Juldyzdy jıyrma kún. Onynshy kún (5 jeltoqsan): ǴYLYM

Búgingi tańda jan-jaqty damyǵan ǵylymsyz órkenıetti elderdiń qataryna qosylý múmkin emes ekeni jalpyǵa birdeı aqıqat. Nursultan NAZARBAEV. Zerdeli  zertteý – el ıgiligi Qazaqstan ǵylymynyń asqar taýy Qanysh Sátbaevtyń úlken bir armany – Qaraǵandyda ǵylymnyń akademııalyq ortalyǵyn qurý edi. Sol úshin hımııa-metallýrgııa ınstıtýtynyń negizin qalap ketti. Onda talantty izbasary Evneı Bóketov Ortalyq Qazaqstan aımaǵynda alǵashqy irgeli ǵylymı mektep qalyptastyrdy. Odan soń Organıkalyq sıntez jáne kómir, eńbek gıgıenasy jáne kásibı aýrýlar, «Fıtohımııa» ınstıtýttary irge kóterip, óńir óndiris­tiń ǵana júregi emes, ǵylym men bilimi damyǵan elimizdiń ekinshi shańyraǵyna aınaldy. Sol kezde jumysy dáýirlep turǵan «Qaraǵan­dy­kómir» birlestiginiń shahtalary men kenishteri, metal­lýrgııa kombınatynyń koks-hımııa óndiri­si, ja­ńa­dan ashylǵan Shubarkól men Maıkúbi ener­­getıkalyq otyn keshenderi ǵylymı zertteýlerdi damyta túsýdi talap etti. Bizdiń ınstıtýt osy baǵytta jumys isteýdi qolǵa alyp, minekı, shırek ǵasyrdan astam jalǵastyryp keledi. Bul ýaqyt aralyǵynda aımaq kómir keni kózderiniń hımııalyq-tehnologııalyq baǵasy, túrli hımııa­lyq úderistegi reaksııalyq qabileti zertteldi, katalızdik gıdrogenızasııanyń, totyǵý destrýk­sııa­synyń, kómirdi hımııalyq túrlendirý men onyń quramyndaǵy gýmındik zattardyń hımııa­synyń irgeli negizderi jasaldy. Sondaı-aq, kómirdi óńdeý ónimderinen jańa baǵaly organı­kalyq zattar shyǵarýdan alynǵan ónimderdi halyq sharýashylyǵyna qoldaný aıasyn arttyrý jóninde ǵylymı irgetas qalandy. Tabıǵı resýrstardy keshendi paıdalanýdyń , qorshaǵan ortany lastanýdan qorǵaýdyń, kómir shıkizaty­nan qaldyǵy az óndirister jasaýdyń joldary qalyptasty. Oblystyń jetekshi kásiporyndary ınstı­tý­t­ymyzdyń óndiristik hımııa salasyndaǵy irgeli jáne qoldanbaly zertteýlerine zer salyp oty­ra­dy. Osyǵan sáıkes ózara baılanys tamyry tereń. Máselen, Eýrazııa ónerkásip qaýym­das­tyǵy Shubarkól kómirin gıdrogenızasııalaý jó­nin­degi jumysqa yqylas bildirip, ǵalym­dary­myz tapsyrysty oryndap shyqty. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaev oblysqa jumys saparlarynyń birinde ınstıtýtta bolyp, jańa, joǵary tıimdi bıologııalyq belsendi qosyndylar jasaýdyń irgeli negizderi jónindegi ǵylymı izdeniske oń baǵa berdi. Bizde isikke qarsy « Metotrıssat» dárilik prepara­tyn jasaýǵa qoldanylatyn 2,4,5,6 –tetraımınpıllıdın alý tehnologııasy, sondaı-aq, tereń munaı uńǵylaryn burǵylaýda paıdalanatyn kómir-silti reagenti óndiriske úlken paıda tıgizdi. Halkogender men halkogenıdter hımııa­sy men tehnologııasy jónindegi zertteýler ǵylymı jurtshylyq tarapynan moıyndalyp, birqatar metallýrgııa kásiporyndarynda qol­danylady. Instıtýt ǵalymdarynyń «Qazaqstannyń ta­bıǵı shıkizatynyń negizinde jańa tehno­lo­gııa­lyq belsendi zattardy, metall qosyn­dy­laryn jáne olardyń ýltradıspersti untaq­taryn alýdyń elektrhımııalyq ádisteri men tehnologııalary jumystary úshin» Otany­myz­dyń Memlekettik syılyǵynyń laýreaty atandy. Burnaǵy jyly ujymǵa ǵylymdaǵy belsendi jumysynyń laıyqty baǵasy retinde «Sapa úshin halyqaralyq juldyz» júl­desiniń