Ken óndirýdiń keleshegi qandaı bolýy kerek?

Qazba baılyq óndirý qarqyndy júrgizilýi qorshaǵan ortaǵa, adam ómirine eshqandaı zııan keltirmeýge tıis. Osy rette arnaıy álemdik standart bekitilip, qaýipsizdik máselesin jahandyq deńgeıde retteýdi júıeleý qolǵa alynǵan. Bul týraly jıyn barysynda ERK Consulting (UK) Ltd. sarapshysy Djeın Djoýın tolyǵyraq áńgimeledi. Onyń aıtýynsha, standart boıynsha ken ornyn qazýǵa nıetti kásiporynǵa ruqsat qaǵazyn alý qazir kúrdelenip ketken. Ásirese AQSh pen Eýropada arnaıy zetteý júrgizilip, tıimdiligi ǵylymı turǵyda dáleldense ǵana ruqsat beriledi eken. Onyń ózinde bul prosess 10 jylǵa deıin sozylýy múmkin. Oǵan qosa ınvestor quıǵan aqshanyń jartysy ekologııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge, zertteý júrgizýge ketedi. Al Qazaqstanda atalǵan qujatqa qol jetkizý nebary 2 jyldyń ishinde júzege asady, kásiporyn zertteý jumystaryna asa shyǵyndala qoımaıdy. Osydan baryp túrli túıtkildi máseleler týyndaıdy, eń kúrdelisi jaýapkershiliktiń kimniń moıynyna júkteletindigi belgisiz kúıde qalady. 

Forýmda sóz alǵan «Respýblıkalyq ken óndirý jáne ken metallýrgııa kásiporyndary qaýymdastyǵy» ZTB atqarýshy dırektory Nıkolaı Radostoves keler jyly elimizde jańa Ekologııalyq kodeks ázirlenetinin aıtty. 

– Osy oraıda reformalaýda mańyzdy ról oınaıtyn birneshe máselelerdi atap ótkim keledi. Birinshiden, Ekologııalyq kodeks kásiporyndarǵa tek aıyppul salyp qana qoımaı, olardy qaldyqtar kólemin azaıtýǵa, lastanýlardy tómendetýge yntalandyrýy kerek. Bizdiń pikirimizshe, búgingi kúni ekologııalyq tólemderdi qoldaný ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartyp, qaldyqtar kólemin azaıtýǵa baǵyttalmaǵan. Osyǵan baılanysty, qaýymdastyq retinde biz salynatyn aıyppul somasyna kásiporyndar óz betinshe ekologııalyq is-sharalar qabyldaýyn qarastyratyn normalar engizýdi usynamyz. Qorshaǵan ortanyń lastanýynan bolǵan zalaldy baǵalaý mehanızmi asa mańyzdy. Bul rette de ekologııalyq zańnama qanshalyqty tıimdi qyzmetter atqaratyny jaıly sóz bolyp otyr. Qazirgi tańda quzyrly organnyń ekologtary kabınetterinen shyqpaı-aq zalal kólemin eseptep, kompanııalarǵa aıyppul sala alady. Bul eń tıimdi ádis emes ekenin aıtqymyz keledi,– dedi N.Radostoves.

Parlament Májilisi Ekologııa má­se­leleri jáne tabıǵat paıdalaný komıtetiniń hatshysy Galına Baı­mahanova qoǵamdyq ınstıtýttar men olar­dyń ustanymdaryn kúsheıtýdiń, sondaı-aq syndarly dıalogtar qurý arqyly ońtaıly sheshimder qabyl­daýǵa qoldaý kórsetýdiń asa mańyzdy ekenin jetkizdi. 

– Barlyǵymyz úshin jer qoınaýy­n­daǵy qazba baılyqtarynyń uzaq mer­zimge jetkeni, ornymen paı­da­la­nylǵany mańyzdy. Sol sebepti aldymen halyqaralyq tájirıbemen sa­lystyrý arqyly geologııalyq aq­pa­rat jınaý júıesin qalyptastyrý já­ne onyń jarııaly, ashyq bolýyn qamtamasyz etý kerek. Buǵan qosa kodekske jáne onyń qoldanylýy boıyn­sha ár babyna saýatty túsinikteme be­retin zańgerler tobyn qurý qajet. Zań­namany kásibı zańgerlerdiń tú­sin­dirýi asa mańyzdy. Sonymen qatar ko­deks barlyǵyna túsinikti bolatyndaı termınologııalyq sózdik daıyndap, ony aǵylshyn tiline aýdarýdy qolǵa alý kerek, – deıdi ol.

