QAZYNALY TÚBEK TÚLEI TÚSEDI

Mańǵystaý oblysynyń ákimi Qyrymbek Kósherbaev oblystyq máslıhattyń keńeıtilgen sessııasynda depýtattar men jurtshylyq aldynda esep berdi. Atqarylǵan jumys, alda turǵan asýlar 1,5 saǵatqa sozylǵan baıypty baıandamada kelisti kórinis tapty. – О́ńir halqynyń jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy óniminiń mólsheri 18 myń AQSh dollaryn qurady. Bul – el óńirindegi ekinshi kórsetkish, al eldegi ınflıasııanyń eń tómengi deńgeıi bizdiń oblysta tir­kelip, 4,6 % boldy. Respýblıkada birinshi bolyp eldi mekenderdi gaz­ben, sýmen, elektr qýatymen, tele­ha­bar jáne baılanyspen 100% qam­tamasyz ettik, dep bastady sózin óńir basshysy. – Táýelsiz Qazaqstannyń Tuń­ǵysh Prezıdenti Nursultan Nazar­baev­tyń “Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaq­stan­nyń jańa múmkindikteri” atty Qa­zaqstan halqyna Joldaýynyń ár joly bizdiń is-qımylymyzǵa naqty baǵdarlama, aldaǵy on jylǵa jańa mindetter júkteıtin dáýirlik qujat, – dep jalǵady sózin Q.Kósherbaev. – 2009 jyly ónerkásip óniminiń kólemin tómendetýge jol berilgen joq. 1269,4 mlrd. teńgeniń ónimi shy­ǵaryldy. Esepti kezeńde 18,4 mln. tonna nemese aldyńǵy jylmen sa­lystyrǵanda 101,3 % munaı óndi­ril­di. О́ńdeý salasynda, toqyma jáne tigin ónerkásibinde, taǵam ón­dirisinde, máshıne jasaýda ósim baı­qaldy. Eń bastysy – 2009 jyly alǵa qoıylǵan mindetter oıdaǵydaı júzege asty. Jahandyq daǵdarys jaǵdaıyna qaramastan, halyqty jumyspen qamtý is-sharasy qalypty júrdi. Oblys boıynsha jańadan 26 myńnan astam jumys orny qu­ryl­dy. Bul 2008 jylmen salystyrǵanda úsh eseden astamǵa artyq. Sóıtip, sonyń nátıjesinde tirkelgen ju­mys­syzdyq deńgeıin tejep qana qoı­maı, sonymen birge ótken jyl­men salystyrǵanda 0,7% tómen­detýge qol jetti. Ol 2010 jyldyń 1 qańtaryna 0,6 % qurady. Oblys basshysy kelesi kezekte óńir halqynyń barlyq toptary al­dyndaǵy búkil áleýmettik mindette­me­ler oryndalǵanyn atap ótti. Jalaqy boıynsha boryshtar, ju­mys­shylardy jappaı qysqartýlar bolǵan joq. Oblysta, onyń ishinde ekonomıkany ártaraptandyrýǵa ba­ǵyttalǵan barlyq iri ınvestısııalyq jobalar daǵdarys synynan ótip, ózderiniń ómirsheńdigin kórsete bildi. Aqtaý temir balqytý zaýytynyń prokat sehy, “Keppel Kazakhstan” keme jasaý zaýyty, munaı jáne gaz ónerkásibi úshin qubyrlardy óńdeýge arnalǵan “GMMOS” seriktestigi jáne Fort-Shevchenko qalasynda “Túpqaraǵan” JShS-ine qarasty temir-beton buıymdary zaýyty paıdalanýǵa berildi. Júzege asyrý bastalǵan jańa jobalar qataryna “Dosmarın” seriktestiginiń metall qurylǵylary, plastmassa zaýyty­nyń bazasyndaǵy bıtým shyǵarý jáne “Teńiz Servıs” JShS-iniń burǵylaý eritindilerin daıyndaıtyn zaýyttardy qosýǵa bolady. Odan soń oblys basshysy óziniń 2009 jylǵa arnalǵan is-qımyl jos­paryndaǵy negizgi eki maqsatty, ıaǵnı, birinshi – qoǵamnyń áleý­mettik ornyqtylyǵy men jumyspen qamtý strategııasyn iske asyrýdy, ekinshi – ǵalamdyq daǵdarystyń óńir ekonomıkasyna keri yqpaly jaǵdaıynda ekonomıkany odan ári jańǵyrtýdy belgilegenin aıtyp, solardyń qalaı júzege asqandyǵyna toqtaldy. Osy maqsatta oblystyq bıýdjettiń qurylymynda 1 mlrd. teńge kóleminde turaqtandyrý qory quryldy. Ol nesıeleý júıesi arqy­ly kásipkerlikti qoldaýǵa, halyqtyń áleýmettik az qamtylǵan toptaryna kómek berýge, azyq-túlik qaýipsiz­di­gin qamtamasyz etýge jáne úles­ker­lerdiń problemalaryn oń sheshýge baǵyttaldy. О́tken jyly jumys oryn­daryn saqtap qana qoımaı, jańadan jumys oryndary ashyldy. Oǵan “Jol kartasy” baǵdarlamasy arqyly múmkindik týdy. Nátı­je­sin­de 10 myńnan astam adam jumysqa qosylyp, 32 mektep pen aýrýhana, 10-nan astam áleýmettik nysan, ondaǵan shaqyrym joldar jóndeldi. Memleket esebinen 5 myńǵa tarta adam ekinshi kásibı mamandyqqa ıe boldy. Jastar praktıkasy aıasynda joǵary oqý oryndary men kolledj­der­diń 900-ge tarta bitirýshileriniń bastapqy jumys tájirıbesin alyp, olardyń árbir tórtinshisiniń ju­mysqa ornalasqany quptarlyq boldy. О́tken jyly ishki eńbek naryǵyn qorǵaý úshin kompanııalar sany 25%-ǵa kóbeıgenimen, sheteldik jumys kúshin ákelýge kvota aldyńǵy jylǵydan eki ese azaıtyldy. Sonyń nátıjesinde sheteldik kompanııalar jergilikti azamattar úshin 4600 ju­mys ornyn ashty, 9600 jumysshy qaıta daıarlyqtan ótip, biliktiligin arttyrdy jáne de 595 sheteldik maman otandyq mamandarmen almas­ty­ryldy. Halyqtyń áleýmettik osal toptaryn qoldaý maqsatynda 1,2 mlrd. teńge 30 myńnan astam adamǵa berildi. 2009 jyly ózindik óndiris óni­mi­niń úlesin ulǵaıtý maqsatynda bir­qa­tar sharalar qabyldandy. Kók­ónis-baqshalyq egis alqaby 2,5 esege ul­ǵaıdy. Tamshylatyp sýarýdyń jańa tehnologııasyn engizý aldyńǵy jylǵydan 3 ese ósti. О́tken jyly oblysta tuńǵysh ret iri óńdeý ón­dirisi – Beıneý astyq termınaly­nyń qurylysy bastaldy. Onyń qurylysy osy jyldyń alǵashqy jarty jyldyǵynda aıaqtalady. Sol kezde búkil batys óńiri unmen tolyq qam­tamasyz etilip, un men un ónim­deriniń baǵasy arzandaıtyn bolady. Osy jerde munaıly ólkede asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn da­my­tý arqyly ózindik aýyl sharýa­shy­lyǵy ónimderin óndirý kólemin ul­ǵaıtý qolǵa alynýda ekendigin aıt­qan lázim. Sonyń nátıjesinde et, sút ónimderin satyp ótkizý 7%-ǵa ulǵaıǵan. Azyq-túlik qaýipsizdigi má­selesinde “Bereket” mamandandy­ryl­ǵan kásipornyna erekshe mán berilip otyr. Memlekettik bul ká­sip­oryn azyq-túlik qoryn jasaq­taý­men qatar, ony naryqtyq baǵadan 30%-ǵa arzan satýǵa múmkindik ber­gen. Ol taýarlar oblystyń bar­lyq aýdan, qalalarynda 65 satý núktesi arqyly ótkizilýde. Osy rette tur­ǵyndar taǵy bir qolaıly jaǵdaı, ıaǵnı keshendi sharalar alý nátı­je­sinde oblys