altyn medali tabys etildi. Munyń ózi ınstıtýt jetistikteri álem ǵalymdaryna má­limdigin dá­lel­deıdi. «Kómir hımııasyn damy­týdyń jaǵ­daıy jáne perspektıvalyq baǵyt­tary», «Or­ganıkalyq qosylystardyń mole­ký­la­lyq spek­tro­skopııasy jáne kvan­ttyq hımııa», «Gaz jáne suıyq ortadaǵy fızıkalyq-hımııalyq prosester», «Organıkalyq sıntez, elektrohımııa jáne katalızdiń osy zamanǵy problemalary»atty ta­qy­ryptarda ótken ǵy­lymı forýmdarǵa qatys­qan sheteldik ári­p­testerimiz izdenisterimizge ­zor qyzyǵýshylyq tanytty. Birer jyldan keıin ınstıtýtymyzdyń qu­rylǵanyna 30 jyl tolady. Táýelsiz elimizdiń ǵylymy halyqaralyq talap-talǵamǵa saı órkendeýine súbeli úles qosa túsýdi maqsat etken ǵalymdarymyz ben mamandarymyz irgeli izdenisterdi, tereń zertteýlerdi jetildire berýge kúsh salyp otyr. Árıne, olardyń álem­dik deńgeıden kórine alýǵa qabilet-múm­kindikteri jetkilikti. Bir akademık, 10 ǵylym doktory men 12 kandıdatynyń qyzmeti soǵan jumyl­ǵan. Qura­mynda kómir hımııasy, polımerler hımııasy, molekýlalyq spektroskopııa, elektr­lik katalız jáne kvanttyq hımııa zerthanasy, qoldanbaly jumystar, aeroıon­dyq zertteýler toby bar mamandandyrylǵan jetekshi ǵylymı mekeme retinde sol bıikten kórine berý basty maqsat. Zeınolla MOLDAHMETOV, Organıkalyq sıntez jáne kómir hımııasy ınstıtýtynyń dırektory, UǴA akademıgi. Qaraǵandy.   Qamqorlyq qanattandyrdy Elbasy Nursultan Nazarbaev Táýelsizdigimizdiń 20 jyldyǵyna oraı,  Almatyda el ǵalymdarymen júz­desýinde ǵylymnyń damýy jaı­ly jan-jaqty taldaý jasady. Shy­nynda ǵylym el damýynyń  basty baǵyttarynyń birine aınaldy. Bul sala Elbasy N.Á. Nazar­baev­tyń únemi nazarynda. Sonyń bir dáleli joǵaryda aıtqan alqaly jıyn der edim. Prezıdent 2009 jyldyń 4 qyr­kúıeginde ǵylym máseleleri bo­ıyn­sha ótkizilgen keńeste naryq­tyq qa­ty­nas talaptaryna jaýap beretin jáne Qazaqstan ekonomı­ka­synyń bá­se­kege qabilettiligin art­tyrýǵa ba­ǵyttalǵan jańa ulttyq ǵylymı júıeni qurýǵa qajetti quqyqtyq negizderdi qalyptastyrý týraly mindet qoıǵan bolatyn. Munda «Ǵylym týraly» jańa zań qabyldaý qajet­tiligi týraly áń­gime qozǵalǵan edi. Mine, osynyń nátıjesinde bıylǵy jyldyń ba­synda  «Ǵylym týraly» jańa Zań qabyldandy. «Ǵylym týraly» Zańnyń negizgi erekshe jańalyǵy alǵash ret ákimshilik jáne saraptamalyq (taza ǵylymı) qyzmetter jeke júrgizi­le­tin bolady. Endigi jerde ǵyly­mı baǵdarlamalar men jobalardy júzege asyrý boıynsha sheshimderdi ǵylymı qaýymdastyqtyń ózi qabyldaı alady. Bul úshin Úkimet janyndaǵy Joǵary ǵylymı-teh­nı­kalyq komıssııanyń (JǴTK) qyz­met aıasy keńeıtildi, jańa qury­lym­dar – Ulttyq ǵylymı keńes­ter (UǴK) jáne Memlekettik ǵy­ly­mı tehnıkalyq saraptama ult­tyq orta­lyǵy (MǴTS UO) quryldy. Osy jyldyń sáýirinde respýblıka Premer-Mınıstriniń tór­aǵa­lyǵymen JǴTK májilis ót­ki­zildi, onda 2011-2013 jyldarǵa arnalǵan ǵylymdy damytýdyń 5 basym baǵyty anyqtaldy. Respýblıka Úkimetiniń qaýly­sy­men ulttyq ǵylymı keńesterdiń qu­ra­my bekitildi. Olarǵa erekshe oryn berildi, óıtkeni olar ǵylymı joba­lar­dyń konkýrstyq suryp­taýyn júr­gizip, olardy júzege asy­rý tý­ra­ly sońǵy sheshim qa­byl­daıtyn bola­dy. Basym baǵyttarǵa sáıkes 35 iri