Elimizdegi geologııa salasynda bas-aıaǵy júıelenbegen máseleler mu­ny­men bitpeıdi. G. Baımahanova mem­lekettiń qoldaýymen 2009 jyly «Qaz­geo­logııa» AQ qurylǵanyn, atalǵan qaý­ymdastyq geologııa salasyna, mem­lekettik deńgeıde alǵa qoıylǵan min­detterdi sheshýge kelgende osaldyq ta­nyt­qanyn synǵa aldy. Onyń aıtýynsha, ótken jyly jekeshelendirýge berilgen «Qazgeologııaǵa» elimizdegi mıneraldy resýrstardy tolyǵymen qamtıtyn aqparattyq júıe ornatý, áleýeti halyqaralyq akkredıtasııadan ótýge jetetin zerthana salý úshin memleketten qyrýar qarjy bólingen bolatyn. Aqsha aýdarylǵanymen bul atalǵandardyń eshqaısysy iske aspaǵan.

Saıası turaqtylyq – ınvestor úshin basty talap

Jıynda sóz alǵan GPW saıası táý­e­kelder bóliminiń jetekshisi Lıvııa Pad­­jı jahandyq geosaıası ahýaldyń ken óndirisine yqpaly jaıynda baıan­dama jasady. Goldman Sachs zert­te­ýiniń qorytyndysyn negizge alǵan ol álemde ken óndirisi salasyna qa­tys­ty sheshimderdiń 70 paıyzy jer as­tyn­daǵy qazba baılyqtarǵa baılanys­ty emes, kerisinshe jer betinde oryn alyp jatqan saıası ahýalmen sabaq­ta­satynyn aıtty. Onyń aıtýynsha, ın­ves­tısııa salýǵa qyzyǵýshylyq ta­nyt­qandardyń 54 paıyzy saılaý ótýi, halyqtyń narazylyq bildirýi, saıa­sı-ekonomıkalyq turaqsyzdyq syn­dy jaǵdaılarǵa basa mán beredi. Kez kelgen ınvestor úshin áýeli ja­han­dyq geosaıası jaǵdaı, saıası are­na­daǵy sońǵy ózgerister, retteý júıe­si men aqparattyń ashyqtyǵy asa ma­ńyz­dy bolmaq. Álemdik aýqymdaǵy saıa­sı kelissózderdiń nátıjesiz bo­lýy, qaqtyǵystardyń qarqyn alýy, bos­­qyndar sanynyń kúrt artýy óz ke­zeginde ken óndirisine degen qyzy­ǵý­shylyqtyń tómendeýine tikeleı bolmasa da janama áser etip otyr. 

– Ken óndirisi memlekettiń saıası júıesimen etene baılanysyp jatqan sala. Sheteldik ınvestor ınvestısııa salar aldynda eldiń ishki saıası ahýalyna, turaqtylyǵyna basa mán beredi. Eger jaǵdaı keri ketip, saýda naryǵynda kútpegen ahýal oryn alsa she? Ondaı oqıǵalardy joqqa shy­ǵara almaımyz. Mysaly, Reseıge sa­lynǵan sanksııanyń saldarynan «Rýsal» alıýmınıı zaýyty qurdymǵa ke­týdiń az-aq aldynda tur. Bul jaǵdaı saýda naryǵyndaǵy oıynshylardy beıjaı qaldyrmaıtyny anyq,– dedi L. Padjı. Sarapshynyń paıymdaý­lar­ynan buǵan deıingi dáýirlerde de saıa­sı qysymnyń saldarynan saýda naryǵyndaǵy alpaýyttardyń esi eki­ge, túsi tórtke bólinip baryp, qaıta qatarǵa qosylǵandyǵyn baıqaısyń. 
Investısııalar jáne damý mı­nıs­triniń orynbasary Tımýr Toq­ta­­baev Reseımen jumys isteıtin kom­­­panııalardyń jumysyn ár­tarap­tan­dyrý úshin memlekettik qol­daý kerektigin aıtqan-dy. AQSh-tyń sanksııasyna ilikken reseılik «Rýsal» kompanııasyna otandyq ERG jylyna 1 mln tonna alıýmınıı shıkizatyn eksporttaıdy eken. Bul kelissóz 18 jylǵa jasalǵan. Al­da osy merzimniń áli úsh jyly baryn eskersek, atalǵan merzim ishinde shı­­­ki­zatty eksporttaıtyn jańa ba­ǵyt­­tar qajettigi týyndap otyr. Bul túıtkildi máseleniń sheshimi − otan­dyq kompanııalardyń óz qyzmeti men baǵytyn ártaraptandyryp, Re­seı­den basqa da naryqtar tabý. T.Toq­ta­baevtyń aıtýynsha, kelisimder jyl sońynda jasalǵandyqtan ony bu­zyp, basqa naryqtarǵa ónim satý múm­kin emes. Sondyqtan tyǵyryqqa ti­re­lgen «Rýsalǵa» eksporttalatyn kó­lem boı­ynsha kómektesý joldary qa­ras­tyrylmaq. 