boıynsha tutyný baǵa­synyń ındeksi 2009 jyly elimiz óńirleri arasynda eń tómengisi bolyp qalyptasqanyn aıtýǵa bolady. Atap aıtqanda, “MAEK-Qazatomónerkásip” JShS-men kelisilgen tarıftik saıasat boıynsha úsh jyldan beri kommýnaldyq qyz­metke tarıfter kóterilgen joq. Jáne de ol saıasat saqtalyp otyr. Ekonomıkalyq daǵdarys kezinde shaǵyn jáne orta bızneske erekshe mán berildi. Soǵan oraı osy sala­daǵy kórsetkishterdiń qarqyny eko­nomıkany damyta túsýdiń bir tıimdi tetigi ekendigin kórsetti. Sóıtip, shaǵyn kásipkerlikte sharýashylyq júrgizýshi sýbektilerdiń sany al­dyń­ǵy jylǵydan 11%-ǵa ósti. Olar­da jumysqa tartylǵandar sany 72 myń adamdy qurady. Bul 2008 jylǵy kórsetkishten 20%-ǵa kóp. Sha­ǵyn kásipkerlikte jumys ja­saı­tyn­dardyń halyqtyń jalpy sa­nyn­daǵy úlesi 2009 jyly 34%-ǵa jetti. Soǵan oraı oblystyń shaǵyn ne­sıe­leý uıymdary ótken jyly 1,5 mlrd. teńgege 1230 shaǵyn nesıe berdi. Sonyń nátıjesinde jańadan 2500 jumys orny ashyldy. О́tken jyly aýyl turǵyndary berilgen shaǵyn nesıeleýdiń 85% -yna ıe bolýynyń arqasynda shamamen 2000-ǵa jýyq adamnyń jumyspen qamtylýyna múmkindik týǵan. Tynys-tirshilikti qamtamasyz etetin ınfraqurylymnyń damýyna toqtalǵan oblys basshysy sóz ba­syn­da aıtqanymyzdaı, 2010 jyl­dyń basynda oblystyń barlyq eldi mekenderin gazben, sýmen, elektr qýa­tymen, baılanyspen jáne tele­habarlarmen tolyqtaı qamtamasyz etý 2,5 jylda júzege asyp, oǵan qy­rý­ar qarjy, biraz kúsh-jiger jum­salǵandyǵyn jetkizdi. Jáne de osy jerde ákimdik mindeti ınfra­qury­lymdy ár aýylǵa, aýdanǵa, qalaǵa jet­kizý eń muqtaj adamdarǵa zańǵa sáıkes kómek kórsetý ekendigin atap kórsetti. Aýyldyq aımaqtardy damytý monıtorıngi boıynsha Mań­ǵystaý oblysy ekinshi jyl qatary­nan aýyldyq jerdegi turǵyndardyń oń saldosy baıqalǵan birden-bir aımaq bolyp tabylady. 2009 jyl­dyń qorytyndysyna súıensek, bala týýdyń deńgeıi men halyq sanynyń ósý qarqyny jaǵynan oblys Asta­nadan keıingi ekinshi orynda eken. Joldar – tirshiliktiń kúretamy­ry. Bul rette oblys aýmaǵynan “Sol­tústik-Ońtústik” jáne “TRASEKA” eki halyqaralyq kólik dá­lizi ótip, oblysta kólik jol­darynyń barlyq túriniń toǵysýy óńirdiń kóliktik áleýetin belsendi túrde damytýdyń alǵyshartyn jasaıdy. Soǵan baılanysty ótken jyly aýmaqta kóliktik ınfraqury­lymdy damytýdyń iri-iri jobalary qolǵa alyndy. Aqtaý halyqaralyq áýejaıynyń jolaýshylar termı­naly konsessııalyq negizde saly­nyp, paıdalanýǵa berildi. Ushyp-qoný jolaǵy osy jyly qaıta qurylymdalyp bitedi. О́tken jylǵy qyrkúıekte “О́zen-Túrki­men­stan shekarasy” temir jol qury­lysy bastaldy. Elbasy qoldaýymen óńirimiz úshin strategııalyq mańyzy bar Atyraý-Aqtaý avtomobıl jolynyń Beıneý-Aqtaý ýchaskesin qaıta qurylymdaý máselesi tıisti dárejede óz sheshimin tapty. Oǵan qa­jetti qarjy Úkimetten jáne Azııa Damý bankinen qaryz