Táýelsizdiktiń 20 jyldyq toıyna tartýymyz – 20 ınnovasııa

Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ rektory Ǵalym MUTANOV:

TÁÝELSIZDIKTIŃ 20 JYLDYQ TOIYNA TARTÝYMYZ – 20 INNOVASIIа

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ult­tyq ýnıversıtetiniń 75 jyldyǵy tusynda qara shańyraqqa arnaıy kelgen Elbasy Nursultan Nazarbaev óziniń sondaǵy ınteraktıvti dárisinde búgingi tańdaǵy Qazaqstan ınnova­sııalyq «silkinisti» talap etip otyr­ǵandyǵyna toqtala kele, ınnova­sııa­lyq ıdeıa jarshylary, ınnovasııa ja­saýshylar zamananyń dáripti erleri bolýy tıistigin atap kórsetken-di. Memleket basshysynyń Qazaqstanda ıntellektýaldy ult qurý týraly salıqaly oıy alǵash naq osy arada jarııa etilýi de tegin emes edi. Sebebi, eldiń joǵary bilimindegi kóshbasshy ýnıversıtet barlyq ýaqyttarda, ásirese Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy qarsańynda ózekti ǵylymı-tehnologııalyq ba­ǵyt­­tardy zertteýdiń, ınnovasııalyq jobalardy iske qosýdyń jáne ulttyń ıntellektýaldy áleýetin joǵary sapadaǵy adam kapıtalymen to­lyq­tyrýdyń alǵy shebinde keledi. Osy oraıda atqarylyp jatqan jumystar, bilim ordasynyń búgingi ýaqyt talabyna úndesken tynys-tirshiligi haqynda aıtyp berýdi biz ýnıversıtet rektory, tehnıka ǵylym­darynyń doktory, professor, Qazaqstan Respýblıkasynyń ǵylymy men teh­nı­kasyna eńbek sińirgen qaıratker, Ǵalym Mutanovtan ótingen edik. – Ǵalym Mutanuly, elimizdiń joǵary oqý oryndary táýelsizdik jyldarynda qalaı damyp keledi? Qandaı satylardan ótti, qandaı bıikterge jetti? Jalpy baǵyt-baǵdar qandaı? – Táýelsizdiktiń 20 jylynda elimizdiń joǵary bilimi jańa bıikterge kóterildi. Elimizdiń joǵary mektepteri álemdik trendterdi, dúnıeniń tórt tarabynda bolyp jatqan oń nyshandy ózgeristerdi jatsynbaı, óz tirshi­ligi­niń qantamyryna durys qabyldap, sińirip jatyr. TMD elderi arasynda birinshi bolyp Bolon úderisine kirgenimizdi negizgi jetistikterdiń biri retinde baǵalar edim. Ol degenimiz – álemdik bilim berýdegi jańa deńgeıdiń, jańashyl ózge­risterdiń kórinisi. My­saly, Eýropa men AQSh, dúnıeniń kóp­tegen oza damyǵan órkenıetti elderi bilim berý­diń úsh satyly júıe­sinde. Bul júıe boıynsha bakalavr, magıstr, PhD dok­tory daıarlanady. Qazaqstan osy ozyq júıeni de TMD elderi arasynda birinshi bolyp engizgen el. Osy aıtylǵan jetistikter arqyly biz álemdik ıntegrasııaǵa kirige qo­sylyp jatyrmyz. Ekonomıkańyzdy, saıasatyńyzdy jasaıtyn da, bir-birimen úılestiretin de adamdar, onyń ishinde joǵary bilikti mamandar. Ár eldiń osyndaı mamandary bir-birimen selbesip úlken jobalar jasaǵan kezde sáıkestik bolmasa túsinispeýshilik oryn alar edi. Qazirgi jahandaný kezinde biz osyndaı