Juldyzdy jıyrma kún. Toǵyzynshy kún (4 jeltoqsan): SERGEKTIK

Ult densaýlyǵy men el namysy – egiz uǵym

Týrızm jáne sport mınıstri Talǵat ERMEGIIаEVPEN áńgime

  – El táýelsizdiginiń alǵashqy jyldary men qazirgi kezdegi sport týraly oıyńyzdy qys­qa­sha túıindeı ketseńiz.  – Elimiz táýelsiz memleket bol­ǵan­nan bergi 20 jyl ishinde sport salasynda aıtarlyqtaı jetistikterge jetti. Salystyra aıtsaq, 1991 jyl men búgingi kúngi jaǵ­daı­dyń arasy jer men kókteı. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyl­da­ryn­daǵy qıynshylyqtar qazaq­stan­­dyq­tar úshin ońaıǵa túsken joq. Sport­tyń materıaldyq-teh­nı­ka­lyq baza­syn saqtap qalý, sport nysan­dary­na halyqtyń qol­jetimdiligi, balalar men jas­ós­pi­rimder sportyn qalpyna keltirý jáne sheberligi joǵary sport­shy­lardy daıarlaý máseleleri memlekettik deńgeıdegi qoldaýǵa zárý bol­dy. Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin sport salasy­nyń barlyq nysandary men ınf­ra­qurylymdary azyp-tozyp, bir­azy jeke menshikke ótip ketti. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyl­daryn­da qalyptasqan ekonomıka­lyq ahýal dene tárbıesi men sport­tyń damýyna qolbaılaý bolyp, sonyń saldarynan, aınalyp kelgende, ha­lyq ıgiligine nuqsan keldi. Bir­qatar máselelerdi, birinshi kezekte, sporttyń materıaldyq-tehnıka­lyq bazasyn nyǵaıtýdy, halyqtyń sportpen shuǵyldanýyna jaǵdaı jasaýdy, balalar men jas­ós­pi­rimder sportyn damytýdy, sheberligi joǵary sportshylar daıarlaý isin memlekettik deńgeıde sheshý qajet boldy. О́tpeli kezeńde el sportynyń jaǵdaıyn taldaı-talqylaı kele, ári álem sportynyń tájirıbesine súıene otyryp birqatar normatıv­tik-quqyqtyq aktiler qabyldaý ná­tı­jesinde qolda bar múm­kin­dik­terdi biriktirip, sporttyq uıym­dar, memlekettik jáne jergilikti atqarýshy organdar tize qosa jumys istedi. Buqaralyq sportqa den qoıylyp, dene shynyqtyrý men sporttyń kómegimen sala­mat­ty ómir saltyn qalyptastyrýǵa, sporttyq rezervter daıarlaýǵa kúsh salyndy. Tıisti sharalardyń naq­ty josparlary jasalyp, olardy júzege asyrý úshin bıýdjetten qarajat bólinip otyrdy. – Qazir aýyl sportyn da­my­týda, jastardy sportqa tartýda qandaı jumystar istelýde? – Balalar men jasóspirimder sportynyń qanat jaıýy sport­shy­larymyzdyń sheberligin artty­rý­ǵa, olardyń halyqaralyq jarys­tar­da sátti óner kórsetýine oń yq­palyn tıgizip otyr. Elimizde balalar men jasóspirimder sport mektepterin damytýǵa aıryqsha mán berilip keledi. Bul mektepterde jet­kinshekterimiz tańdaǵan sport túri boıynsha joǵary bilikti bapkerlerden tegin tálim alyp, sport­tyq sheberlikterin shyńdaıdy. Sportta daryndy balalarǵa ar­nalǵan mektep-ınternattar sany da jyl ótken saıyn kóbeıe túsýde. Bul oqý oryndarynda negizinen aýyl­dyq jerlerden kelgen, az qam­tylǵan otbasylardyń bala­lary oqýmen, sporttyq sheberligin art­tyrýmen qatar, tegin jataqha­na­men, tamaqpen qamtamasyz etiledi. Internattarda bilikti ustazdar, jattyqtyrýshylar men tárbıe­shi­ler jumys isteıdi. Elbasy Nursultan Nazarbaev­tyń tapsyrmasymen 2009 jyly Brazılııanyń «Ole Brazıl» fýtbol akademııasyna 26 qazaqstandyq jas fýtbolshy úsh jyldyq kelisim-shartpen bilim alýǵa, sporttyq sheberlikterin shyńdaýǵa barǵan bolatyn. Munyń ózi urpaq keleshegin oılaǵan tyń bastama, dana sheshim edi. Fýtbol – jer-jahandy «jaýlap alǵan» eń bedeldi sport túri. Al Brazılııa – osy aıaqdop