túrinde tar­tylmaqshy. Jezqazǵan-Beıneý temir jolyn salý jobasy boıynsha, ony konsessııalyq negizde iske asyrý týra­ly memlekettik-jeke menshik seriktestik ortalyǵynyń oń sarap­tamalyq qorytyndysy alyndy. Teńiz joldaryna kelsek, Aqtaý halyqaralyq teńiz saýda portyn soltústik baǵytqa keńeıtý aıasynda alǵashqy obektilerdiń qurylysy aıaqtaldy. Teńiz jáne munaı opera­sııalaryn qoldaý bazasy retinde Baýtıno jáne Sarytas teńiz port­ta­ry damytylý ústinde. Eralıev-Qu­ryq temirjol qurylysyn salýdyń bastaýy resmı ashyldy. Oblys aýmaǵynda Fort-Shevchenko-Taý­shyq, Qyzylsaı-Shopan Ata-Oǵylandy” avtomobıl joldaryn salý, basqa da qala, aýdanaralyq joldardy jóndeý jalǵasty. Bul jumystarǵa bıýdjet qarajatymen qatar, jer qoınaýyn paıdalanýshy kompanııalar da óz úlesterin qosyp keledi. Jalpy, joldardy damytý qarqyny óse túsedi. Ol birinshi kezekte oblysta bıtým zaýytynyń salynýymen baılanystyrylýda. Olaı deıtinimiz, zaýyt shyǵarǵan ónimniń shamamen 14%-yn Mańǵys­taýdaǵy jergilikti joldardy da­mytýǵa baǵyttaıtyn ýaǵdalastyqqa qol jetipti. Esepti merzimde áleýmettik sala ornyqty damydy. Mysaly, den­saýlyq saqtaý júıesine aldyńǵy jyl­ǵydan 3 mlrd. teńge artyq bóli­nip, kúsh-jiger sala ahýalyn jaq­sartýǵa baǵyttaldy. 2009 jyl “Ana men bala densaýlyǵyn qorǵaý jyly” dep jarııalandy. Nátı­je­sinde osy saladaǵy jaǵdaı túbegeıli ózgerdi. Ana ólimi burnaǵy jylmen salystyrǵanda 36%-ǵa tómendedi. Sábıler shetineýiniń kóbeıýine jol berilmedi. Júrek, qan azaıýymen syrqattaný kórsetkishi 38%-ǵa azaı­ǵan. Oblystyq aýrýhana qaıta qu­rylymdalyp, jańa zamanaýı qural­darmen jabdyqtaldy. Kardıo­hırýrgııalyq bólim ashyldy. Bul kúnderi onda jergilikti mamandar júrekke operasııa jasaýdy qolǵa aldy. О́tken jyly 20-dan astam maman dárigerler Izraıldiń, Avstrııanyń, Sıngapýrdyń, t.b. elderdiń belgili klınıkalarynda oqý-tájirıbeden ótip keldi. Osy jáne basqa da is-sharalar sala ahýa­lyn jaqsarta túsýge yqpal etti. Bilim salasyndaǵy jetistikter de atap aıtýǵa turady. Oblys biryńǵaı testileýdiń qorytyndysy boıynsha eki jylda 13-ten 4-orynǵa kóterildi. Altyn belgi ıeleriniń sany eki ese ósti. Respýblıka óńirleri arasyn­daǵy komandalyq esep boıynsha oblys úshinshi orynǵa ıe boldy. Barlyq mektepterde tuńǵysh ret 1-synyp oqýshylary úshin tegin ystyq tamaq berý uıymdastyryldy. Bir jylda 13 balabaqsha paıda­lanýǵa berildi. Búginderi 3 balabaqsha qurylysy júrip jatyr. Osy jyly Úkimet tapsyrmasyna oraı oblysta­ǵy balalardy balabaqshamen qam­týdy jyl sońyna 50%-ǵa deıin jetkizýge mindettimiz, is júzinde ony 70%-ǵa jetkizýge ynta-jiger de, múmkindik te bar, dedi baıandamashy. О́tken jyly oblysta 8 sport nysany salynyp, paıdalanýǵa be­rilipti. Olardyń qatarynda Jańa­ózendegi sport-saýyqtyrý kesheni, Aq­taýda muz aıdyny men sý bas­seıni, “Aqtaý” ámbebap sport