sáıkestikke, ıntegrasııa úderisine tabıǵı túrde qosy­lýǵa daıyn bolýymyz kerek. Istep jatqan isimiz, daıyndap jatqan ma­man­darymyz, alyp jatqan bilim-bilik pen mártebemiz sol álemdik deńgeıdegi talap bıiginen tabylýy tıis. Mine, naq osy turǵydan alǵanda jetistikterimiz kúmánsiz. Kredıttik oqytý júıesine kóshý óz deńgeıinde ótip jatyr. Ol ne úshin deseńiz, shetelde qalyptasqan dástúr boıynsha stýdentter ózine, bolasha­ǵy­na qajet dep bilgen pánderdi tańdap, sony oqıdy. Tólemaqysy da sol tańdaǵan pánderine, alǵan bilimderine sáıkes tólenedi. Kredıttik júıe stý­dentterdiń ózine naqty keregin tańdap alǵanǵa taptyrmaıtyn qajettilik. – Sonda stýdent: «Men myna pándi tańdaımyn, aqshany soǵan ǵana tóleımin, al ana pánniń keregi joq» deı me? – Ol qaı baǵyttaǵy maman bolyp shyqqysy kelse, soǵan oraılas sabaq­ty tańdaıdy. Stýdentterdiń ózderiniń jeke jobalarmen jumys isteý múm­kindigi de arttady. Olardyń ózderine kerekti pánderdi tańdaýyna erkindik beriledi. Biraq munyń belgili bir jıyntyq normasy belgilengen. Ol normatıv oryndalmasa, ıaǵnı stýdent talapqa sáıkes qajetti kredıtti jınaı almasa, kelesi kýrsqa óte almaı­dy. Muny da biz TMD-da birinshi bolyp engizdik. – Demek, stýdentterdiń shekten shyǵyp ketýine jol berilmeıdi deısiz ǵoı. – Ol jaǵy da bar. Negizgi talap­tardyń biri sol, bizdegi kredıtter sheteldegi kredıttermen sáıkes bolýy kerek. Sebebi, qazir bizdiń ekonomı­kamyz ashyq. Elimizde qanshama sheteldik kompanııalar jumys istep jatyr. О́zderine jumysqa ornalasýshy jastardan olar: «Sen qandaı pánderdi oqydyń? Mynadaı pánder boldy ma?» dep suraıdy. Sol kezde bizdiń bergen bilimimiz, stýdentterimizdiń alǵan biligi álemdik oqý júıesimen sáıkes kelmese bári esh bolady. Mine, osy jaǵy­nan Qazaqstan álemdik standarttar deńgeıine jaqsy kóterilý ústinde. Bul da bir Qazaqstannyń álemdik qoǵam­das­tyqtyń tolyqqandy múshesi bo­lýyna aq jol ashatyn tetik. – Endi táýelsizdik jyldaryn­daǵy QazUÝ-dyń alǵan asý-belesterine, qazirgi hal-ahýalyna toqtal­sańyz. – Álbette, álemge tanylyp otyr­ǵan táýelsiz elimizdiń ómirinde QazUÝ-dyń alar orny erekshe. Qazir­de at ústinde júrgen azamat­tardyń deni kezinde osy ýnıversıtetten qanat qaqqandar. Bilim orda­synyń órken­dep, damýyna keńes zamanynda da memlekettik deńgeıde kóńil bólin­genin bilesiz. Myna úl­ken QazUÝ qala­shyǵy sonyń bir dáleli desem, qa­sıetti qara shańyraq táýelsizdigimiz tusynda odan ári zoraıyp tulǵalana tústi. Iá, jetpis bes jyldyq tarıh joly­nan abyroımen ótken bilim orda­syna eń birinshi kezekte ýaqyt talabyna saı, zaman aǵymyna sáıkes bilikti mamandar daıarlaý júktelgen. Elbasy eko­nomı­kany ártaraptandyrý, mıneraldy re­sýrstarǵa táýeldilikti