Tórt tuǵyr: TО́ZIMDILIK TATÝLYQ PEN TÚSINISTIK TIREGI

Táýelsiz elimiz dúnıe­jú­zilik saıası sahnada ornyqty orny bar asa bedeldi ha­lyq­aralyq uıym – Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynda (EQYU) tóraǵalyq etýge kirisip te ketti. Árıne, elimizdiń EQYU-ǵa tóraǵalyq etýi, Eýropanyń bul Uıymnyń tó­rin qazaq jurtyna usynýy – ońaılyqpen kelgen joq. Buǵan biz memleketimizdiń ustanǵan saıasaty men batyl qolǵa alǵan bastamalarynyń arqasynda qol jetkizdik. Bul tóraǵalyq – Qa­zaq­stan úshin úlken abyroı ári mártebe. Barlyǵymyzǵa belgili, Qa­zaq­stan Respýblıkasy Konstı­tý­sııa­synyń 1 babynda “Qazaqstan Respýblıkasy – áleýmettik-de­mo­kratııalyq, zaıyrly memle­ket. Onyń negizgi qundylyǵy – adamnyń ómiri men bostandyǵy” dep jazylǵan. Mine, osy qaǵı­da­ny elimiz táýelsizdik alǵan jyl­dardan bastap berik ustanyp keledi. Osy ýaqyttan beri demo­kratııalyq qoǵam qurý, adamnyń bostandyǵy men quqyǵy birinshi orynǵa shyqty. Bizdiń osy ege­men­dikke qol jetkizgen jyldar­dan bastap qabyldaǵan zańdary­myzdyń, tynys-tirshiligimizdiń barlyǵy – osy adam quqyǵyn qorǵaý men adamnyń bostandy­ǵyna, sondaı-aq adam ómiriniń joǵary deńgeıge kóterilýine tikeleı baǵyttalǵan desek, artyq aıtqandyq bolmas. Sondyqtan da, búkil Eýropa elderi men jalpy Eýropa álemi Qazaqstannyń osyndaı basymdyqtaryn baǵalap, Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna óz tórin usyndy. Usynyp qana qoımaı, elimizdiń osy Uıymǵa tóraǵalyq etýin jan-jaqty qýattap qoldady. Endi, mine, Qazaqstan – óziniń arshyndy qadamymen Uıymǵa tóraǵalyq etýge bar ynta-yqylasymen belsene kirisip te ketti. Bul rette biz tóraǵalyqtyń eki qyry bar ekendigin este saqtaýymyz kerek. Birinshisi – álemniń eń be­deldi de beldi Uıymyna Qazaqstannyń tóraǵa­lyq etýi – bul el úshin, jurt úshin sózsiz aby­roı, sózsiz mártebe. Al ekinshiden, bul tóraǵa­lyq Qazaqstanǵa úlken jaýapkershilik júkteı­di. Sebebi, tóraǵalyqqa qol jetkizýimiz – bizdiń elimizdiń kúlli TMD elderi men Ortalyq Azııa memleketteriniń arasyndaǵy bedelin aıqyndap qana qoımaı, olardyń arasynda bul mártebeni birinshi bolyp ıelengendigin kórsetedi. Iаǵnı, bul Qazaqstannyń osy elderdiń arasynan sýy­rylyp shyǵyp, “birinshi memleket” bolǵandy­ǵyn aıǵaqtaıdy. Bul rette EQYU-ǵa Qazaq­stan­nyń tóraǵalyǵy tek qana Qazaqstannyń múddesin ǵana oılap qoımaı, osy bizdiń geo­grafııalyq júıedegi TMD, Ortalyq Azııa mem­leketteriniń de múddelerin qorǵaıtyn bolady. Kúni keshe ǵana Elbasymyz osydan 10 jyl­ǵa jýyq ýaqyttan beri atalǵan Uıymnyń sammıti ótpegendigin atap aıtqan bolatyn. Osy rette Memleket basshysy bul sammıtti bıyl, ıaǵnı 2010 jyly Qazaqstan elordasy – Asta­nada ótkizý týraly bastama kóterdi. Osy oraı­da, atalǵan sammıtte kóp másele sheshimin tabady degen senimdemiz. Bul sheshimderdiń bir tetigi – tózimdilik máselesine kelip tireledi der edim. Sebebi, tózimdilik – Qazaq eliniń bedeldi Uıym­ǵa tóraǵalyq etýi kezinde ustanatyn basty urandarymyzdyń biri bolyp sanalady. Tole­rant­tylyq, ıaǵnı tózimdilik óz tamyryn Qazaq­standa keńinen jaıǵan deýge bolady. Sebebi, dál