ǵalymnan turatyn 5 keńes quryldy. Olardyń 26-sy otandyq, 9-y sheteldik ǵalymdar. Memlekettik  ǵylymı-tehnıkalyq saraptama ulttyq orta­lyǵy óz ju­mysyn bastap ketti. Mun­da sarap­tamany otandyq jáne sheteldik táýelsiz ǵalymdar júrgizedi. So­­ny­men, ǵylymnyń taǵdyryn ǵa­lym­dardyń, osy salanyń jetekshi ma­mandarynyń ózderi sheshetin bo­lady. Bul ǵylymdy basqarý júıe­sin demokratızasııalaý jáne onyń kási­bı­ligin arttyrýdaǵy óte úlken qadam. Zańnyń túbegeıli ári eleýli t­a­ǵy bir jańalyǵy ǵylymdy qar­jy­lan­dyrýdyń bazalyq, granttyq, já­ne baǵdarlamalyq-maqsattyq sııaq­ty ja­ńa formalarynyń engizilýi bol­dy. Bazalyq qarjylandyrý memlekettik ǵylymı uıymdar men joo ınfraqurylymyn, kommýnaldyq tó­lemderin, ákimshilik shyǵyn­da­ryn qyzmet kórsetýshi quramnyń eńbek­aqy­syn tóleýge, aqparattyq qamsyz­danýyn, t.b. qamtamasyz etýge múm­kin­dik beredi.  Tek 2011 jyly ǵyly­mı mekemelerdiń baza­lyq qarjy­lan­dyrýyna 2,5 mlrd. teńge qaras­ty­ryldy. Al ǵylymı-zertteýler grant­tyq jáne baǵ­dar­lamalyq-maq­sat­tyq júıe boıynsha qarjylan­dyryl­maq. Osy kúni ǵy­lymı-zert­teý­lerdi granttyq qar­jylandyrýǵa baıqaý ótkizý bo­ıyn­sha tolyq kó­lem­degi jumys bastaldy. Baıqaýǵa berilgen ótinimdi rá­sim­deý boıynsha talaptar da ja­ńar­dy. О́tken jyldarmen salys­tyr­ǵanda, ótinimdi rásimdeý baryn­sha ońtaı­lan­dyryldy. О́tinimdi qa­zaq, orys, aǵylshyn tilderinde berý ońaı talap bola qoımas. Degenmen, sarapta­ma­ny tek otandyq ǵa­lym­dar ǵana emes, sheteldik ǵa­lym­dar da   jasaıtynyn eskergenimiz jón. Gýmanıtarlyq sa­la­daǵy jáne ulttyq qaýipsizdik múd­de­­leri­ne qatysty jumystar boıyn­sha saraptamany   tek qazaqstandyq ǵa­lymdar júrgizetinin ashyp aıta ketýdi mindet sanaımyn.  Jobalar­dy tańdaý kezinde basty mindetterge mynalar alynady: ǵylymı jańa­lyq, ǵylymı-tehnıkalyq deńgeı, bo­la­shaqtaǵy tıimdiligi, buǵan deıingi zerttelý dárejesi, qoldany­la­tyn ádisnama, kútiletin nátı­je­ler, qar­jy­landyrylý kóleminiń ekono­mı­kalyq negizdemesi, mate­rıal­dyq-teh­nıkalyq qamtamasyz etilýi. Qazirgi kezde ǵylymı uıymdar, joo jáne jeke tulǵalardan 2 myń­nan astam ótinim túsip otyr. Baı­qaýǵa ǵylymı uıymdarmen qatar jekelegen ǵalymdar da, ujymdar da qatysa alady. Respýblıkalyq bıýdjette 2011 jylǵa granttyq qar­jylandyrýǵa 5 mlrd. teńge bó­lin­genin de aıta ketsem deımin. Jalpy alǵanda, ǵylymdy qar­jy­­­landyrý úzdiksiz ósip keledi: 2011 jy­ly ǵylymı-zertteýlerdi qarjy­lan­dyrýdyń jalpy kólemi 28,8 mılrd. teńge, al 2012 jyly bıýdjet jo­basynda 41,8 mlrd. teńgeni quramaq. Zańda kórsetilgendeı, joo ǵy­ly­mı jáne ınnovasııalyq qyz­met­ter­men de aınalysa alady. El úshin ja­ńa qurylym bolyp taby­latyn zertteý ýnıversıtetteri  ǵy­lymı qyz­met­ke qajetti maman­dardy daıyndaý men ınnova­sııa­lyq ekonomıkany jetildirý oryndaryna aınalmaq. Baqtybaı QASYMBEKOV, Bilim jáne ǵylym  mınıstrligi Ǵylym komıtetiniń tóraǵasy   Agrarlyq ǵylym alǵa basty Qazaq agrarlyq ǵylymynyń búgingi tańdaǵy basty jetistikteri jaıynda aıtar bolsaq, qazir «Qaz­Ag­roInnovasııa» AQ quramynda 43 uıym, ıaǵnı 23 ǵyly­mı-zertteý ınstıtýty, 6 maman­dan­dyrylǵan ortalyq jáne 14 tájirıbe sharýashy­ly­ǵy bar. Olardyń qyzmeti ǵylymı