azaıtý, jańa baǵyttaǵy ınnovasııalyq ekonomıka qurý mindetin alǵa tartyp otyr. Sony­men birge, osy oraıdaǵy qandaı da bir múmkinshilikterdiń bárin paıdalaný kerektigin jalyqpaı aıtýda. Mine, osy úderistiń bir sýbektisi bolý – bizdiń ýnıversıtettiń aıqyn maqsaty. О́ıt­keni, ınnovasııalyq ekonomıka – ol bilimge, joǵary tehnologııaǵa baǵyttal­ǵan. Qazir­gi zamanda ondaı ekonomıkany jasaı­tyn – negizinen alǵanda, ýnıversıtetter. Sheteldegi órkenıetti elderdiń tájirıbesine qaraıyqshy. Amerıka nege keremet alǵa ketti deseńiz, ol ǵalamat tabystaryna negizinen óziniń ýnıversıtetterimen qol jetkizip otyr. Damyǵan elderdiń bári solaı. Oksford, Garvard, Kembrıdj, Massachýtet, taǵy basqalary óz elderiniń zor qarqynmen qaryshtap alǵa basýyna negizgi yqpal etip otyrǵan ýnıversıtetter. – Adam kapıtalyn jasaý arqyly ma? – Eń aldymen adam kapıtalyn qalyptastyrý arqyly. Sonymen qatar jańa tehnologııa, jańa bilim, jańa ǵylymdy tikeleı ózderi kádege jaratý arqyly. Endigi ýnıversıtetter stýdentterdi oqytýmen birge zertteýshilik baǵytqa bet buryp, ǵylym jetistikterin jasaýǵa ózderi tikeleı qatysatyn boldy. Sondyqtan ýnıversıtettiń már­tebesine, olardyń qoǵamdaǵy ornyna basqasha kózben, neǵurlym joǵary óreden qaraýymyz kerek. Ýnıversıtetter, bilim-ǵylym ordalary memleketti damytýshy kúshke aınalǵanyn moıyn­daıtyn kez jetti. Osy jaǵdaılardy paıymdaı kele, «Ýnıversıtet jáne qoǵam­nyń damýy» dep atalatyn jańa joba ázirleýdemiz. Nege deseńiz, ýnıversıtet ásirese, adam kapıtaly arqyly qoǵamnyń damýyna barlyq jaǵynan yqpal etedi. Erteńimiz qalaı bolady desek, ol keleshekte bılik basyna keletin adamdarǵa, adam kapıtalyna baıla­nysty. Qara shańyraqtan bolashaq mamandar qandaı qasıet, qandaı biliktilik, órkenıetke saı qandaı qundylyq alyp shyǵady? Munda kim qalyptasady? Má­sele, saıyp kelgende, osyǵan tireledi. Taǵy bir jáıtti zerdelesek, eń mańyzdysy ekonomıka, naqty kórset­kish dep jatamyz. Ǵalymdar ejelden ǵylym­men aınalysady. Al onyń paı­dasy, naqty kórsetkishi qaıda? Ha­lyq­qa, qoǵamǵa sodan kelip jatqan qandaı paıda bar? Iаǵnı, qazirgi talap basqasha qoıylady. Osy oraıda ásirese gýma­nıtarlyq salada jańa mentalıtet ornyq­tyryp, jańa qundy­lyqtar qa­lyp­tastyrýǵa kúsh sal­ǵanymyz abzal. Sondaı jaǵdaıdyń negizgi gene­ratory, ıdeıalardyń qaınaıtyn qara qazany osy bizdiń ýnıversıtetter bolýy kerek. Qazirgi álemdik úrdis osylaı. Biz soǵan umtylýymyz kerek, sodan qalyp qoımaýymyz kerek. – Ǵaleke, sizdiń sózińizden esime túsip otyr. Naryqtyń alǵashqy jylda­ryn­da ǵoı deımin, «Trolleıbýs júrgizýshi­siniń jalaqysy akade­mık­tiń jalaqy­synan joǵary eken. Bul qalaı?» dep bireýge suraq qoısa, ol: «Sebebi, trolleıbýs