ónerinen álem elderiniń kóshin bastap tur. Bul elge baryp bilim-biligin ushtaǵan jas óskinderimiz kúni erteń qazaq fýtbolyn álemdik deńgeıge alyp shyǵar degen úmiti­miz zor. Bul sózimizge dálel retinde qazaq balasy Raýan Sarıevtiń ja­qynda Brazılııadaǵy ataqty «Atletıko-Mıneıro» klýbyna qabyl­dan­ǵanyn aıtýǵa bolady. Kópultty Qazaqstanda, ásirese, aýyldyq jerlerde qazaq kúresi, toǵyzqumalaq, kir tasyn kóterý, báıge túrleri, qyz qýý, kókpar, aý­daryspaq, teńge ilý sııaqty ulttyq sport túrleri men halyqtyq oıyn­dar da bel alyp keledi. Ulttyq sport túrlerin qaıta jańǵyrtý maqsatynda túrli chempıonattar, respýblıkalyq, halyqaralyq týrnırler uıymdastyrylady. Aıta­lyq, toǵyzqumalaqtan tuńǵysh álem chempıonaty, Jasóspirim­der­diń I aýyl sporty oıyndary, qazaq kúresinen álem jáne Azııa chem­pıo­nattary, Prezıdent júldesi úshin Halyq sporty oıyndary ótti. Sport mektepteri men klýbtaryn­da ulttyq sport túrleri boıynsha bólimsheler ashyldy. – Barlyq sport túri buqara­lyq sportty damytýdan bas­ta­lady ǵoı. Osy baǵytta qandaı jumystar istelinip jatyr? Múge­dek­ter sporty týraly da aıta ketseńiz. – Sońǵy úsh jylda múmkindigi shekteýli jandardyń da dene shynyqtyrý men sportqa degen qyzyǵýshylyǵy artqany baıqa­lady. Elimizde 486 myńnan astam múgedek bolsa, osy sanattaǵy 13 myń adam búginde sportpen turaq­ty aınalysady. Elimizde múge­dek­ter sportymen shuǵyldanatyn Res­pýblıkalyq paralımpıadalyq komıtet quryldy. Múgedek sport­shy­lardyń jattyǵýlaryna jaǵdaı jasalǵan, olar túrli jarystarǵa, sonyń ishinde halyqaralyq deńgeı­degi saıystarǵa qatysa alady. Buqaralyq sportty damytý jo­lymen sportpen shuǵyl­daný­shylar sanyn kóbeıtý, jańa sport mekemeleri men klýbtar ashý birinshi kezekte ınfraqurylymnyń damýy men sport nysandarynyń kóbeıýi­ne baılanysty. Bul oraıda Elbasy men Úkimet sport salasynyń mate­rıaldyq-tehnıkalyq bazasyn ny­ǵaıtýǵa «Jol kartasy» baǵdarla­ma­synyń sheńberinde zor qoldaý kórsetti. Elimizde búginde 80-nen as­tam sport túrleri boıynsha sport­tyq federasııalar jumys isteıdi. – Azııa oıyndary bizge ne berdi, onyń qandaı paıdaly jaq­taryn aldyq dep oılaısyz? – Elimizde ótken Qysqy Azııa oıyndaryna qurlyqtaǵy 27 elden myńnan astam sportshy qatysyp, sporttyń on bir túri boıynsha 69 medal jıyntyǵyn sarapqa saldy. Buǵan deıingi Azıadalarda Qytaı, Japonııa, Ońtústik Koreıa syndy azýly sporttyq derjavalardy ók­she­legen Qazaqstan sportshylary osy joly erledi. Komandalyq esepte birinshi orynǵa 32 altyn, 21 kúmis jáne 17 qola medal jeńip alǵan Qazaqstan quramasy ıe boldy! Bul Azııa oıyndarynyń tarıhyndaǵy óz aldyna jeke rekord! Buǵan deıin birde-bir el bir ǵana Qysqy Azıadadan osynsha altyn júlde alyp kórmegen eken. Sport nysandarynyń ázirligi men Oıyndardyń uıymdastyrylý deńgeıin Halyqaralyq olımpııa­lyq komıtettiń prezıdenti Jak Rogge, Azııa Olımpııalyq keńesiniń prezıdenti Sheıh Ahmad ál-Sabah asa joǵary baǵalap, rızashy­lyq­taryn bildirdi. Jak Rogge Qaza­q­stan 2022 jylǵy Qysqy Olım­pıa­dany ótkizý­ge úmitker bola ala­ty­nyn aıtty. – Bıyl elimizde Azıada ót­kizý­den basqa taǵy qandaı jańa­lyqtar boldy? – Osy jyldyń aıtýly bir ja­ńalyǵy – Qazaqstan Respýblı­ka­sy­nyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev halyqty saýyqtyrý maqsa­ty­men 2011-2015 jyldarǵa arnal­ǵan «Salamatty Qazaqstan» Memlekettik baǵdarlamasyn bekitý tý­ra­ly