zaly, “Aqtaý” saýda oıyn-saýyq or­talyǵy bar. Shetpede júzý basseıni, Jetibaıda boks zaly jumys istep tur. Qamqorlyq pen qoldaý nátıjesinde 140 sportshy sporttyń alýan túri boıynsha Qazaqstan qurama komandalaryna qabyldanyp, 113 sportshy QR sport sheberi jáne sport sheberligine kandıdat ataǵyna ıe bolypty. Oblysta halyqaralyq, respýblıkalyq deńgeıde birneshe jarys oıdaǵydaı ótti. Qyrymbek Eleýuly odan ári ótken jyly oblystaǵy makro­eko­nomıkalyq kórsetkishter oń qarqyn alyp, ónerkásip óniminiń kólemi 1 trln. 270 mlrd.teńge quraǵanyn, naqty kólem ındeksi –100%-dan asqanyn, óńir ekonomıkasyna 293 mlrd. teńge tikeleı ınvestısııa tar­tylǵanyn atap kórsetti. Daǵdarysqa qaramastan, ındýstrııalyq-ınno­vasııalyq damý strategııasynyń aıa­synda oblysta jalpy quny 1,3 mlrd. AQSh dollaryn quraıtyn 12 joba oryndalýda. Taǵy 10 ınvestı­sııalyq joba saraptamadan ótip, iske asyrýǵa qabyldanǵan. “Jer-Teńiz-Aspan” mega jobasy jal­ǵasý­da, “Aqtaý teńiz porty” arnaıy eko­nomıkalyq aımaǵyndaǵy tórt joba júzege asyrylyp jatsa, saraptama keńesi taǵy 5 jobany maquldapty. Qýaty 40 myń tonna metall qon­dyrǵylary bolatyn Ersaı verfiniń qurylysy aıaqtaldy. “Aqtaý-Sıtı” qala qurylysynyń jobasy iske asýda. Dálirek aıtqanda, onyń birin­shi kezeńinde eki shaǵyn aýdannyń qurylysyn bastaý jóninde ýaǵda­las­tyqqa qol jetti. “Kendirli” dem­alys aımaǵynyń qurylysyn salý boıynsha birlesken is-qımyl týraly kelisimge qol qoıyldy. Kaspıı energetıkalyq habyn qurý boıynsha jobany naqty júzege asyrý bas­taldy. 2009 jyly ishki ónimniń oń ósimi boldy, ınflıasııa men jumyssyzdyq tejeldi, iri-iri ınvestısııalyq jobalardyń bári de toqtaǵan joq, áleýmettik salanyń áleýetine de kóńil tolady, dedi Qyrymbek Eleýuly. Odan ári oblys basshysy Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Qazaqstan halqyna Joldaýynan týyndaıtyn mindetterge oraı 2010 jylǵy is-qımyl jospary jaıly baıandady. Onda daǵdarystan keıingi damýǵa negiz qalyptastyrýǵa, óńir ekonomıkasyn turaqtandyrý, ın­vestısııalyq saıasatty iske asyryp, ekonomıkany ártaraptandyrýǵa baǵyttalǵan is-sharalar belgilenip, tıisti adamdarǵa naqty tapsyrmalar berildi. Oblys ákiminiń esep berý jıy­nynda oblystyq máslıhattyń depý­taty, “Túpqaraǵan” seriktestigi­niń basshysy Jáńgirhan Sarbasov, Jańaózen polıtehnıkalyq kol­ledji­niń muǵalimi Tilektes Bolat­baeva, Munaıly aýdanyndaǵy №1-orta mektep dırektory Gúljanat Qonysbaeva, “Keppel Kazakhstan” keme jasaý zaýytynyń dırektory Anıl Sultan oblysta jyl ishinde atqarylǵan jumystarǵa rızashy­lyq­taryn bildirip, oblys basshysynyń jumysyna oń baǵa berdi. Oblys ákiminiń esep berý jıynyna Qazaqstan Prezıdenti Ákimshiliginiń memlekettik ıns­pek­tory Dáýren Abaev, Parlament de­pýtattary Gúlnar Seıitmaǵambetova men Janseıit Sársenqulov qatysty. Jolaman BOShALAQ, Aqtaý.