júrgizýshisiniń eńbeginen naqty paıda bar», – dep jaýap bergen kórinedi. Sol kezde buǵan baspasózde «Al, trol­leı­býsty kim oılap tapty eken?..» degen ýáj aıtylyp edi. – Ǵylym men tehnıka damıdy, trolleıbýs jańarady. Qazir saǵatyna 500 shaqyrym jyldamdyqpen zymyraıtyn júrdek poıyzdar shyǵyp jatyr. Metro jáne bar. Osynyń bárin ǵalymdar oılap tabady. Ǵalymnyń eńbegin elemeýge, rólin tómendetýge bolmaıdy. «Dú­nıe de ózi, mal da ózi, Ǵylymǵa kóńil bólseńiz» dep arǵy ǵasyrda Abaı da aıtqan. Endeshe, bizge kúndelikti tir­shiliktiń bir kórinisi bolatyn ǵana emes, bolashaqqa baǵyt jasaıtyn, erte­ńi­mizdiń órleýine septigin tıgizetin ǵylym kerek. Bolashaqtyń ǵylymy damý úshin ýnıversıtetterge, onda oqıtyn jastar­ǵa bilim-ǵylym meńgeretin ın­ves­tı­sııany qazir salýymyz kerek. Bizdiń elimizde solaı jasalyp ta otyr. – Osy jyldyń basynda «Qazaq­stan Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna – 20 ınnovasııa» jobasyn jarııa etken edińizder. Mine, jyl aıaqtalyp keledi. Táýelsizdik toıynyń qory­tyn­dyla­nýyna da az ýaqyt qaldy. Osy joba jaıynda keńirek aıtyp berseńiz. – Bul jobaǵa Elbasymyzdyń Qa­zaqstan halqyna arnaǵan Joldaýy qoz­ǵaý saldy. Joldaýmen tanysqannan keıin «Ýnıversıtet qoǵamǵa ne berdi?..», «Ǵylym, bilim, jańa tehnologııalar shyǵaratyn oryn retinde biz ne bitirdik, elge ne berdik?..» dep ózimizge suraq qoıdyq. Táýelsizdiktiń nyǵaıýyna septigin tıgizý, táýelsizdiktiń tiregi bolý ýnıversıtettiń bir mıssııasy. Olaı bolsa, jańaǵydaı suraq qoıýymyz zańdy edi. Ǵylymmen qansha jyl aı­nalysyp kele jatqanda elimiz sodan paıda kórýi, odan nátıje kútýi de zańdy emes pe?! Sodan jasalyp jatqan eki júzdeı ǵy­lymı jumysty saraptaı otyryp, so­nyń ishindegi eń biregeı degen jıyr­masyn tańdap aldyq. Osynaý ınnovasııalyq jobalar nano jáne bıotehnologııa, dástúrli jáne bala­maly energetıka, qorshaǵan ortany qorǵaý, medısına, aqparattyq tehnologııalar jáne qaýipsizdik sııaqty salalarda jańa ǵyly­mı-tehnologııalyq baǵyt­tardy ıgerip, osy oraıdaǵy jańashyl ıdeıalardy ázirlep, óndiriske engizýge baǵyttaldy. Mundaǵy basty maqsat – ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystar­dyń nátıje­lerin ǵylymdy kóbirek qajet etetin tehnologııalarǵa, odan ári óndiriske konvertasııalaý bolǵany sózsiz. Mine, munyń ózi elimizdiń ındýstrıaldyq-ınno­vasııalyq jáne áleýmettik-ekono­mıkalyq damýyna qosylar eleýli úlesi bolyp tabylmaq. «Qazaqstan Táýelsizdiginiń 20 jyl­dyǵyna – 20 ınnovasııa» jobasy aıa­syndaǵy keıbir jobalarǵa toqtala ketsek, máselen, Almaty qalasy JES alaýynda tozań kómirdiń janýyn turaq­tandyrý jáne ustap qalý, qazandy mazýtsyz jaǵýǵa arnalǵan otyndy plaz­malyq jaǵý júıesin engizý jobasy. Ol