Jarlyqqa qol qoıdy. Osy baǵdarlamanyń sheńberinde Týrızm jáne sport mınıstrligi dene shynyqtyrý men sportty damytý­dyń 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan salalyq baǵdarlamasyn ázirleýde. Sodan keıin jaqynda biz elimizde tuńǵysh ret I sport forýmyn ót­kizdik. Munda kóptegen qor­da­la­nyp qalǵan problemalardyń bári qaral­dy. Sonyń ishinde aýyl sporty da bar. Aýyl – qazaqtyń altyn besigi. Qarap otyrsaq, halyqaralyq arenalarda atoı salyp, qazaqtyń atyn aıdaı álemge tanytqan sań­laq sport­shylarymyzdyń deni aýyl­­dan shyqqandar. Sondyqtan shal­ǵaıda júrgen jetkinshekterdi erte jasynan sportqa baýlyp, bıik murattarǵa talaptandyrý – bar­shamyzǵa ortaq mindet. Aýyl sportyn damytýdaǵy ıgi qadamdardyń biri – 2010 jyldyń qarasha aıynda Týrızm jáne sport mınıstri men Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Sport salasyndaǵy árip­tes­tik týraly memorandýmǵa qol qoıdy. Buqaralyq sportty odan ári damytyp, halyq densaýlyǵyn art­tyrý úshin, ásirese, aýyl sportyn kóterýge kúsh salǵanymyz abzal. Respýblıkalyq «El Qaıraty» aýyl sporty qoǵamynyń qurylýy qazaq sportynyń kósegesin kóger­ter ıgi sharalardyń biri dep bilemiz. – Manadan beri sportty da­my­týda istelinip jatqan jumys­tar tý­ra­ly jaqsy aıttyńyz. Endi qan­daı problemalar bar, olardy she­shý­diń joldary ha­qyn­da áńgimeleseńiz. Búginde biz ózimizdiń ulttyq sport­tyq tárbıe júıemizdi qurýǵa kirisýimiz kerek. Ol júıe halyqty sportqa tartyp qana qoımaı, adam­dar­dyń mentalıtetin ózgertip, olarǵa dene shynyqtyrý men sport­tyń asa qajettigin uǵyndyra bilýi tıis. Iаǵnı, halyq óz densaýlyǵy úshin jaýapkershilikti tereń sezinýi qajet. Osy oraıda birqatar usy­nys­­tarymyzdy aıtyp, el sportyn­daǵy keıbir kemshin tustarǵa da toqtala ketkenimiz jón bolar. Aıtalyq, jumys berýshiler men eńbek ujymdarynyń arasyn­daǵy kelisim-shart boıynsha sport­ty eńbek jáne demalys oryn­dary­nyń júıesine engizse, artyq bolmas edi. Mekemeler men kópshi­lik­tiń de­ma­lys oryndarynda sportpen shu­ǵyl­danýǵa jaǵdaı jasalýy kerek. Kez kelgen salany jete meń­gerý úshin onyń túp negizin, kemshi­lik­terdiń sebep-saldaryn, jetistikke jetý joldaryn ǵylymı tur­ǵy­dan zerttep otyrmasa bolmaıdy. Sport álemi de tunyp turǵan ǵy­lym. Osy jaǵdaıdy eskerip, sport salasy boıynsha ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn quryp, ǵylymı-ádis­te­melik bazany jetildirý – kún tár­tibinde turǵan asa mańyzdy másele. Sport salasyndaǵy mamandar­dyń biliktilik deńgeıi bizdiń jas memleketimiz úshin asa mańyzdy. Sport kadrlaryn daıarlaý men qaı­ta daıarlaý baǵdarlamasyn jetil­dirip, osy oraıda respýblıkalyq mektep-ınternattardy qaıta qurý jolymen kolledjderge aınal­dyrý­ǵa kiristik. Memleket pen jeke menshiktiń sport salasyndaǵy áriptestigin da­my­tý qajet. Jeke menshik bıznesti elimizdiń sport salasyna tar­tatyn mez­gil jetti dep oılaımyn. Salyq kodeksine sport salasyna aıtar­lyq­taı qoldaý kórsetken bıznes qury­lym­daryna arnaıy salyq tártibin qoldaný týraly ózgertý­ler engizý kerek. Sportpen shuǵyldaný­shy­lar­dyń sanyn kóbeıtý, qosymsha sport mekemelerin, basqa da dene shynyq­tyrý-saýyqtyrý uıymdary men klýbtar ashý birinshi kezekte ınf­ra­qurylymnyń damýy men sport nysandarynyń kóbeıýine baı­la­nys­ty. Sport ınfra­quryly­my­nyń jalpy alǵanda damyp kele jat­qa­nyna qaramastan, sporttyń bu­qara­lyq sıpat alýyna