ıdeıanyń týyn­daýy­nan bastap, óndiriske engizýge deıingi ara­lyqty qamtıdy. Qoldanbaly zertteýlerdiń úsh jyldyq baǵdar­la­masy  2009 jyly bastalǵan bolatyn. Biz osy baǵdar­la­manyń ekinshi jylyn tabyspen aıaqtadyq. Baǵ­dar­lamaǵa ósimdik sharýashylyǵy, mal sharýa­shy­lyǵy, tabıǵat resýrstaryn basqarý jáne agro­ónerkásip kesheni ekonomıkasy salalaryndaǵy 36 ǵylymı joba boıynsha 32 ǵylymı-zertteý uıymy qatysyp otyr. Byltyrǵy jyldyń qorytyndysy boıynsha, ósim­dik sharýashylyǵy salasyndaǵy zertteýler ná­tı­je­sinde ǵylymı-zertteý ınstıtýttary 51 jańa sortty sy­naqtan ótkizdi. Bul 2009 jyldyń deńgeıimen sa­lystyrǵanda 45% joǵary. Tek 2010 jyldyń ózinde ǵana biz zııatkerlik men­shikke arnalǵan   66 ınnovasııalyq, 11 óner­tap­qysh­tyq jáne 54 seleksııalyq jetistikke patent aldyq. 2011 jyly agrarlyq ǵylymnyń bıýdjeti 6,0 mlrd. teńgeden joǵary bolsa, kelesi jyldarda memleket qoldaýymen ǵylym salasyna «QazAgroIn­novasııa» AQ arqyly 2014 jylǵa deıin jyl saıyn 6,5 mlrd. teńge bólinedi dep josparlanyp otyr. Ǵylymı qyzmetkerlerdi turǵyn úımen qam­ta­masyz etý de óz sheshimin tabýda. Bir sózben aıtqanda, agrarlyq ǵylym alǵa basyp, álemdik damý jolyna bet alyp keledi. Samat BAIMAHANOV,  «QazAgroInnovasııa» AQ baspasóz hatshysy.   Derek pen dáıek * 2011 jylǵy aqpanda «Ǵylym týraly» Zań qabyldandy. * Bıotehnologııa, fıtohımııa, nanotehnologııa salasyndaǵy halyqaralyq deńgeıdegi birqatar mańyzdy nátıjelerge qol jetti,  otandyq mobıldik kompıýterlerdi,  A/H1N1 shoshqa tu­maýyna qarsy vaksınalar, nanotehnologııalar negizinde týberkýlez jáne  AIV juqpaly aýrýlar qurtyna qarsy jańa preparattar; júrek qan tamyrlary aýrýlary (aterolıd) úshin jańa fıtopreparat jasaldy.  Munaıdy qaıta óńdeý jańa asa tıimdi  katalızatorlardy alý teh­no­logııasy ázirlendi. * DS-60 aýyr ıondaryn údetkish bazasynda ǵylymı-zertteý kesheni quryldy. * Professor Ý.О́mirbaev ataqty japon matematıgi M.Nagatanyń esebin sheshti jáne ol úshin ame­rı­kalyq Matematıka qoǵamynyń syılyǵyna ıe boldy. * Akademık Serǵazy Ádekenov bastaǵan ǵalymdar qaterli isikke qarsy qoldanatyn «Arglabın» dárisin óndiriske engizdi. * Gýmanıtarlyq ǵylymdar salasynda «Má­denı mura» baǵdarlamasy sheńberinde otandyq jáne álemdik ǵylymı oılaý, mádenıet jáne ádebıet basylymdarynyń serııalary ázirlendi, «Túrik akademııasy» ǵylymı-zertteý ortalyǵy quryldy. * Jalpy, túrik murajaıy jáne túrik kitaphanasy, Ǵylym ordasy ashyldy. * «2007-2009 jyldarǵa arnalǵan ǵylym salasyndaǵy halyqaralyq yntymaqtastyq» ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlamasy sheńberinde 92 birlesken joba oryndaldy, 2011 jyly 27 halyqaralyq joba oryndalý ústinde. * 2011-2013 jyldarǵa arnalǵan ǵylymdy damy­tý­d­yń 5 basym baǵyty anyqtaldy. Olar -  ener­ge­tıka; shıkizat jáne ónimderdi tereń óńdeý;  aq­parattyq jáne telekommýnıkasııalyq tehnologııalar; ómir týraly ǵylym;  eldiń zııatkerlik áleýeti. * Ǵylymdy qarjylandyrýdyń bazalyq, granttyq jáne baǵdarlamalyq jańa nysan­dary engizildi. * Ǵylymdy qarjylandyrý 2012 jylǵy jobada 41,8 mıllıard teńge dep belgilengen. 2014 jyly JIО́-nen ǵylymı zertteýlerge orta eseppen 1 % jumsaý kózdelip otyr.   