholyp shyqtyq. Osy taqyryptaǵy eskertkishterdiń Eýropada óz dástúri, Shyǵysta óz ereksheligi bar. Máselen, Eýropada eskertkish belgiler salýǵa kóbinese ǵımarattardyń tireýishi – kolonna paıdalanylady. Úlken tarıhı oqıǵalarǵa oraı eskertkish belgi ornatýdy sonaý ertedegi Egıpetten kóremiz. Rımde ımperator Troıanǵa, Parıjdiń Vandam ala­ńynda Napoleonǵa, Londonnyń Trafaldar alańynda Nelsonǵa arnalǵan eskertkishter bar. Biraq olardyń barlyǵy joǵaryda aıtyp ketken ádis boıynsha ornatylǵan. Shyǵysty alsaq, kóne túrikten qalǵan dińgek tastar jetkilikti. Oǵan mysal retinde Kúlteginniń, Tonykóktiń qulpytasyn aıtýǵa bolady. Bizdiń qazaq jerinde de beıneli tastardy az kezdestirmeımiz. «Táýelsizdik» kesheniniń alǵashqy joba kompozısııasyn jasaǵanda onyń qazaqtyń qolónerine sýa­rylǵan dúnıe bolyp shyǵýyn oılastyrdyq. Keshenniń ortalyq kompozısııasy dińgek tastan (stella) turady. Bıiktigi – 28 metr. Dińgektiń ushar basy áli búrshik atpaǵan, qaýyzy ashylmaǵan gúldiń kúltesi sııaqty bolyp bitken. Al onyń basyna barystyń ústinde turǵan sarbazdyń beınesi ornatyl­ǵan. Oń qolynda qonǵan qus, sol qolynda ustaǵan sadaq bar. Art jaǵyndaǵy asyp alǵan qoramsaqqa úsh altyn jebe salynǵan». Eskertkishtiń basty avtory Shot-Aman Ýálıhan tilshi Samat Musanyń suraǵyna osylaı dep jaýap bergen.