sport nysan­da­ry­nyń (ásirese, aýyldyq jerlerdegi) kemshilikteri kedergi bolyp otyr. Aýyldyq jerlerdegi sport nysandary az, qamtamasyz eti­lý deńgeıi tómen. Qazirgi bar sport ny­sandary el halqynyń qajet­ti­ligin nebary 30 paıyzǵa ǵana óteı alady. Búginde elimizdegi bilim berý uıymdarynan tys nysandardyń ár besinshisi, ıaǵnı 957 nysan jón­deýdi qajet etip tur. Elimizdegi 7 myń aýyldyq eldi mekende 20 166 sport nysany bar. Solardyń 13 134-i (65,1%-y) ashyq sport alań­qaılary da, 307-si ǵana (3%-y) jabyq sport keshenderi. Sporttyń keıbir túrlerinen eli­mizde komandalardyń resmı ha­lyqaralyq jarystarǵa daıar­lanýy­na arnalǵan zamanaýı bazalar jetispeıdi. Buǵan qosa, júzý basseıni, nysana kózdeý orny, jeńil atletıka maneji, velotrek, shańǵy ba­zasy, esý arnalary syndy ma­man­dandyrylǵan sport nysandary tapshy. Al bular naǵyz medalǵa jomart olımpıadalyq sport túr­leri ekenin eskersek, halyqaralyq iri jarystarda qandaı qomaqty oljalardan qaǵylyp júrgenimiz aıtpasa da túsinikti. Jetistikterimizdi aıta otyryp, osyndaı kemshin tustarymyzdy da jasyrmaı, qaıta ony kópshiliktiń na­zaryna salyp, jaǵdaıdy túzeý amal­daryn birlese qarastyr­ǵany­myz jón. Jıyrma jyl tarıh úshin az ǵana ýaqyt bolǵanymen, Táýelsiz Qazaq eliniń sport sańlaqtary osy qysqa merzimniń ózinde álemniń talaı asýyn baǵyndyryp úlgerdi. Alda talaı bıikter kútip tur, sol asqar­lar­ǵa umtylǵan Qazaqstan spor­ty­nyń da kemeldene túseri sózsiz. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Dastan KENJALIN.   Qaraǵandyny sándendirgen úsh aq otaý Qalanyń bas kóshesi  – Respýblıka dańǵyly boıy qazir bir-birinen sáýleti asqan záý­lim ǵımarattarmen kóz tar­tady. So­nyń úsheýi torqaly toı al­dynda esik ashyp, sport­qa yntyzar talap­ker­lerdiń, jan­kúıerlerdiń súıik­ti oryndaryna aınaldy. * Syrtqy kórki  óz aldyna bir bólek, asa aıshyqty, onyń ishki sáni de tamsantarlyq. Munda tennıspen shuǵyldanýdy qalaý­shy­larǵa bir ýaq osy oıyn qy­zyǵyna berilýshilerge qajetti barlyq jaǵdaı jasalǵan. «Hord» tósenishteri  jabylǵan 2 jabyq  jáne 3 jabyq ashyq kort qaı ýaqytta da tennısti serik etken talapkerlerge daıyn. Bulardyń kóbi oblystyq mamandandyrylǵan balalar men jas­óspi­rim­der olım­pııalyq rezerv mek­tebiniń  aldan úlken úmit kút­ken órenderi. Osyn­daǵy jarystarda 402 jankúıer saıystardy tamashalaı alady. * Qaraǵandynyń boks mektebiniń ataq-dańqy alys­­qa aıandyǵy belgili. Serik Nurqazov, Serik Sápıev syndy sańlaq­tarǵa  qanat qaqtyrǵan uıa­nyń taǵy talaı tarlan­dardy ushy­rýǵa múm­kin­digi odan sa­ıyn keńeıdi. Buǵan jańa­dan ashylǵan boks orta­ly­ǵy jol ash­qaly otyr.Onda bylǵary qolǵap jas sheberleriniń jat­tyǵýyna, iri jarys­tar­ǵa alańsyz da­ıyndalýyna bo­­lady. Son­daı-aq, 764 oryn­­dyq zal ortasyn­daǵy 2 rıng ha­lyq­aralyq saıys­tar­ǵa qa­ty­sý­shy­lar­dyń kúsh sy­na­sýyna aınala alady. * Osy eki sport kesheni­niń dál janynda muz aı­dyny aldan shyǵady. Ja­byq hokkeı korty bul oıyn boıynsha ótetin ja­rystar dúbirine bó­len­se, sonymen birge ony­men áýestenýshi jetkinshekterdi  sheberlik shyńdaı­tyn, synasatyn muz alańy retinde baý­raıdy. Sonymen birge konkımen máner­lep syrǵanaýshylar ónerin de 4 myń jan­kúıer tamashalaıdy. Arnaýly jat­tyq­tyrýshylar talapkerlerdi osy oıyn­darǵa baýlıdy.  Tennıs ortalyǵy Boks ortalyǵy                   Muz aıdyny                     Aıqyn NESIPBAI.