Talapqa talǵam tarazy Bıyl tabıǵat jomarttyq ja­sady, Qostanaı oblysy 8 mıllıon tonnadan asa astyq jınap al­dy. Al bizdiń «Zarechnyı» sharýa­shy­lyǵy gektar túsimin 37 sentnerge jetkizdik. Oblysta buryn-sońdy gektar túsimi mundaı kór­set­kishke jetken emes. Munyń syry ózim kóp jyldan beri aı­na­lysyp júr­gen ylǵal saqtaý teh­no­logııasynda bolatyn. Bıyl osy tehnologııany burnaǵy jyl­dar­ǵa qaraǵanda ból­shek­temeı, ǵylymı qaǵıdalardyń barlyǵyn saqtaı otyryp, tutas paıda­lan­dyq. Iá, bul ǵylymı eńbek bir jyl­dyń jemisi emes. Jer óńdeýdiń ózim jasaǵan jańa tásiline Intel­lektýaldyq menshik jónindegi ult­tyq komıtetten tórt patent al­ǵan­myn. Olardyń baǵalaǵanyna rı­za­myn. Men bul eńbegimniń baǵal­a­ný­men qatar, osy júlde arqyly jańa tehnologııanyń elimizde nasıha­t­ta­latynyna qýandym. Bul tehnologııa qazir astyq derjavalary – ka­nadalyq, argentınalyq, avstra­lııa­lyq ǵalymdar men dıqandar tarapynan moıyndalǵan. Álemdik standartqa saı keledi. Qazaq­stan­dyq tehnologııa týraly meniń eń­bekterim Avstralııa men Kanadada aǵylshyn tilinde basylyp shyqty. Búginge deıin 150-den asa maqala jazyppyn, eki kitapty osy salaǵa arnadym. Adamzat soqany oılap tapqaly jerdiń qyrtysyn aýdaryp, topy­raq­tyń qunaryn qurtýmen keledi. Qazaqstanda tyń kóterilgeli 50 jyl ishinde topyraqtaǵy organı­ka­lyq zattardyń 30 paıyzyn jo­ıyp jiberdik. Topyraqta 7-8 pa­ıyz organıkalyq zattar bolady, qazir onyń mólsheri 4-5 paıyzdan aspaıdy. Jer betindegi 1 santımetr qarashirik qalyptasýy úshin jarty ǵasyr ýaqyt kerek. Ol qa­laı paıda bolady? О́simdiktiń sa­ba­ǵy, japyraǵy, tamyry ornynda qalyp, shirip, jer astyndaǵy túrli mıkroorganızmdermen ózara áre­ket­teskende qalyptasady. Biz, adam­dar, soqamen topyraqty birneshe santımetr tereńdikte aýda­ryp tastaǵanda, ondaǵy tiri or­ga­nızmniń barlyǵy da jerdiń, kún­niń áserinen joıylyp ketedi. Al topyraq sol tiri organızmderdiń arqasynda topyraq bolyp tur. So­qa­ny adamzat órkenıetiniń kórinisi dep qabyldadyq. Al 1850 jyly Charlz Darvın: «Adam soqany oı­lap tapty, biraq topyraqty soqa qopsyta ma, qurt-qumyrsqa qop­sy­ta ma, ony áli ómir kórseter» degen eken. Sol Darvınniń aıt­qa­ny durys. Jerdiń qyrtysynyń astań-kesteńin shyǵarǵandyqtan da ol «azyp» barady. Men ylǵal saqtaý tehno­lo­gııa­syn júzege asyrý úshin soqanyń bir tisindeı ǵana, ózi juqa, tum­sy­ǵy úshkir qural oılap taptym. Ol «soshnık» dep atalady. Osy qu­ral­dy seıalkege tirkep, jerdi te­reń­digi 2 santımetrden aspaıtyn etip, irep syzyp, oǵan dán tastap oty­rady. Sonda topyraqtyń flo­rasy buzyl­maı, erteń ósetin bı­daı­ǵa, basqa da daqylǵa kerekti azyq­tyń barlyǵy da topyraqtyń ózinde qalady. Qaıtalap aıtaıyn, eń bastysy – topyraqtyń qunaryn ózinde qal­dyrý bolmaq. Buryn dıqandar men mamandar arasynda jerden qansha mol ónim alsań, jer sonsha azady, oǵan ústeme mıneraldyq tyńaıt­qysh­tar berý kerek degen túsinik bar edi. Al jerdi ylǵal saqtaý teh­nologııasymen óńdegende jyl boıy topyraq ósimdik qaldyq­tary­men jabýly jatady. Ol qal­dyq­tardyń barlyǵy da jaýyn-shashyn jáne mıkroorganızmder áreketimen qarashirikke aınalyp, topyraqty organıkalyq zattarmen baıyta túsedi. Qysqasyn aıtqan­da, daıyn tyńaıtqyshqa