qalanyń ekologııalyq jaǵdaıyn jaq­sartýǵa jáne ekonomıkalyq tıimdilikti arttyrýǵa demeý bolady. Bul júıeniń jalpy Qazaqstan boıynsha ekonomı­kalyq tıimdiligi jylyna qomaqty qarjymen baǵalanyp otyr. Jańa joba­lardyń qatarynda munaımen lastanǵan topyraqty jáne jasandy topyraqty bıo­remedıasııalaýǵa arnalǵan mıkrob­ty preparat óndirý, mıkrobal­dyrlardy paı­dalanyp, aǵynsýdy bıologııalyq tazalaý tehnologııasyn óńdeý jobalaryn erekshe ataýǵa bolady. Táýelsizdikke arnalǵan jobalardyń birshamasyn qol­danysqa engizip te úlgerdik. Endeshe, 20 jyldyqqa tartý etiler 20 ınnova­sııamyzdyń áleýmet úshin kádege asar paıdasy da, ekonomı­kalyq tıimdiligi de óte zor. – Ulyq mereke qarsańynda bilim ordasynyń ujymynyń kóńil kúıi qalaı? – Osynda basshylyqqa kelgennen bergi alǵa qoıǵan maqsatym – bir tilekke jumylǵan ujym jasaý, yntymaqty qarym-qatynas qalyptastyrý, birlikti orta uıystyrý boldy. Ár fakýltette, ár kafedrada, ár korpýsta birge jumys isteıtin adamdardyń jáı jıyntyǵy emes, bir-birine tilekshi ujym jasaý. Shetelde muny «korporasııa» deıdi. Korporasııa degenimiz, bir baǵytta jú­retin, bir maqsatqa jumylǵan ujym. Ol maqsatqa jetýdiń joǵary kórinisi. Son­dyqtan, «QazUÝ-dyń korporatıvti kodeksin» qabyldadyq. Sonymen birge, stýdentterdiń «Ar-ojdan kodeksi» qa­byl­dandy. Stýdentterge «ózderiń úshin oqısyńdar, kóshirý, plagıat bolmasyn, aǵa-kókeni shaqyrmańdar, aqsha usyn­bańdar» dep jıi aıtamyz. Oqytý­shy­lardyń da belgili bir tobyna domalaq aryz jazýdy qoıdyrdyq. О́kpe-naz bolsa, Ádep komıssııasyna aıtyń­dar dedik. Júıeli basqarýdyń joǵary deńgeıi – ujymnyń ózin-ózi retteýi, úıles­tirilýi. Biz óz jumysymyzdy sol baǵytta júrgizýdemiz. – Olaı bolsa, eńbekaqy sol talapty oryndaý deńgeıine qaraı beriletin bolar? – Eńbekke aqy tóleý túpki nátıjege baǵdarlanady. Ár qyzmetkerdiń eńbegi reıtıngtik júıemen baǵalanýda. Ony baǵalaýdyń naqty ólshemderi bar. Soǵan qarap, mysaly, reıtıngi joǵary oqy­týshy jalaqysyna qosa aı saıyn 50 myń teńgege deıin ústeme qarajat alady. Eńbekaqy jóninen joo-lar ishinde eń aldyńǵy qatardamyz. Oqý orny úshin bul da bedel, abyroı. Talapqa ilese alma­ǵandarmen kelesi jyldarda qosh aıty­samyz. Qazir osy júıeni kirgizdik. Bul da úlken paıdaly jańalyq sanalady. – Táýelsiz memleketimiz nyǵaıyp, ekonomıkasy ósken saıyn QazUÝ-dyń, basqa joǵary oqý oryn­dary­nyń jaǵdaıy jaqsaryp jatqany da shyndyq. Memleket tarapynan, El­basy tarapynan qasıetti qara sha­ńyraqqa qandaı qamqorlyqtar, qan­daı jaqsylyqtar jasalýda? – Birinshiden aıtarym, Elbasynyń bastamasymen «Ǵylym týraly» jańa Zań qabyldandy. Jaqynda ǵana Memleket basshysy «Bilim týraly» Zańǵa qol qoıdy. Oń nyshandy ózgerister ekeýinde de