Alash tarıhyndaǵy kemeńger qaıratkerlerdiń biregeıi Álıhan Bókeıhannyń «Bóten kisi qazaqqa eshqaıdan eshteńe jaqsylyq ákep bermeıdi» dep aıtqany bar eken. Bir ǵasyr buryn aıtylǵanymen, zamana saýalyna saı osy tujyrymdy qaıta jańǵyrtýdyń oraıy kelip-aq turǵany. О́ıtkeni sońǵy sátte ınvestısııa uǵymymen qazaq jeriniń baılyǵyn ıgerýge degen bóten de irgeli jurttyń yqylasy kúsheıe tústi. Olardyń qazaqqa qanshalyqty baýyry ezilip bara jatqanyn qaıdam, alaıda bizdiń bıliktegilerdiń solardyń aldyna túsip «alaqaılap» júrgeni kóbirek alańdatady. Sheteldikter qarjysyn salyp, el ekonomıkasyn órkendetýge úles qosyp jatsa, áńgime basqa ǵoı. О́kinishke qaraı áýeli materıaldyq ıgiligińdi paıdalanyp, sosyn rýhanı baılyǵyńa qol salyp, dástúrińdi buzyp, rýhyńdy álsiretýge kirisse she?
Sonyń bir aıǵaǵyndaı, jaqynda teriskeıdegi bir irgeli joǵary oqý ornynyń basshysy ınvestor aldynda quraq ushyp, aıtar sózinen jańylǵan-dy. Investor kelip jatqan elden oqýlyq jetkizilse boldy, sol eldiń tilinde jastardy oqytamyz, kadrlardy ınvestordyń ana tilinde daıyndaımyz degeni taǵy bar. Sheteldikteriń qas-qabaǵyna qarap jaltaqtaıtyndaı sonshalyqty alaqan jaıyp otyrǵan sorly el emes sııaqty edik qoı. Álde álgi rektor Elbasynyń damyǵan otyz eldiń qatarynan tabylýǵa degen talpynysyn basqasha túsine me? Qudaı-aý, qazaq jerine at basyn tiregen ınvestor ataýlynyń barlyǵyna óz tilinde kadr daıarlaıtyn bolsaq, bizdiń memlekettik tilimiz ádira qalady emes pe? Teriskeıde tól tilimizdi tórge ozdyra almaı otyrǵanda, bóten tilde kadr daıarlaý qanshalyqty mańyzdy ekenin túsine almadyq...
Memlekettik múddege, ulttyq tanymǵa qabyspaıtyn osyndaı qısynsyz áreketterden keıin Bókeıhannyń baılamyna toqtamaı kórshi. Odan keıin uly Abaıdyń aıtqany da bar emes pe: «Senbe jurtqa, tursa da qansha maqtap, Áýre etedi ishine qýlyq saqtap. О́zińe sen, ózińdi alyp shyǵar; Eńbegiń men aqylyń eki jaqtap». «О́zine sengender» ǵana elin órge súıreıtini anyq. Olaı bolsa, ulttyń danasy men qaıratkeriniń aıtqandaryn qazirgideı basqa jurttyń barlyǵy Qazaq eline «ańsary aýyp» turǵan tusta jadyǵa myqtap toqyp alǵanǵa ne jetsin!
Ulttyq tanym demekshi, osy qasıettiń ózi baǵzy babalardan jalǵasyp kele jatqan ata dástúrge degen adaldyqpen astasyp jatsa kerek. Shańyraqtaǵy úlkenderdiń ǵıbratty áńgimesin, olardyń qımylyndaǵy ult bolmysyna tán nyshandardy barlyq urpaq sanasyna sińirip ósedi emes pe. Otbasyndaǵy osyndaı taǵylymdy ónege ult erteńiniń tulǵalyq minezin qalyptastyrady. Halyq dástúrinen aýyzdanǵandar ata dástúrine adaldyq tanytýmen qatar, eldikke zalal keltiretin áreketten boıyn aýlaq ustaıtyny túsinikti ǵoı. Basqalaı aıtqanda, týǵan bosaǵasynda boıyna sińgen izgi qasıetter adamnyń týǵan halqy úshin qaltqysyz eńbek etýine septigin tıgizedi. Iаkı qazaqtyń taǵy bir ultjandy qaıratkeri Saǵat Áshimbaevsha aıtar bolsaq, «Týǵan bosaǵasyn saǵynbaǵan, týǵan jerin eshýaqytta saǵyna almaıdy. Týǵan jerge degen mahabbattan da adamnyń moraldyq beınesi kórinedi. Týǵan jerge degen mahabbattan týǵan halqyna degen uly mahabbat bastalmaq».
Negizi keıbir basshylardyń bilimi – biri kem dúnıe. Álde enjarlyǵy basym. Oılanbaı sóılegenderge, ult múddesin aıaq asty etkenderge qarata osylaı aıtpaǵanda qaıtemiz? Tarıhı tulǵalarymyzdyń taǵylymdy da tanymdyq týyndylarynan beıhabar jandar basqarǵan salasyn ushpaqqa shyǵarady dep aıtý taǵy qıyn. О́ıtkeni halqynyń ótkenin bilmeıtinder onyń bolashaǵyn baıandy etedi deý kúpirlik qoı. Osy oraıda taǵy bir aqıyq aqynnyń tujyrymyna toqtalǵandy jón kórdik. «Kim ózindik bet-beınesin saqtaı bilse, əý basta Jaratýshysynyń peshenesine jazǵan ulttyq erekshelikteri men salt-dəstúr mádenıetine ıe bola bilse, jeńis sol halyqtyń jaǵynda. Sondaı ulttyń ǵana mereıi ústem bolady». Sabyr Adaı degen aqıyq aqyn sóziniń bir parasyn osylaı qaıyrady. Jeńiske jetetin halyqtyń temirqazyq-ustanymyn taǵy da eske salǵanymyz bul.
Áńgimemizdiń basynda sońǵy kezde sanamyzdy pessımıstik oılar kezip júrgenin aıtqan bolatynbyz. Ǵasyrlar boıy bodandyq buǵaýynda bolǵan halyqtyń urpaǵy retinde álemde bolyp jatqan oqıǵalarǵa, onyń ishinde qazaq qoǵamynda bolyp jatqan máselelerge kúmán-kúdikpen qaraýymyz zańdylyq ta shyǵar?! «Myń ret ólip-tirilgen halyq» endigi jerde «óletin» bolsa, onyń «tirilýine» qandaı kepildik bar? Sondyqtan dúnıeden ótkenine birer jyl bolǵan alashtyń abyzy Ábish Kekilbaevsha qaıyrar bolsaq, «Erkindik enjarlyqty keshire almaıdy».
...Endeshe qaı máselege de ulttyq turǵydan sergek qaraǵanymyz jón-aý...
Ǵabıt ISKENDERULY,
«Egemen Qazaqstan»