aınalady. Ol osy jerden oryp alǵan as­tyq­ty ósirgen qunardyń barlyǵyn da qaıtadan ornyna keltiredi. Sonda mynadaı túsinik shyǵady. Kúzde bitik astyq orǵan saıyn, topyraq azbaıdy, qaıta qunarly bola túse­di. О́ıtkeni, jaqsy ósken astyqtyń topyraqta qalatyn sabaǵy men ja­pyraǵy, tamyry da myqty, topy­raq burynǵydaı tozýdyń ornyna orga­nıkalyq zattarmen qunarlana túse­di. Men aýzym tynbaı aıtyp júrgen ylǵal saqtaý nemese nóldik teh­no­logııanyń bar syry osy ǵana. Bul tehnologııanyń basty ar­tyq­shylyǵy-hımııalyq tyńaıt­qysh­­tardy kerek etpeıdi. Son­dyq­tan topyraq hımııamen lastan­baı­dy. Al ondaı jerge ekken bıdaı­dyń sapasy da joǵary. Bizdiń óndirgen bıda­ıy­myz halyqaralyq kórmelerde eko­lo­gııalyq tazaly­ǵy­men, sapa­symen joǵary baǵala­nyp júr. Qunarly topyraq – sa­pa­ly azyq. Ol halqy­myz­dyń, keıingi urpaqtyń densaý­lyq kepili degen sóz. Jaqynda aýylsharýashylyǵy qyz­metkerleriniń forýmynda El­basy Nursultan Nazarbaev keýdeme Altyn juldyz taqty–Qazaq­stan­nyń Eńbek Eri atan­dym. Sol joly Nursultan Ábish­uly meniń ylǵal saq­taý tehno­logııasyn júze­ge asyr­ǵanymdy da aıta ketti. Qos­tanaıǵa kelgen saparynda El­ba­syǵa osy tehnologııa týraly jar­ty saǵattaı áńgimelep bergenimde, ol kisi sózimdi bólmeı tyń­daǵan edi. Ozyq ǵylymı tehnologııa elimiz dıqandarynyń ká­desine jarasa, azyq-túlik mol­shy­ly­ǵyna mu­ryndyq bolsa meniń maqsatym­nyń oryndalǵany. Valentın DVÝREChENSKII, «Zarechnyı» ǵylymı-tájirıbe ınstıtýtynyń dırektory, Qazaqstannyń Eńbek Eri. Qostanaı oblysy, Qostanaı aýdany.   Daryndylar tartýy Jas urpaqty zerdeli zertteýlerge baýlımyz. Elbasy Nur­sul­tan Nazarbaev qashanda jas ur­paq­tyń bilimdi de, bilikti bolýy úshin barlyq múmkindikti jasap kele jatqany málim. Sondaı qamqorlyqtyń birin Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń «Daryn» respýblıkalyq ǵylymı-prak­tı­ka­lyq ortalyǵyna jasap kele jatyr. On jyldan asa ýaqyttan beri júzdegen talantty jastar ózderiniń ǵylymı-zertteý ju­mys­tarymen otandyq jáne ha­lyqaralyq olımpıadalarǵa, ǵy­ly­mı jobalarǵa qatysyp, eli­miz­diń abyroıyn asyrýda. Táýelsizdigimizdiń 20 jyl­dy­ǵy­na tartar tartýy retinde ary­ǵa barmaı, bıylǵy jyly júzden júırikter arasynda ótken ha­lyq­aralyq olımpıadalarda mektep oqýshylarynyń ǵylymı-zert­teý eńbekteri boıynsha qol jetkizgen jetistikterine toqta­lar bolsam, sonyń ózinen-aq kóp nárseni ańǵarýǵa bolady. Mysa­ly, Máskeýde ótken halyqaralyq Mendeleev olımpıadasyna qa­tys­qan oqýshylardyń bireýi al­tyn, beseýi kúmis, úsheýi qola medal alsa, Rýmynııada matematıkadan ótken Balkan olım­pıa­da­synda bir oqýshy altyn, úsheýi kú­mis, ekeýi qola medalǵa ıe bol­dy. Al hımııa páninen Túr­kııa­nyń Ankara qalasynda bol­ǵan bilim saıysyna qatysqan úsh úmitkerdiń biri altyn, ekinshisi kúmis, úshinshisi qola medal­dar­dy omyraýyna taqty. Sol sekildi Bang­kok qalasynda fızıkadan ót­ken halyqaralyq olımpıadaǵa bar­ǵan bes oqýshynyń úsheýi al­tyn, bireýi kúmis, bireýi qola medal alyp, memleketimizdiń már­tebesin aspan­dat­ty. Bul sekildi jetistikterimiz ondap emes, júz­dep sanalady. Men munyń bárin Táýel­sizdigimizdiń 20 jyldyǵyna oqýshylardyń tartqan tartýy dep bilemin. Sholpan QIRABAEVA,  «Daryn» respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń dırektory.   