mol. Aıtalyq, ǵylymdy qarjy­landyrý ilkimdilik deńgeıine kóteri­lýde. Sonyń nátıjege bastar jańa nobaıy qoldanylýda. Muny granttyq, bazalyq, maqsatty-baǵdarlamalyq dep jilikteımiz. Bular ǵalymdardyń qaı-qaısysyna bolsyn qoljetimdi. «Bilim týraly» Zań oraıynda aıtsaq, munda ulttyq zertteý ýnıversıtetterin qa­lyp­tastyrý múmkinshiligi keńinen qa­ras­tyrylǵan. Osy rette «Nazarbaev ýnıversıteti» úlgisiniń baǵytynda úl­ken daıyndyqtar jasap, sondaı már­tebe alý úshin jumyla iske kirisýdemiz. Zertteý ýnıversıteti mártebesin ıelensek, kóp máselelerdi ózimiz derbes bıligimizben sheship otyrar edik. Munyń jaqsy jaqtary kóp. Jańa kókjıekter, úlken múmkindikter ashylady. Sońǵy kezde memlekettiń tarapynan jetkilikti qarjynyń bólinýiniń arqasynda kó­bine-kóp magıstranttar men doktoranttar daıarlaýdy qolǵa alýdamyz. Shetelden dáris oqýǵa professor, ǵalymdardy shaqyrýǵa da asa zor mán berilip, oǵan da qomaqty qarjy bólinýde. Bul múmkindikti táýir paıdalanyp jatyr­myz. Sonymen qatar stýdentterge, ma­gıs­tranttar men doktoranttarǵa bir aı, bir semestr, bir jyl shetelge baryp oqyp kelýge múmkindikter týǵyzylýda. Osynyń bári túgeldeı ári tikeleı Elbasynyń ǵylym men bilimge jasap jatqan ushan-teńiz qamqorlyǵy. – Zertteý ýnıversıtetine aınal­ǵanda qurylymdyq, kadr daıarlaý baǵ­­darynda ózgerister bolatyn shyǵar? – Qazirdiń ózinde mıssııamyzben sáı­kespeıtin, kerek emes mamandyq­tardan irgemizdi ajyratyp jatyrmyz. О́ıtkeni, muǵalimderdi, pedagogıka ma­man­dyq­ta­ryn ár óńirdegi pedagogıka­lyq ınstıtýttar daıarlaıdy. QazUÝ-dyń olarmen jarysyp nesi bar? Onyń ornyna eko­nomıkanyń damýyna baıla­nysty jańa mamandyqtar ashyp, magıstrler men doktoranttardyń úlesin arttyrýdamyz. Sonymen, qazir ýnıversıtette jalpy sany 180, negizgisi júzge tarta maman­dyq meńgerilýde. – Áleýmettik, qoǵamdyq, mádenı-turmystyq ómiri, sporty, basqasy bar, burq-sarq qaınap jatqan sol tynys-tirshilik jaıynda bir aýyz aıtyp ótseńiz. – Ári bilim, ári tárbıe ordasy bol­ǵandyqtan, biz munda órkenıettik qun­dylyqtardy nasıhattaýymyz kerek. Birinshiden, salamatty ómir salty, ekinshiden, ulttyq, patrıottyq tárbıeniń nazardan qaǵys qalmaǵany abzal. Ultym dep soqqan júregi bar, halqym dep oılaýǵa qabiletti jas eshqashan eshkimnen kem bolmaıdy. Bizde adamı damýdyń klýbtyq júıesi qurylǵan. Ol júıe boıynsha qabilet-daryndy kóte­rýge barlyq múmkindikter jasalyp otyr. Talantyń tasyp jatsa, án men kúı klýbtaryna baryp tanytýǵa bola­dy. Sport túrleri boıynsha otyz shaqty seksııa bar. Olar óz jumystaryn túske deıin de, tústen keıin de stýdentterdiń ýaqytyna beıimdep qurady. Osy júıege kóshkennen beri bizdiń sporttyq kór­set­kishterimiz de burynǵydan