 Derek pen dáıek

• Búginde elimizde sportpen júıeli aı­nalysýshylardyń sany 2 mln. 898 myń 871 (turǵyndardyń jalpy sany­nyń 17,7%-y) adamdy quraıdy, onyń ishin­de aýyldyq jerlerde 1 mln. 190 myń 341 (7,3%), tıisinshe 1 mln. 708 myń 530 (10,4%) adam qala turǵyndary. • Bıyl salamatty ómir saltyn nasıhattaý maqsatynda elimizde 17 904 sporttyq-buqaralyq is-sharalar ótkizilip, olarǵa 4,1 mln. adam qatysty, onyń ishinde 11 myń is-shara aýyldyq jerlerde ótkizilip, olarǵa 2,3 mln. adam qatysty. • 2010 jyly elimizdegi sport nysan­dary­nyń jalpy sany 31 266 bolsa, sonyń ishinde 1 717 nysan jekemenshiktiń úlesin­de, 20 166 nysan aýyldyq jerlerde ornalasqan.  • Elimizde jumys istep turǵan 70 myń 353 sport seksııalarynda 2,1 mln. adam sportpen shuǵyldanady. • Qazirde 127 múgedek sporttyń ár tú­ri­nen Qazaqstan Respýblıkasynyń sport sheberi. Bir ǵana 2010 jyldyń ózinde mú­ge­dekter sanatynan 41 adam sport she­beri­niń, 24 adam halyqaralyq dárejedegi sport sheberiniń normatıvterin oryndady. • 1992 jyldan beri bizdiń olımpıa­da­shylar joǵary nátıjelerge qol jetkizip keledi. Aıtalyq, 1996 jyly Atlantada ótken jazǵy Olımpııa oıyndarynda bizdiń sportshylar 3 altyn, 4 kúmis jáne 4 qola medal jeńip aldy. 2000 jylǵy Sıdneı Olım­pıadasynda 3 altyn, 4 kúmis medal ıelenip, jalpykomandalyq esepte oıyndarǵa qatys­qan 199 memlekettiń ishinen 22-oryn­ǵa ıe boldyq. 2004 jylǵy Afına Olım­pıa­dasyn­da bizdiń komanda 1 altyn, 4 kúmis jáne 3 qola medal enshiledi. Al 2008 jyly Beıjiń Olım­pıadasynan sportshylarymyz 2 altyn, 4 kúmis jáne 7 qola medal oljalady. • Qysqy sport túrlerinen de elimizdiń jetistikteri bar. 1994 jylǵy Lıllehammer Olımpıadasynda Qazaqstan sport­shy­lary 1 altyn, 2 kúmis medal jeńip al­dy. 1998 jylǵy Nagano Olım­pıa­da­synan buıyrǵan olja – 2 qola medal. О́kinishke qaraı, 2002 jyly Solt-Leık-Sıtıde, 2006 jyly Týrınde ótken olımpıadalardan qanjyǵamyz bos qaıtty. Al 2010 jylǵy Vankýver Olımpıadasynan 1 kúmis medal buıyrdy. • Táýelsizdik jyldarynda qazaqstan­dyq sportshylar jazǵy Azııa oıyndaryna 5 ret qatysyp (1994, 1998, 2002, 2006, 2010 jyldary), 110 altyn, 118 kúmis, 167 qola – barlyǵy 395 medal jeńip aldy. • Osy ýaqyt aralyǵynda bizdiń sport­shy­lar Qysqy Azııa oıyndaryna da 5 ret qatysyp (1995, 1999, 2003, 2007, 2011 jyl­dary) 69 altyn, 51 kúmis jáne 44 qola – barlyǵy 164 medalǵa qol jetkizdi. • 1991 jyldan beri olımpııalyq sport túrleri boıynsha 33 sportshymyz álem chempıony atanyp, barlyǵy 116 medal oljalady. Sońǵy, 2010 jyly Sıngapýrda ótken I jasóspirimder Olımpıadasynda biz­diń jetkinshekter laıyqty óner kórsetip, 2 altyn, 2 kúmis, 2 qola medal ıelenip qaıtty. Ulttyq sportymyz órkendeý ústinde HH ǵasyrdyń sońǵy on jyl­dy­ǵynda elimiz táýelsizdigin alyp, egemendi el atandy. Az ýaqyt ara­lyǵynda barlyq derlik sala bo­ıyn­­sha oń ózgerister jasaldy. Ha­­lyq erkin tynystap, óz elin ja­ńasha qurýǵa kiristi. О́tken ǵasyrdyń 90-shy jyl­dary­nyń basynda aldyńǵy býyn aǵalarymyz – Aýyl sharýa­shy­ly­ǵy mınıstriniń birinshi oryn­ba­sary Aıyp Qusaıynov, Sport mı­nıstriniń orynbasary Anatolıı