Táýelsizdik jemisi Táýelsizdigimizdiń jıyrma jyldyǵynyń qarsańynda men erekshe bir jaqsylyqty atap aıtsam deımin. Ol Qazaq ulttyq ınjenerlik akade­mııasynyń irge bekitkeni edi. Bul ǵylym orda­synyń negizin aıtýly ǵalym О́mirbek Joldasbekov qalasa, qazirgi jetekshisi elge tanymal azamat, belgili oqymysty Baqytjan Jumaǵulov. Bul akademııa táýelsizdikpen túıdeı qurdas. Sebebi, bizdiń akademııanyń qurylǵanyna da jıyrma jyl tolyp otyr. Osy ýaqyttyń ishinde ǵalymdarymyz bes ǵylymı jańalyq ashyp, júzden asa zertteýlerine patent aldy. Jalpy ǵylymı jetistikter ǵalymdardyń sanymen emes, ashqan jańalyǵy, onyń halyqqa tıgizgen paıdasymen ólshenetini belgili. Biz alǵan patentter qandaı degen suraqqa keletin bolsaq, ol kún men jel qýatyn paıdalaný, munaı ónimdiligin arttyrý, sýdan da mol paıda tabýǵa bolatynyn dáıekteý bolyp esepteledi. Qazir  tabıǵatty taza saqtaý úshin kún men jel, sý qýatynyń tıimdiligi artyp otyr. Bul arqyly munaı qýatyn paıda­lanýdy qysqartýdy usyný­damyz. Bizge eń qajeti tabıǵat ananyń tazalyǵyn saqtaý. Osydan elý jyl buryn bir tonna munaıdy shyǵarý úshin sol munaıdyń 1 kılo qýaty jumsalatyn. Qazir 1 tonna munaı alý úshin 1 tonna munaı jumsaıtyn boldyq. Bara-bara mundaı shyǵynmen munaıdyń paıda­synan zııany kóp bolatyny sózsiz. Sebebi, oǵan ketetin shyǵyn artyp, aýany lastaı beretin bolady. Biz osyny tıisti oryndardyń aldyna másele etip qoıýdamyz. Bolashaqta júzdegen patentterimiz óndiriske enip, iske asyp jatsa, mol paıdaǵa keneler edik. Muny laýazymdy azamattar, qarjy bóletin oryndar bilýi kerek. Osyndaı qamqorlyqty bizdiń bes jańalyq pen 100 patent kútip jatqanyn aıta ketsem deımin. Taǵy bir aıtaıyn degenim, munaı alý isi bes myń metrge deıin tereńdep bara jatyr. Osy tereńdiktegi qoıý munaıdy shyǵarý úshin jyly sý, jyly aýa, qyshqyl aıdaıdy. Sonda ǵana baryp, munaı jer betine shyǵady. Biz osyndaı qyrýar qarjyny únemdeýdiń jolyn usynyp otyrmyz. Ol bylaı: adam ókpemen qalaı demalsa, jer de solaı demalady. Onyń da ózindik zańdylyǵy bar. Eger qysylyp dem shyǵarǵanda ishindegi munaı, sý, gaz bolsyn – bári syrtqa shyǵady. Al aýany ishke tart­qanda jyly sý, jyly aýa, qyshqyl quısań da munaı shyqpaıdy. Biz joǵaryda ashqan jańa­lyǵymyzdy óndiriske engizer bolsaq, qýatty kem jumsar edik. Árıne, bul jańalyǵymyzdyń arnaıy patenti qolymyzda tur. Bolashaqta iske asady degen senimdemiz. Bir sózben aıtqanda, bizdiń Ulttyq ınjenerlik akademııa ashqan jańalyqtar osy kúnderi kóptegen álem oqymystylarynyń nazaryn aýdaryp otyr. Nádir NÁDIROV,  akademık.       Tyń qadamdar jasalýda Adam densaýlyǵynan artyq eshteńe joq ekeni belgili. Táýel­sizdik jyldarynda osy salaǵa zor mán berilip otyrǵanyna kóp­tegen mysaldar keltirýge bola­dy. Ásirese, ǵylym salasyndaǵy tyń ózgerister sonyń dáleli dep oılaımyz. Qazir elimizdiń medısına salasynda júrgen ǵalym­dar 400-den asa ǵylymı taldaýlar jasap, sonyń 123-i óz nátı­jesin berip otyr. Mundaı ıgi isterdi damytý Elbasy bekitken «Salamatty Qazaqstan» baǵdar­la­masynda da dáıektelgen edi. Ǵylym jetisterin tıimdi paıdalana alsaq, adam densaýlyǵyn