О́liarany ótkergen aýyldar búginde egemen eldiń asyraýshysyna aınalyp otyr

El Táýelsizdiginiń 20 jyldyq merekesin oblys aýyl sharýashylyǵy salasy qyzmet­ker­leri jaqsy tabystarmen qarsy alyp otyr. Elbasymyz N. Nazarbaevtyń agrarlyq sala aldyna qoıyp otyrǵan naqty tap­syr­malaryna sáıkes, aýyl eńbekkerleri agro­óner­kásiptik keshendegi eńbek ónimdiligin art­tyrý, óńirdegi azyq-túlik qaýipsizdigin qamta­masyz etý jáne óndirilgen ónimniń sapalyq kórsetkishi men básekege qabilettiligin art­ty­rý baǵytynda tamasha eńbek úlgilerin kórse­tip keledi. Oblys agroónerkásip kesheni mal jáne egin sharýashylyǵynan turady. Ol búginde turaqty damý arnasyna túsken. Oblysta joǵary rentabeldi daqyldar­dyń kólemi jyldan-jylǵa artý nátıjesinde sonaý 1994 jylǵy 51,1 myń gektardan búgingi kúngi 95,4 myń gektarǵa deı­in jetip, 1,9 esege artyp otyr. Oblysta aldaǵy jyldary qant qyzyl­sha­sy kólemin 12 myń, qytaı burshaǵyn – 4 myń, júgeri kólemin 6 myń gektarǵa jetkizý, jylyjaılar sanyn 2015 jylǵa deıin 800-den asyrý mejelenýde. О́ıtkeni, Elbasy tap­syr­masy men Úkimet baǵdarlamalaryna sáı­kes, elimiz boıynsha tutynylatyn aq qant­tyń 20 paıyzy otandyq óndiriste óndirilýi tıis. Oblysta aýyl sharýashylyǵy ónimderin saqtaıtyn jańa tońazytqysh kásiporyndar qurý, qolda bar qoımalardy kúrdeli jón­deý­den ótkizip, iske qosý jumystary da baqy­laý­da turǵan mańyzdy sharalar. Búgingi kúni ob­lys boıynsha jalpy syıymdylyǵy 58,7 myń tonnany quraıtyn 60 qoıma men to­ńazytqysh kásiporyndary bar. Al bıyl jyl aıaǵyna deıin jalpy syıymdylyǵy 6,9 myń tonnany quraıtyn 2 jemis-kókónis qoımasy paıdalanýǵa beriledi. Oblystyq jer qatynastary bas­qarmasynyń málimetterine sáıkes, bıylǵy jyly júrgizilgen túgendeý jumystary ná­tıjesinde oblys boıynsha barlyq aınalym­daǵy 730,6 myń ga jerdiń 637,8 myń gektary nemese 87,2 paıyzy, barlyq 171,1 myń ga sýarmaly jerlerdiń 89,5 paıyzy ıgerilgen. Al, ıgerilmegen jerlerdiń kópshiligi maıda sharýa qojalyqtarynyń jerleri. Maıda sharýa qojalyqtary jer ústindegi aǵyn sýdy aıtpaǵanda, jer asty sýlaryn tamshylatyp jáne jańbyrlatyp sýarý úshin paıdalanýǵa múldem qaýqarsyz. Máselen, bir ǵana T.Rys­qulov aýdanynyń ózinde jer asty sýyn tar­týǵa arnalǵan 110 artezıan-uńǵyma bar. Qor­daı aýdanynda osyndaı 41 artezıan-uńǵyma tirkelgen. Olardy iske qosý arqyly T.Rys­qu­lov aýdanynda 3 myń gektardan asa, Qordaı aýdanynda 1 myń gektardan asa jerdi sýmen qam­tamasyz etip, ol jerlerge egilgen daqyl­dardan jyl saıyn 200 mln. teńgeden asa taza tabys tabýǵa bolady. Osy sebepti, aýdan bas­shylaryna osy atalǵan artezıan-uńǵyma­lar­dy «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdar­la­masyna engizip, qarjylandyrý jáne olarǵa elektr júıelerin tartyp, jań­­byrlatqysh, tamshylatyp sýarý júıelerin ornatý shara­laryn jú­zege asyrýdy usynyp otyrmyz. Mal sharýashylyǵyn damytý, mal azyq­taryn óndirip, daıyn­daý sharalaryn jaqsa­r­­­tý shara­la­ry da qolǵa alynýda. Bul rette et baǵytyndaǵy mal sharýa­shy­lyǵyn damytyp, múıizdi iri qara mal etiniń eksporttyq ále­ýetin arttyrýǵa baǵyttalǵan sha­­ralar júzege asyrylýda. Máse­len, júgeri men soıadan jáne maı­­ly daqyldardan tek qana mal azyǵyn ǵana emes, basqa da kóptegen ónimder alýǵa bola­ty­nyn eskergen «Aqqý» kompanııasy osy daqyl­dar­dy ósirip, qaıta óńdeýge úlken qy­zyǵý­shy­lyq tanytyp, 15 mln. AQSh dolla­ryn salyp otyr. Mal jáne qus sharýashylyǵyn damytýdy jedel qolǵa alýmen birge, mal azyǵy daqyl­daryn ósirip, daıyndaýǵa, qaıta óńdeý arqy­ly qurama jem óndirýdi damytýǵa kirisip otyr­myz. Eger, ótken jyly mal azyǵy da­qyl­dary 148,9 myń ga alqapqa ornalas­ty­ryl­sa, bıyl onyń kólemi 155,2 myń gektarǵa jetkizilip, 4,2 paıyzǵa artty. Aldaǵy jyl­dary mal azyǵy daqyldary kólemin taǵy da 2 esege