Qulnazarov, «Qaırat» res­pýb­­lı­ka­lyq sport qoǵamynyń tór­aǵasy Saılaý Turyskeldın, Almaty, Jam­byl oblystarynyń ákimi bol­ǵan Serik Úmbetov jáne bas­qa­lar at sporty men ulttyq oıyndardy damytýdy qolǵa aldy. Osynyń arqasynda elimizdiń kóptegen oblystarynda at sporty jarystary jıi ótkizile bastady. Ásirese, alaman báıge, jorǵa ja­rys, qyz qýý, teńge alý, kókpar tartý sııaqty oıyndar qyzyqty da mándi ótetin boldy. Táýelsizdigimiz ben ulttyq sport túrleri janashyrlarynyń ar­qa­synda 90-shy jyldardyń or­ta­synda Ulttyq at sporty fe­de­rasııasy dúnıege keldi. Kóptegen azamattardyń jan­qııarlyq eńbekteriniń nátıje­sin­de 1996 jyldyń naýryzynda Al­matyda búkil Qazaqstan atbegi­leri­niń 1-shi quryltaı-kon­fe­ren­sııasy ótkizildi. Onda tuńǵysh ret ulttyq sporttyń erejeleri, kons­tı­týsııasy qabyldandy. Son­­dyq­tan, 1996 jyldyń 1 naýryzy ult­­tyq at sporty tarıhynda erek­she kún bolyp sanalady. Ult­tyq sportqa arnalǵan qul­shy­nystyń arqasynda 1999 jyl­dyń 7 sáýi­rinde jańa elordamyz – Astana qalasynda Qazaqstan Respýb­lı­ka­sy Ulttyq sport fe­de­ra­sııa­sy­nyń 1-shi sezi ótti. Onda Qaırat Satybaldy biraýyz­dan prezıdent, men 1-shi vıse-prezıdent ári fe­derasııasynyń bas hatshysy retinde saılandyq. 2-shi sezd 2001 jyldyń 15 aq­panynda ótkizildi. 2004 jyldyń 15 mamyrynda Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq sport túrleri qaýymdastyǵy qu­ryl­dy. Qazir qaýymdastyqtyń qu­ramynda 22 respýblıkalyq federasııa jáne 3 qor bar. Olar: «QR Ulttyq at sporty túr­leri­niń fe­de­rasııasy», «Kókbóri», «Búr­kit­­shi­ler», «Qazaq kúresi», «Alyp­­soq», «Er jigit oıyny- Djıgıtovka»,, «Jekpe-jek», «Bes qarý», Tú­ıe jarys «Jelmaıa», «Toǵyz­qu­malaq», «Jorǵa jarys», «Sa­ıys-Aýdaryspaq», «Tazy-Tóbet-Ala­baı», «Qyz qýý», «Judy­ryq­tasý», «Asyq atý», «Polo- shó­gen», «Han doıbysy», «Taı ja­rys», «Alash» alyspaǵy, «Nomad», «Qara Jorǵa» federa­sııa­lary men «Uly Alaman», «Qy­ran» jáne «Uly Dala oıyn­dary» qory. Sonymen birge, 14 ob­lys­tyq, 163 aýdandyq, 80 qa­la­lyq, 2 000-nan astam aýyldyq fılıal­dary­myz turaqty jumys isteıdi. Bul – úlken kúsh. Biz osy bólim­she­lerimiz arqyly keń baıtaq elimizdiń 5500 aýylyna óz yqpa­lymyzdy júrgizip otyrmyz. Jalpy, elimizde ulttyq sport túrlerimen shuǵyldaný­shylar­dyń sany 95 087 adam, onyń ishin­de ulttyq at sporty túr­leri­men – 15 111, (aýyldyq jerlerde – 9 605), qazaq kúresimen – 36 102, (aýyl­dyq jerlerde – 25 460), toǵyz­qu­malaqpen – 36 643, (aýyldyq jerlerde – 23 009), sonymen qatar, arqan tartý, asyq atý, bes tas jáne «Qusbegi», «Saıat» atty ańshylyq kustary sportymen 7231 adam aınalysady. Orta eseppen alǵanda, ulttyq sport túrlerin nasıhattaý baǵy­tyn­da jyl saıyn 100-den astam halyqaralyq jáne respýblıka­lyq jarystar uıymdastyryldy. Máselen, 2011 jyly qazaq kúresinen – 30, toǵyzqumalaqtan – 40, kókpar, teńge alý, aýdarys­paq­tan – 19, al qalǵan ulttyq sport túrlerinen 20-ǵa jýyq sporttyq shara ótkizildi. Tek bıylǵy jyl­dyń ishinde kórse­til­gen ulttyq sport túrleri bo­ıynsha jarys­tar­ǵa qatysýshy­lar­dyń sany 25 000-nan asady. Ulttyq sport túrlerin da­my­tý men nasıhattaý