jaqsartýǵa bolatynyn kórip otyrmyz. Buǵan Otanymyzdaǵy týberkýlez, VICh/SPID kesel­deri­niń azaıa bastaǵany dálel bola alady. Sol sekildi ǵylymda dáıektelgen joba boıynsha adam aǵzalaryn aýystyrý jumysy da jaqsy oryndalyp keledi. Ult­tyq kardıologııalyq ǵylymı or­ta­lyq­ta júrekke ota jasaý da oń ná­tıje berýde. Kóz aýrýlary ǵylymı zert­teý ınstıtýtynda adam jana­ry­na operasııa jasaý­dyń jańa joldary ashylyp, ol myńdaǵan adamdardyń janaryna jaryq sáýle syılap otyr. Ǵa­lym­dary­myzdyń erekshe iz­de­ni­siniń nátı­je­sinde qaterli isik aýrýyna qol­danatyn «Arglabın» engizildi. 2014 jyly otandyq dári óndirýdi 50 paıyzǵa kóterý josparlanýda. Qazir el ǵalymdary tórtkúl dúnıedegi medısınalyq mekemelermen tyǵyz qarym-qa­ty­nas jasap, ataqty oqymys­ty­larmen pikir almasýdy jaqsy jolǵa qoıdy. Árıne, zaman óz­ger­gen saıyn ǵylym da alǵa da­myp keledi. Sonyń bastysy, adam densaýlyǵyna qatysty ǵy­ly­mı zertteýlerdi jetildirý búgingi kúnniń basty talabyna aınalýda. Bul iste qazaq ǵalym­dary erekshe ynta tanytyp otyr. Olardyń ashqan jańa­lyq­tary, óndiriske engizgen dárileri qazir úlken suranysqa ıe. Biz qazir burynǵydaı emes, táýelsiz­d­iktiń arqasynda ózindik izdenisterimizdi damytý maqsatynda óz­ge el ǵalymdarymen de baıl­anys jasaýǵa umtylýdamyz. Adam den­saýlyǵyn jaqsartý jolyndaǵy ǵylymda shekara bolmaıtyny belgili. Sondyqtan da jaqsy ǵy­lymı jetistikterdi óz Otany­myz­ǵa aldyryp, sony ulttyq mentalıtetimizge saı qoldanysqa engizip kelemiz. Alma SYZDYQOVA, Densaýlyq saqtaý mınıstrligi Ǵylym jáne adam resýrstary departamenti dırektorynyń orynbasary.   Jastar izdenis ústinde Prezıdent Nursultan Nazarbaev aldaǵy kúni ǵalymdarmen dıdarlasqanda jastardyń ǵy­lym­­ǵa den qoıa bastaǵanyn aıtyp, olar­ǵa zor úmit artqan edi. Shy­nyn­da sońǵy jyldary ǵylym adamdary qartaıyp bara jatyr degen áńgimelerdi jıi estımiz. Áıt­se de dúnıeniń tegershigi ǵy­lym­da jatqanyn kim de bolsa joq­qa shyǵarmaıdy. Ǵylymı negizi myqty qalanǵan jumystyń baıandy bolatynyn qoǵam damýy kórsetip otyr. Men de sońǵy jyl­dary ekonomıkalyq ǵylymı zerdeleýlerge den qoıyp júrmin. Ǵylym men bilimdi ushtastyrý qashanda nátıjeli bolady. Buǵan Elbasynyń «Bolashaq» baǵdar­la­ma­symen Japonııadaǵy Tokaı ýnı­versıtetinde oqyp júrip, kóz jetkizdim. Endi sol alǵan joǵary bilimimdi, ǵylymı izdenisterimdi Otanyma kelgennen keıin jalǵas­tyrý ústindemin. Ekonomıka birde órlep, keıde tómendep otyra­tyny málim. Al ony myzǵy­mastaı ǵy­ly­mı turǵydan bekitý ońaı bolmasa kerek. Degenmen, alǵa boljam jasap, keler kúnniń kemeldi isterine negiz qalap otyrý ǵylym jolynda júrgen adamdardyń basty mindeti dep bilemin. Jaratqan ıem qazaqty bodan­dyqtan qutqaryp, táýelsizdigine qol jetkizdi. Sonyń arqasynda biz tórt­kúl dúnıege tanyldyq. Jıyr­ma jyl ishinde Prezı­dent­tiń dara saıa­satynyń arqa­syn­da atqarǵan jumys ushan-teńiz. Alda turǵan mindetter de az emes. Sol mindetterdi oryn­daý­ǵa meniń za­- man­das­tarym otan­shyl­dyq rýhpen, sergektikpen úles qosýy tıis dep sanaımyn. Azamat TAIJANOV, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Keńsesiniń qyzmetkeri.   Aıqarma bettiń materıaldaryn uıymdastyrǵan  Súleımen MÁMET.