qazirgi tańda elimiz túrli konfessııalar men túrli etnostar arasyndaǵy dostyq qarym-qatynasty nyǵaıtyp qana qoımaı, dinaralyq tatýlyq baǵytynda batyl bastamalar kóterip júrgen jas memleket retinde aıdaı álemge tanyldy. Búginde elimizde 140 etnos ómir súrip, 40-tan astam konfessııa óz jumystaryn esh kedergisiz júrgizýde. Bul neniń belgisi? Bul, eń aldymen, memleket saıasatynda tózimdilik ustanymynyń berik ornaǵandyǵynyń, túrli etnos arasyndaǵy mamyrajaı, tatý-tátti tirshiliktiń kórinisiniń bir belgisi. Al osy tózimdilik ustanymyn keńinen sóz etkende mynany aıtýǵa bolady. Tózimdilik máselesinde basqa memleketterge uqsamaıtyn Qazaqstannyń óz joly, óz tájirıbesi bar. Qazirgi tańdaǵy bizdiń memleketimizdiń eń negizgi saıasattarynyń biri – ol Qazaqstanda sho­ǵyrlanǵan 140 etnos pen 40-tan astam konfessııany bir týdyń astyna biriktirý. Bul rette Qazaqstan óz us­tanymyn joǵary deńgeıde júzege asyryp keledi deýge bolady. Buǵan biz aıtyp otyrǵan konfessııaaralyq, etnosaralyq tatýlyq dálel bola alady. Qazaqta “Birlik bolmaı, tirlik bolmas” degen jaqsy maqal bar. Bizdiń negizgi uranymyz da osy. Osynyń arqasynda biz toleranttylyq degen qaǵıdamyzdy álemge tanytyp kelemiz. Ol bizdegi túrli dinder arasyndaǵy tatý-tátti tir­shi­likten kórinedi. Astanada úsh márte ótken Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sez­derinde rýhanı qalypty, adam boıyndaǵy moraldyq qundylyqtardy, ulttar arasyndaǵy birlik pen ózara senimdi saqtaý úshin ne qajet degen ózekti saýaldar tóńireginde qanshama pikir al­masyldy. Muny halyqty tózimdilikke jete­leıtin batyl bastama retinde álemniń jetekshi memleketteri qazirdiń ózinde moıyndap úlgerdi. Ekinshiden, bizdegi Qazaqstan halqy Assam­bleıa­syn alyp qaraıyqshy. Bul – álemde úlgisi joq qazaqstandyq joba. Iаǵnı, eshqandaı elde mundaı joba joq desek te bolady. Mine, sol sebepti biz “Ártúrli etnosty bir týdyń astyna biriktirý” degen ustanymdy dúnıe júzine tany­týymyz qajet. Tanytyp qana qoımaı, tara­týy­myz qajet. Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵaly­ǵy kezindegi 4 urannyń biri – tózimdilik osy maqsatty kózdeıdi. Bul, eń aldymen, búkil álemdegi elaralyq yntymaqty, birlikti, tatýlyqty kózdegendikten týyp otyr. Qazaqstanǵa óz tórin usynǵan EQYU – yntymaqtastyq pen qaýipsizdikti saqtaý baǵy­tyn­da jumys atqaratyn Uıym. Mine, sondyq­tan Qazaqstan óziniń eńbegi, júrgizgen ishki-syrtqy saıasaty, dinaralyq, konfessııaaralyq, etnosaralyq tatýlyqty saqtaýdaǵy kózqarasy negizinde óz tájirıbesimen bólisip, óz úlgisin tanytýǵa laıyq dep oılaımyn. Sebebi, tole­rant­tylyq tetigi Qazaqstanda berik saqtalǵan. Elimizdiń Eýropa tórine shyǵýy – memleke­timizdegi toleranttylyqtyń joǵary deńgeıge kóterilýiniń arqasy, eldegi birlik pen yntymaq ornaǵanynyń jáne dinder arasyndaǵy tatý-táttiliktiń nátıjesi. Jalpy, tatý-táttilik, yntymaq, birlik bol­masa, qandaı da bir memleket eshqandaı jetis­tikke jete almaıdy! Eshbir shyńdy baǵyndyra almaıdy! Meıli ol saıası-ekonomıkalyq tur­ǵy­da bolsyn, ıa bolmasa, mádenı, bilim-ǵylym turǵysynda bolsyn, yntymaqsyz bul