áldeqaıda kóterildi. Respýblıka ýnıversıada­syn­da qatarynan ekinshi ret jeńis tu­ǵyrynan kórindik. Odan qala berdi, stýdenttik radıo torabymyz, ózimizdiń jergilikti telehabar taratatyn ortalyǵymyz bar. Onyń jelisi barlyq korpýstarǵa qosylǵan. Stýdent­terdiń ózderi baǵdarlamalaryn jasap, kúndelikti ýnıversıtettiń ty­nys-tirshi­liginen telehabarlar kórse­tedi. Ýnıversıtet gazeti aptasyna bir ret shyǵady. My­saly, rektoratta qan­daı máseleler talqylandy, onyń sheshimi qandaı boldy? Aptanyń aıshyqty oqıǵalary qandaı? О́z telearnamyz ben gazetimizden muny ujym­nyń árbir múshesi kórip, bilip, habardar bolyp otyrady. – Jıyrma myńǵa tarta stýdentti tárbıelep, mamandandyryp otyrǵan qara shańyraqta bolashaq kadrlardy rýhanı baıytý jaıy qalaı órbip otyr? – Kóshbasshy bilim ordasynyń ǵa­lymdary men oqytýshylary stýdentterdi kásibı maman retinde daıarlap qa­na qoımaı, rýhanı baı, kózi ashyq, kó­kiregi oıaý jastardy damytýdy óz mindetterine alǵan desek bolady. Osy oraıda biz olarǵa baǵyt-baǵdar bolsyn dep aqyl­dasa kele, oqylýǵa tıis ki­taptardyń tizimin jasadyq. Tolstoı, Dostoevskıı, óz Abaıymyz, Áýezovimiz bar. Mahambet, Dýlat, Aqtam­ber­diler. Sondaı-aq Maǵaýın, Kekilbaev sııaqty búgingi kózi tiri klassıkterimiz. Onyń ar jaǵynda Alash arystaryn túgel oqyp shyqsa, sodan kem bolmaıdy. Maǵ­­­jandar ımpe­rııanyń túbinde qu­laı­tynyn da bildi, aıtyp ta ketti. Tórt jylda osy qun­dylyqtardy oqyp shyǵýǵa mindetteımiz. Kórkem ádebıet oqyǵan rýhanı baı adam múldem basqa órede sóılesedi, onyń jan dúnıesiniń parasaty da mol bolady. Jastarǵa tárbıelik zor máni bar joba retinde bıyl «О́negeli ómir» atty kitaptar se­rııasy shyǵa bastady. Bul kitap­tardyń negizgi keıipkerleri bizdiń ýnıversıtetke qatysy bar tulǵalar. – QazUÝ halyqaralyq baıla­nysy san-salaly ýnıversıtet. Endi osy týrasynda aıtyp ótseńiz. – QazUÝ búginde 400-den asa álem­degi iri ýnıversıtetpen tyǵyz baı­lanys ornatqan. Eýropa, Azııa, Sol­tústik jáne Ońtústik Amerıka elderindegi joǵary oqý oryndarymen yn­ty­maq­tastyq kelisim-sharttaryna qol qoı­ǵan. Jaqynda Bilim jáne ǵylym mı­nıstrliginiń qoldaýymen el Táýel­siz­diginiń 20 jyldyǵyna arnap «Zertteý ýnıversıtetterin qalyptas­tyrý jáne olardyń Qazaqstan Res­pýblı­kasynyń ınnovasııalyq da­mýyna qo­satyn úle­si» taqyrybynda ótken ha­lyqaralyq forým ýnıversıtet bedelin joǵary dárejege kóterdi. Álemniń 30 elinen kelgen júzge tarta ýnı­ver­sıtettiń professorlary men ǵalym­daryna elimizdi dáriptedik, tá­ýelsizdik jyl­da­rynda qol jetken jetistikterimizdi mereılene aıttyq, Qa­zaq­stan­daǵy ǵy­lym-bilimniń da­mýyn kórset­tik. So­nymen birge, sheteldikter pikirine qulaq túrip, ǵylym­daǵy ın­no­va­sııalyq-tehnologııalyq