kóp jaǵ­daıda ha­lyqaralyq jarystarda el na­my­­syn qorǵaıtyn izbacap daıyn­daý­ǵa da baılanysty. Al izbasar tár­bıeleý jáne daıyn­daý­dyń ne­gi­zi balalar men jasóspirimder sport mektepterinen bastala­tyn­dyǵy bá­ri­mizge málim. Búgingi kú­ni elimizdegi 407 sporttyq mek­tep­tiń 9-y ulttyq jáne ulttyq at sporty mektebi bolyp otyr, al jal­py alǵanda, ulttyq oıyn­dar sporty 200 sporttyq mektepte na­sıhattalady, onyń ishin­de, qazaq kúpecin 150 mektep, al toǵyz­qu­malaqty 100 mektep, at sporty túr­lerine kóz jibersek, bul ba­ǵyt­taǵy 5 mektep damytyp otyr (Astana, Aq­mola, Shyǵys Qazaq­stan, Qyzyl­orda jáne Pavlodar oblystarynda). О́z jumystaryn qazaq kúre­si­nen ashylǵan arnaıy olımpıada rezerviniń balalar-jasós­pirim­der mektepteriniń 9 bólimi nátı­jeli baǵytta júrgizýde. Sádibek TÚGEL, Ulttyq at sporty fe­de­ra­sııasynyń prezıdenti, Ult­tyq sport túrleri qaýym­dastyǵynyń birinshi vıse-prezıdenti, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri.   «Astana» muz saraıy Sport saraıynyń  jalpy aý­maǵy 13 myń sharshy metrden astam jerdi alyp jatyr. Muz sa­raıynyń sáýletti de  ǵajaıyp jar­qyraǵan  kórinisi qala qonaqtaryn da «menmundalap» shaqyryp tur­ǵan­daı. Sporttyq oıyn-saýyq sha­r­alary kezinde muz saraıy 3 myń­daı adamdy qabyldaı alady. Al munda kúnine salamatty ómir sal­tyn qalyptastyrǵysy kelgen myń ja­rymnan asa adam jınalyp, jat­ty­ǵý jumystarymen aına­lysady. Ásirese, «Astana» muz aıdy­nynyń zaman talaptaryna saı ja­salǵan jabdyqtary men bezendirilgen ishki kelbeti sportsúıer qaýymdy lezde baýrap alady. Bul jerde mánerlep syrǵanaýdan, shaı­baly hokkeıden túrli deńgeıdegi jarystar uıymdastyrylady. Muz saraıyna keletinderdiń basym bó­ligi jastar men mektep oqýshy­lary. Sondyqtan bolar munda bas suqqan jastar sheksiz alǵystaryn bildirip jatady.  «Astana» muz sa­raıyndaǵy sporttyq úıirmelerge 400-ge tarta jas jetkinshek qaty­sady. Sonymen qatar, sport kesheninde shaıbaly hokkeıden elimizdegi myqty ujymdardyń qataryna ja­ta­tyn ardagerler komandasy da da­ıyn­dyqtaryn pysyqtaıdy. Al hokkeı oıynyna áýes kásipkerler men memlekettik qyzmetkerler, ártúrli sala­nyń mamandary men eńbekker­leri tún­gi hokkeı lıgasyn uıym­das­ty­ra­d­y. Ekibastuz ben Pavlodar qa­la­la­rynyń 7 koman­dasy túngi lıgada bas qosyp, oıyn ótkizedi. Muz sara­ıyn­daǵy máner­lep syrǵanaý úıir­me­sin­de elimizdiń jas sheberleri jattyǵady. «Astana» muz saraıy ózine júk­telgen tapsyrmalardy tıimdi at­qa­ryp keledi. Sebebi, qala tur­ǵyn­dary arasynda buqaralyq sport­ty nasıhattaýda jáne salamatty ómir saltyn qalyptastyrýda sport ke­sheniniń qosyp jatqan úlesi mol. Farıda BYQAI, Pavlodar.   