salalarda belgili bir jetistikke qol jetkizý múmkin emes. Sebebi, bul salalardaǵy tabystary­myz­dyń barlyǵy yntymaq pen birliktiń, bir-bi­rimizge degen tózimdiliktiń arqasy. Bul turǵy­dan alǵanda Qazaqstanda qalyptasqan tole­rant­tylyq ustanymy búkil álemge úlgi bo­la­tyndaı deńgeıge kóterildi deýge bolady. Osy baǵytta kóptegen jumystar atqaryldy. Nátıjesin ózimiz kórip otyrmyz. Tózimdilik ustanymyn keńi­rek tarqatqan kezde taǵy da my­nany aıtqym keledi. Ol álemdegi barlyq elder Qazaqstan sekildi tózimdi bolsa eken, bizdegideı yntymaq pen birlik saqtalsa eken degen izgi oıdan týyndaıdy. Eger tereńnen sarapqa salatyn bolsaq, Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyq etýi óte bir qıyn kezeńmen tuspa-tus kelip otyr. Búginde álemdi keńinen jaılaǵan qarjy-ekonomıkalyq daǵdarys áli aıylyn jııar emes. Onyń ústine, kóptegen elderde túrli deńgeıdegi shıelenister jıi boı kórsetýde. Al mundaı jaǵdaılardyń tolerant­ty­lyq ustanymynyń saqtalmaýynan oryn alatyny anyq. Kóp jerlerde soǵystar júrip jatyr. Nebir maqsatty kózdegen sherýler uıym­dastyrylýda. Búkil álemde ulttar ara­syn­daǵy, dinder arasyndaǵy kelispeýshilikter jıi-jıi kórinis berip qalyp júr. Al dál osyndaı qıyn kezeńde elimizdiń halyqaralyq arenadaǵy bedeldi Uıymǵa tóraǵalyq etýi, tek tóraǵalyq etip qana qoımaı, qazaqstandyq úlgini búkil álemge taratýy – úlken jetistik. Sonymen qatar, joǵaryda aıtylǵanyndaı, úlken jaýap­ker­shilik te. Bul rette bizdiń qanymyzǵa sińgen to­leranttylyq ustanymyna kóp nárse baıla­nysty. Bizde, Qudaıǵa shúkir, yntymaq bar, birlik bar. Eshqandaı túsinispeýshilik joq. Sebebi, memlekettik saıasatymyz, zańdarymyz osy yntymaq pen birlikti saqtaýǵa baǵyttalǵan. Eń birinshi qundylyǵymyz – adamnyń ómiri men bostandyǵy. Bizdiń ómir tanymymyz, konstıtýsııalyq qurylymymyz – barlyǵy tózimdilik ıdeıasyna negizdelgen. Qazir bizde mine, dál osyndaı qoǵam qalyp­tasýda. Iаǵnı, yntymaq pen birlikti qýattaıtyn, barlyq etnos ókilderin bir týdyń astyna biriktiretin qoǵam qalyptasyp otyr. Al osy ıdeıa­ny nege ózgege tanytpasqa?! Adamzatqa qasi­ret ákeletin soǵys, el ishindegi shıeleniske uryndyratyn qaqtyǵystar eshkimge abyroı ápermeıdi. Al bul turǵyda kelispeýshiliktiń bar­lyǵyn bilektiń kúshimen emes, aqylmen sheshýge, osyndaı únqatysýlar arqyly ońtaılandyrýǵa bolady. Osy rette aqyldy ashýǵa jeńdirmeı, tózimdilikke jeńdirý qajet. EQYU-ǵa tóraǵalyq etý kezinde álem elde­rin alańdatqan, dúnıe júzin tolǵandyrǵan ne­bir túıtkildi máseleler talqy tarazysyna saly­nady. Al osy máselelerdiń durys baǵytta úılestirilýi bıylǵy Qazaqstan tóraǵalyǵyna da tikeleı baılanysty. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev Qazaqstannyń atalǵan Uıymnyń tóraǵalyq qyzmetine kirisýine oraı jarııalaǵan Úndeýinde: “Qazaqstan Is basyn­daǵy tóraǵa retinde EQYU-nyń negizgi qaǵı­dattary men qundylyqtaryn berik ustana­tyndyǵyn aıtqym keledi”, degen bolatyn. Al bul rette elimizdiń ustanǵan tórt urany, onyń ishinde tózimdilik urany óziniń ıgi nátıjesin beredi dep senemin. Berik BEKJANOV, Parlament Májilisiniń depýtaty.