jobala­ry­myz­dyń jaıyn keńinen talqylap, aqyl­dastyq. Osyndaı baılanys negizinde jaqynda QazUÝ delegasııasy AQSh-ta bolyp, osy eldiń Kolýmbııa, Sten­ford, Merılend, Kalıfornııa ýnıversıtetterimen jáne de «Sılıkon alqa­byndaǵy» joǵary tehnologııalyq kompanııalarmen bilim, ǵylym, ınnovasııa baǵyttarynda birlese otyryp, jumys jasaýǵa qol jetkizip qaıtty. Olardan úırenerimiz kóp, sheteldik áriptes­terimizdiń ozyq tájirıbelerin paıdalaný bizdi jańa, joǵary deńgeı­lerge jetkizetini anyq. – Osynyń ózi táýelsiz el ómi­rindegi ýnıversıtet tuǵyrnama­sy­nyń belsendiligin tanytpaı ma? – Árıne, kóshbasshy ýnıversıtet bolǵannan keıin bizge júktelgen jaýapkershilik te joǵary. Sol oraıda, qo­ǵamdyq-saıası, mádenı máselelerde de basqa áriptesterimizge únemi úlgi, óne­ge bolýymyz kerek-aq. Jańaǵy fo­rýmdy ótkizýimizdiń bir sebebi de sodan týyndaıdy. «Táýelsizdiktiń 20 jyl­dyǵyna – 20 ınnovasııa» jobasyn qalaı aıaqtaǵanymyz – elimizge beretin esebimiz bolmaq. Sońǵy aılardyń bir qýanyshty habary sol, QazUÝ QS reıtıngisinde de úzdik sekiris jasap, álem­dik top-ýnıversıtetter sapynda birden 200 orynǵa joǵarylap, bıyl 401-450 dárejege kirdi. Bul rette biz­diń qara shańyraǵymyz álemdik úzdik ýnıversıtetterdiń bel ortasy­nan oıyp oryn alǵan Ortalyq Azııadaǵy tuńǵysh ýnıversıtet. Klassıkalyq ýnıversıtetten zertteý ýnıversıtetine aınalý jolyndaǵy ujymnyń tynymsyz eńbegi alǵashqy nátıjelerin berip jatyr. Búginde jańa­shyldyq ýnıversıtettiń barlyq qurylymyna tyń serpin bergen. Fakýltetter klasterlik negizde qaıta jasaqtalyp, kafedralar irilendi. Tıimdi menedjment, ár qyzmetker eńbe­giniń reıtıngtik júıemen baǵalanýy, ınnovasııalyq ınfraqurylymdardyń zamanaýı turǵydan jetilýi, áleýmettik seriktestik, korporatıvti mádenıettiń jaqsarýy jáne bilim ordasynyń tutastaı kelbetiniń jańǵyrý-jańarýy búgingi negizgi baǵyt-baǵdarymyzdy aıqyndaıdy. Osynyń bári, burynǵy keńes kezinde bolmaǵan jaǵdaılar, tek Táýelsizdiktiń arqasynda qol jetkizgen jetistikter. Bas hatshy Pan Gı Mýnnyń bas­tamasymen qurylǵan Birikken Ult­tar Uıymynyń «Akademııalyq yq­pal» baǵ­darlamasyna bizdiń ýnıversıtet elimiz boıynsha múshe bolyp qabyl­dandy. Biz úshin bul úlken mártebe. Muny da ýnı­versıtettiń el Táýel­sizdigin ny­ǵaı­týǵa qosqan bir úlesi dep oryndy ba­ǵalaýǵa bolady. Soǵan shúkirshilik etip, el ıgiligi jolyn­daǵy eseli eń­begimizdi jal­ǵas­tyra bermekpiz. Son­dyqtan, egemen­digi­miz­diń mereıli toıy tek jetken jetistigimizdi maqtana kór­setetin sha­ra emes, ót­kenimizdi sara­laıtyn ári aldaǵy jıyrma jyl­dyqqa keń baǵyt-baǵdar beretin meje bolsyn degen tilek aıtamyn. – Áńgimeńizge rahmet!

Áńgimelesken Qorǵanbek AMANJOL.

Almaty.