Qundy qaǵazǵa qulshynys az

Bizdiń elde ken óndirisi salasyna qarjy quıý arqyly paıda tabýǵa bolady. Qazaqstan qor bırjasynyń aksııalaryn álemniń kez kelgen valıýtasynda satýǵa, ıa bolmasa satyp alýǵa múmkindik týǵanyn aıtqan «Qazaqstan qor bırjasy» AQ (KASE) bıznesti damytý jónindegi basqarýshy dırektory Qaırat Turmaǵambetov naryqta 120 aksııa aınalymda ekenin eske saldy. Onyń aıtýynsha, aksııalardyń kapıtal naryǵy 18,5 trln teńgeni quraıdy. О́tken jyly jalpy qundy qaǵazdarǵa jasalǵan kelisimniń somasy 105,1 trln teńgege teńelgen. Biraq qundy qa­ǵaz­dar saýdasymen aınalysyp, tabys tabatyndardyń qatary ózge eldermen salystyrǵanda aıtarlyqtaı tómen. Ol úshin kópshilikke qarjylyq saý­attylyq jetispeıdi. Qazaqstanda qun­dy qaǵazdar saýdasymen aınaly­sa­­tyndardyń úlesi 1 paıyzǵa da jet­peıdi eken, AQSh-ta bul kórsetkish 15 paıyzdy, Japonııada 39 paıyzdy quraıdy. 
– О́z elimizdiń ishinen ınvestısııa salatyndar tabyla ma degen suraq jıi qoıylady. Iá, olardyń qarasy qalyń bol­masa da, bar dep aıta alamyz. Biz­degi ekinshi deńgeıli bankterdegi depozıtterge salynǵan qarajat 8 trln teńgeni quraıdy. Bárimizge málim, bankterdegi jaǵdaı únemi turaqty bola bermeıdi. Al elimizdegi ken ón­di­risindegi iri kompanııalardyń Qazaq­s­tan qor bırjasyndaǵy aksııa­lary 3 trln teńgeni quraıdy. Bul bar­lyq qundy qaǵazdyń 5,35 paıyzy osy salaǵa baǵyttalǵanyn kórsetedi. О́tken jyly Qazaqstannyń túkpir-túk­pirin araladyq, kásipkerlermen kez­destik. Meniń túsingenim, kásip­kerlerdiń basym kópshiligi aksııanyń ne ekeninen habarsyz. Tipti bırja naryǵyn qaltalylardyń ǵana saýaty jetetin klýb sanaıtyndary da bar eken. Bul oıdan arylý kerek dep oılaımyn. Shyn máninde atalǵan saýda naryǵynda kimniń baǵy men baby kelisetinin ýaqyt qana kórsetedi. Bizdegi shaǵyn jáne orta kásiporyndar is bastaý úshin bankterden kepildik arqyly nesıe alýǵa ýaqyt joǵaltady. Saıyp kelgende odan kóretin paıdasy da shash-etekten dep aıtýǵa kelmes. Al bırja alańynda jaǵdaı áldeqaıda je­ńil, utymdy sharttarǵa kelisim ja­saýǵa bolady. Ken salasyndaǵy otan­dyq irili-usaqty kompanııalarǵa se­nim bildirgen, qyzyǵýshylyq tanyt­­qan ınvestorlar úshin eki jaqqa paıdaly jobalar jasaýǵa múmkindik mol. Atalǵan sa­lanyń isi órge basqan ýaqyt 2013-2014 jáne 2016 jyldar edi. Qazir bul kór­setkish áldeqaıda tómendep ketti,– dedi Q. Turmaǵambetov.

London qor bırjasy Beıjiń ofı­siniń bas ókili, Djon Edvards Lo­ndon qor bırjasynda ken óndirisi boı­yn­sha 173 kompanııa jumys isteı­ti­n­in aıt­ty. Onyń 53-i tutas zertteý ala­ńyn qamtıtyn, ken oryndaryn ıgerý be­ki­tilgen júıe arqyly is­ke asa­tyn, ın­vestorlarǵa naqty usy­nys­tary bar iri kásiporyndar eken. 

Qazaq jeriniń qoınaýy tolǵan qaz­ba baılyq ekenin tórtkúl dúnıe jaq­sy biledi. Ony ıgerýge nıet­tilerdiń de qarasy qalyń. Elbasy qazaqtyń qazy­nasy óz ıgiligine jumsalýy ke­rek­tigin jıi aıtady. Ol úshin geologııa sa­lasynyń oı-qyry, qııa-qaltarysyn sholyp, sanda bar, sanatta joq jos-
parlardy, tıimsiz jobalardy shekteý qajettigi týyndap otyr. Sheteldik tájirbıe men zaman talaby atalǵan salada da jańashyldyqtyń kerektigin uqtyrady. 

Erkejan AITQAZY,
«Egemen Qazaqstan»