Symbaty kelisken «Seıhýn» El-halyqtyń basym bóligi jastar ekeni shyndyq. Al olar­­dyń kóbi stýdentter. Sala­matty ómir saltyn osy stýdent-jas­tar­dyń arasynan bastaǵan lázim. Bul turǵyda da atqary­lyp jat­qan naqty ister bar­shy­lyq. So­nyń biri  Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıteti stýdentteri úshin arnaıy «Seıhýn» sport­tyq-saýyqtyrý ke­shenin saldy. Jalpy kólemi 3294,86 sharshy metrdi quraıtyn saýyqtyrý ke­sheniniń qurylysy 2009 jyly bastalǵan bolatyn. Al onyń qur­ylysyna 194 mıllıon teńge bólingen. «Seıhýn» sporttyq-saýyq­ty­rý kesheninde sporttyń qaı túri­men bolsyn aınalysýǵa jaǵ­daı jasalǵan. Mını-fýtbol, basketbol, voleıbol, gandbol, kór­kem jáne rıtmdik gımnastıkamen aı­nalysatyn zaldar bar. Onda bir aýysymda 40 adamǵa deıin jat­tyǵý jasaýǵa bolady. Sondaı-aq tereńdigi 2 metrge jetetin júzý basseıni de salynǵan. Basseınde bir mezette 32 adamǵa deıin júze alady. Stýdentterge yńǵaıly bolý úshin basseınde arnaıy nus­qaý­shylar jumys isteıdi. Sony­men qatar, sýdyń quramyn zerttep, únemi nazarda ustap otyra­tyn sarapshy mamandar da bar. Qorqyt Ata atyndaǵy Qy­zyloda memlekettik ýnıversıteti el sportyna eleýli úles qosyp keledi. Atalǵan oqý orny tár­bıelegen Ilıa Ilın talaı básekede top jaryp júr. Aldaǵy London Olımpıadasynda da altyn júldeden úmitti sport­shylardyń biri – osy Ilın. «Seıhýn» sporttyq-saýyq­tyrý kesheni Syr sportynyń damýyna zor úles qosatyny kámil. Sondyqtan onyń aldaǵy ýaqytta álem birinshiligi, Olımpıada oıyndarynda básekeniń aldyn bermeı, el abyroıyn bıikteter saıypqyrandar tárbıe­lep shyǵararyna seneıik. Onan bólek, salamattylyqty serik etken jastar túlep ushady degen úmit bar. О́ıtkeni, sáni men symbaty kelisken keshen sportty serik etpesińe qoımaıdy desek, artyq aıtqandyq emes. Erjan BAITILES, Qyzylorda.   Derek pen dáıek • 1994 jyly Qazaqstan sportshylary alǵash ret keshendi jarysqa qatysty. Ol Japonııanyń Nagano qalasynda ótken Qysqy Azııa oıyndary edi. • Osy jyly shańǵyshy Vladımır Smırnov elimiz sport­shylary arasynan alǵash ret Olımpıada chempıony atandy. Ol Norvegııanyń Lıllehammer qalasynda ótken Qysqy olımpıa oıyndarynda qurmet tuǵyrynyń eń bıik satysyna kóterildi. • Alǵash ret tórt dúrkin álem chempıony atanǵan sportshy – samboshy Erbolat Baıbatyrov. • 1995 jyly sporttyń kóptegen túrinen Qazaqstan ult­tyq quramasy alǵash ret álem chempıonattaryna qatysa bastady. • 1999 jyly fýtboldan Qazaqstannyń jastar quramasy alǵash ret álem chempıonatyna qatysty. • 2002 jyly fýtboldan elimizdiń úzdik komandalary alǵash ret chempıondar lıgasynyń jarysynda óner kórsetti. • 2006 jyly elimizde alǵashqy qazaq kúresinen álem chempıonaty ótkizildi. • 2010 jyly alǵash ret tól zııatkerlik oıynymyz – toǵyzqumalaqtan álem chempıonaty ótti. Oǵan tórt qurlyqtyń 16 elinen barlyǵy 43 oıynshy qatysty. • 2010 jyly ziltemirshi Jánibek Qundybaev pen Jazıra Japarqul Sıngapýrde ótken jasóspirimder arasyndaǵy Olımpıadanyń alǵashqy chempıondary atandy. • 2011 jyly elimizde alǵash ret Qysqy Azııa oıyndary ótti. • Osy jyly jas shahmatshy Jansaıa Ábdimálik alǵash ret tórt dúrkin álem chempıony atanyp, álemdegi eń jas grossmeıster ataǵyna ıe boldy. • Bıyl taǵy bir sportshymyz Ilıa Ilın ziltemirshiler arasyn­da aýyr atletıkadan alǵash ret úsh dúrkin álem chempıony atandy. • 2011 jyly qazaq balasy Raýan Sarıev alǵash ret fýtboldan shet el komandasymen úsh jyldyq kelisim-shartqa otyrdy. Qazir ol Brazılııanyń «Atletıko mıneıro» klýbynda oınap júr. Aıqarma bettiń materıaldaryn uıymdastyrǵan  Dastan KENJALIN.