jýyq arttyrý kózdelýde. Etti múıizdi iri qara malyn kóbeıtý maqsatynda bıyl oblysqa 1600 bas analyq iri qara satyp alý tapsyrylsa, bul tapsyrma 2 eseden asa artyǵymen oryndalyp, barlyǵy 3797 bas analyq sıyr maly, 89 bas buqa sa­typ alyndy. Bul maldardy satyp alýǵa tap­syrys bergen sharýashylyqtarǵa «Sybaǵa» jáne «Et baǵytyndaǵy múıizdi iri qara mal­dyń áleýetin arttyrý» baǵdar­la­malary sheń­berinde «Aýyl sharýashylyǵyn qarjylaı qol­daý qory» jáne «Agrarlyq nesıe kor­po­rasııasy» aksıonerlik qoǵamdary ar­qyly bar­lyǵy sharýalarǵa 600 mln. teń­geden asa nesıe-qarjy berildi. Aldymyzda kelesi jyldan bastap 2015 jylǵa deıin obly­symyzǵa shetelderden 4100 bas et ba­ǵy­tyn­daǵy múıizdi iri qara ákelý, 2012 jyly 1 myń bas malǵa arnalǵan reprodýktor, 1 myń basqa arnalǵan mal bor­daqylaý alańyn qurý tap­syrmalary, sondaı-aq, 2012 jyly eksportqa – 150 tonna, 2013 jyly – 800 tonna, 2014 jyly – 1500 tonna, 2015 jyly – 2970 tonna múıizdi iri qara etin eksporttaý mindetteri tur. Sút baǵytyndaǵy mal sharýashylyǵyn damytýda qalalar men iri eldi mekender ma­ńynan mamandandyrylǵan sharýashylyqtar men sút-taýarly fermalaryn ashý negizinde «sút beldeýlerin» qurýǵa kúsh salynýda. Bu­­larmen qatar, jeke aýlalar men maıda sharýa qojalyqtary óndirgen sút ónimderin daıyn­daý-ótkerý pýnktteri men aýyldyq tutyný­shy­lar kooperatıvteri arqyly orta­lyqtan­dy­ryl­ǵan túrde jınaý jumystary júrgizilýde. Iran, Irak, Arab elderiniń «Halal» stan­dartyna sáıkes soıylyp, daıyndalǵan qoı etine suranystarynyń artýymen birge, et baǵytyndaǵy qoı sharýashylyǵyn damytý jumystary júrgizilýde. Bul baǵytta «Merki et kombınaty ústimizdegi jyly Iran eline «Halal» standartyna sáıkes qoı etin eks­porttaýdy júzege asyra bastady. Taraz qalasynda ornalasqan bııazy júndi jýyp, tazalap, odan tops shyǵaratyn «POSh-Taraz» fabrıkasy aldaǵy jyldan bastap ıtalııalyq fırmamen birlesip, jip ıirý jáne toqyma buıymdaryn shyǵarý óndirisin jolǵa qoıýdy josparlap otyr. Jylqy sharýashylyǵy boıynsha tek qana qymyzǵa ǵana emes, jylqy etine de suranys úlken. Jylqy etine shetelderdiń suranysy da joǵarylap keledi. Bul tarapta Qordaı aýda­nyn­daǵy Qarakemer aýyldyq okrýginde sa­lyn­ǵan mal soıý pýnktiniń jylqy etin shet­elderge eksporttaý múmkindikteri qalypta­syp otyr. Oblystaǵy qolda bar 433 aýyl sharýa­shylyǵy ónimderin qaıta óńdeý kásip­oryn­darynyń kópshiligi jańa tehnologııalarmen jabdyqtap, qaıta modernızasııalap qurýdy talap etedi. Qazir Taraz qalasynda qolǵa alynyp jat­qan mańyzdy jobalardyń biri – «Taraz» áleýmettik-kásipkerlik korporasııasy josparlap otyrǵan «Taraz» agroóńdeýshi logıs­tı­kalyq ortalyqtyń qurylysy. Bul jo­ba­nyń júzege asýymen birge atalǵan ortalyqta 5 aýyl sharýashylyǵy jáne azyq-túlik ónim­derin saqtaıtyn qoıma, 20 qaıta óńdeý ká­siporny, qoqystardy qaıta óńdeý jáne bıogaz óndirý zaýyttary, 2 kóliktik-logıs­tı­ka­lyq termınal, ónimderdi avtokólikpen jáne poıyzben tasymaldaý joldary jáne basqa da qajetti ınjenerlik-kommýnıkasııalyq júıe­l­eri jumys isteıtin bolady. Joba aıasynda 1 myńnan asa adam turaqty jumyspen qam­ty­lyp, 11 myńnan asa aýyl turǵyndary orta­lyq úshin aýyl sharýashylyǵy ónimderin daıyndaý jumystaryna tartylady. Astana qalasynda ótken agroónerkásip kesheni qyzmetkerleriniń respýblıkalyq forý­myn­da Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaev «Aýyl – azattyqtyń alǵashqy jyl­daryndaǵy alapatty da bastarynan ótkerdi. Degenmen, sol qıyndyqtardy jeńip, aýqym­dy jańǵyrtýlar arqyly aýyl sharýa­shy­ly­ǵyn qaryshtap damyta aldyq. Biz jasampaz 20 jylda aýyl eńsesin tiktep, agroóner­ká­sipti órge súıredik», – dep atap kórsetti. Aıt­sa aıtqandaı, bizdiń óńirdiń shyndyǵy da osy. Muratbaı JOLDASBAEV, Jambyl oblysy ákiminiń orynbasary. Taraz.