Tasqa qashalǵan Býdda beınesiniń qaı zamandarda paıda bolǵany jáne sáýlet óneriniń ozyq úlgisin meńgergen sheberlerdiń qoltańbasyn ajyratý qazirgi zamanǵy ǵylym úshin áli jumbaq bolyp otyr. Bul týrasyndaǵy ólketanýshylar, geograftar, etnograftar men teologtardyń pikirtalasy bir arnaǵa toǵysqan emes. О́ıtkeni tas betindegi sýrettiń salynýy men Býdda qudaıy jaıly ańyzdardyń taralý ýaqyty sáıkespeı, qala berdi onyń qazaq dalasyna qatysty jaǵy da únemi daý týǵyzyp keledi.
Al Tekeli dalasyndaǵy Býdda beınesi týraly alǵashqy resmı derek HIH ǵasyrda Jetisý jerin aralaǵan orys saıahatshysy, Tom ýnıversıtetiniń tuńǵysh professorlarynyń biri bolǵan botanık, etnograf Vasılıı Sapojnıkovtyń jazbalarynda tirkelgen eken. Orys ǵalymy eskertkishti «Áýlıetas – qyrǵyzdardyń kıeli tasy» dep atap, osy óńirde áli kúnge deıin aıtylatyn ańyzdy mysalǵa keltiredi. Jalpy, Tekeli taýlarynyń tóńiregindegi tabıǵattyń ǵajaıyp tartýlary men etektegi eldiń aýzymen urpaqtan urpaqqa jetken ańyz áńgimelerge áli oralatyn bolamyz. Osy Býdda beınesi qashalǵan tastyń turǵan jerinen 30 metrden soń Qora shatqaly bastalyp, taý arasynda qııa joldar Jetisý tabıǵatynyń kóz toımas taǵy bir jaýhary – Burhanbulaqqa deıin aparady. Orta Azııada balamasy joq sarqyrama jaıly da kelesi joly sóz etemiz.
Tasbelgige oralaıyq, belgili ǵalym Zeınolla Samashevtiń aıtýynsha bul músin ǵalymdardyń túrli boljamdaryna arqaý bolǵanymen, eshkimniń naqty ǵylymı túsinik berýge dáti jetpeıtin kórinedi.
– Tekeli tasynda Býdda sýreti ǵana emes, qupııa jazý beınelengen. Mıstıkalyq kúshtiń qorshaýyndaǵy arystan-arýlar beınesi tur. Olardyń alaqanynda Býdda otyr. Lotos hramyndaǵydaı qasıetti 7 baspaldaq órilgen. Ár baspaldaqtyń tusynda arnaıy rásimder jasaý kerektigi týraly ıshara belgisi bar. Býdda beınesiniń joǵarǵy tusynda geometrııalyq keskin salynǵan. Aınalasynda belgisiz árip-tańbalar arqyly qupııa sózder jazylǵan. Bul Býdda ilimindegi joǵarǵy sanaǵa qol jetkizgen adamǵa arnalǵan joldaý sııaqty kórinedi, – dep jazady Zeınolla Samashev bul týraly óz eńbekterinde.
Tasbelginiń qashan paıda bolǵany jáne onyń nege Tekeli mańynda ornalasqandyǵy jaıly da naqty dálel joq. Mysalǵa, orys tarıhshysy Vladıslav Volkov bul eskertkishtiń paıda bolýyn uıǵyr qaǵanaty bılik qurǵan dáýirge telip, dál osy jerde qaǵanatqa qarsy kúresken haqas jaýyngeri nemese taıpa kósemi jerlengen bolýy múmkin dep topshylaıdy. Al sáýletshi, ólketanýshy Nurash Jaqanov bul eskertkishti XVIII ǵasyrdyń ekinshi jartysynda jońǵarǵa qarsy soǵysqan Jáńgir hannyń áskerleri tasqa qashap qaldyrýy kádik dep tujyrymdaıdy.
Qalaı bolǵanda da Tekeliden Burhanbulaqqa aparatyn joldyń boıyndaǵy Býddanyń beınesi jumbaq syryn jasyrǵan qalpy qasqaıyp tur...
Qalmahanbet MUQAMETQALI,
«Egemen Qazaqstan»
Almaty oblysy
