Biri «meniki durys» dese, ekinshisi «sen jol erejesin buzdyń» deıdi. Tap osy arada kimdi durys, kimdiki burys ekendigin ekeýine túsindirip berý qıyn. О́ıtkeni eki júrgizýshi de ózderiniń jol erejesin saqtaǵandaryna senimdi. Mundaı oqıǵa jıi kezdesedi. Sondyqtan munyń túp-tórkinine úńilip kórsek.
Qos júrgizýshide de júrgizýshi kýáligi bar. Ekeýi de jol júrisi erejesin oqyp, kólik quraldaryn júrgizý tájirıbesinen ótip, emtıhan tapsyrǵan. Sonda qarasańyz, ekeýiniń de kólik júrgizý isinde biliktiligi bar. Bylaısha aıtqanda, kólikti erkin júrgize alady. Áıtse de, apatqa jol berip tur. Tek biri kólik júrgizýdi arnaıy avtomektepte oqyp, úırenip shyqqan. Ekinshisi, óz betimen daıyndalyp kelip emtıhan tapsyrǵan da, júrgizýshi kýáligin qolyna alǵan. Ekeýi de zańdy. Buǵan qarap, áıteýir kólik júrgizýdi ıgerseń, kez kelgen tusta jol erejesin saqtaı alýdy bilseń – jetkilikti eken dersiz. Alaıda joǵarydaǵy oqıǵa osy qos baǵytta oqyǵan, daıyndalǵan júrgizýshilerdiń arasynda bolyp otyr.
Árıne jasyratyny joq, iri jol apatyna soqtyratyn oqıǵalardyń deni júrgizýshilerdiń qateliginen bolatyn belgili. Sodan keıin buǵan tehnıkalyq aqaýlar, joldyń nasharlyǵy, aýa raıynyń qolaısyzdyǵy jáne t.b. faktorlar da áser etedi. Biraq báribir, jol apatynyń deni júrgizýshilerdiń jol erejesin saqtaýǵa jetkilikti kóńil bólmeýinen, kólik júrgizý tájirıbesiniń azdyǵynan jáne jol erejesin jetik bilmeýinen týyndaıdy. Byltyrǵy jyly ǵana osyndaı ýaqytta elimizdiń joldarynda 8 myńǵa jýyq jol-kólik oqıǵasy tirkelip, onda on myńǵa jýyq adam zardap shekken. 738 adam qaza tapqan. Bul aıtýǵa ǵana ońaı bolǵanymen, óte aýyr jaǵdaı. Jol-kólik apatynyń deni biz aıtyp otyrǵan baǵdarshamy joq jol qıylystary sekildi júrgizýshiniń jol júrisi erejesin bilý dárejesi synalatyn tustarda oryn alady. Demek, bul jerde júrgizýshiniń daıyndyǵy jol-kólik apatyna tikeleı sebep bolady degen sóz. Onyń ústine tek kólik júrgizýdi bilýmen qatar, kólik júrgizý mádenıeti degen uǵymnyń bar ekendigin de esten shyǵarmaǵan jón. Iаǵnı jol júrisi erejelerin qatań saqtaý arqyly ózge kólik ıelerine qurmet kórsetiledi. Kólik júrgizý mádenıetin tanytý arqyly talaı keleńsizdiktiń aldy alynady.
Al kólik júrgizý úshin qajetti mundaı mańyzdy jaılar avtomektepterde júrgizýshilerdi daıyndaǵanda aıtylmaı qalmaıdy. Tipti kerek deseńiz, buǵan asa mán beriledi. О́ıtkeni eń aldymen jolda qaýipsizdik qajet. Qaýipsizdik jol júrisi erejesin jatqa bilý ǵana emes, ony ózińe, ózgege degen qurmet arqyly qoldana alý. Osynyń bárine avtomektepte basa nazar aýdarylady. Osy avtomektepterdiń jaǵdaıy men óz betinshe kólik júrgizýdi úırenetinderdiń sapasy týraly «Qulager» kólik mektebiniń dırektory Ardaq Kúbetaev ta óz pikirin jetkizdi. Onyń aıtýy boıynsha, búginde avtomektepterde júrgizýshilikke oqıtyndar sany aıtarlyqtaı kemip ketken. О́ıtkeni kóbi óz betinshe daıyndalyp, tek emtıhan tapsyrarda ǵana qarasyn kórsetedi eken. Al avtomektepterde shyn máninde kóliktiń ne ekenin, jol erejesin jetik bilgisi jáne kez kelgen jaǵdaıda sheber júrgizýdi naqty úırengisi, meńgergisi keletin adamdar ǵana oqıdy deıdi. Burynǵydaı emes, avtomektepter sany da qysqardy. Teorııany bilmegen adamǵa praktıkany ıgerý de qıynǵa soǵatyny belgili.
Alaıda avtomektepterde júrgizýshilikke daıarlaý áldeqaıda ilgeri jáne jan-jaqty bolsa da qazirgi kúni ony aınalyp ótip, júrgizýshi kýáligin alýǵa da múmkindik bar. О́z betinshe oqyp, júrgizýshi kýáligin alǵan soń olar da óz bilimderine, kólik júrgizý daıarlyǵyna senimdi. Biz bul arada adamnyń óz betinshe izdenip, oqyp, qajetti bilim alaryna kúmán keltirip otyrǵan joqpyz. Másele, jolda kólik júrgizýdi talapqa saı úırenbeı kólik tizginin ustaıtyndar qatary molaıyp bara jatqan joq pa degen suraq mazalaıdy. Myna 2018 jyldyń 3 aıynda ǵana respýblıkanyń joldarynda 3 047 jol-kólik oqıǵasy tirkelgen, onda 336 adam qaıtys bolǵan. Oǵan qosa 978 adam jaraqattanǵan. Sonda bile-bilseńiz, jol-kólik oqıǵalarynyń deni júrgizýshilik ótili bir jylǵa deıingi kólik ıeleri kinásinen oryn alady eken.
Jalpy, jol júrisi qaýipsizdigi salasyndaǵy ýákiletti organ jol-kólik oqıǵalarynyń jalpy statıstıkasyn, sondaı-aq júrgizýshi ótili 1 jylǵa deıingi jáne 1 jyldan bastap 3 jylǵa deıingi júrgizýshilerdiń qatysýymen bolǵan JKO-nyń statıstıkasyn júrgizedi. Biraq óz betinshe daıyndalyp, emtıhan tapsyrý arqyly júrgizýshi kýálikterin alǵan júrgizýshilerdiń qatysýymen bolǵan jol-kólik oqıǵalary boıynsha statıstıkany eshkim júrgizbeıdi. О́ıtkeni ony júrgizip qadaǵalaıtyn bolsa kólik apatynyń deni jáne jol júrý erejesin kimder buzatyny alaqanǵa salǵandaı kóriner edi. Degenmen túptiń-túbinde onyń qamy qamdalyp, buǵan da bir zerdeleý júrgiziletin kez keler. Sonda aldymen avtomektepterde oqytý isine budan da zor mán berilip, júrgizýshilerdiń bilimi, biliktiligi, daıarlyǵy, kólik júrgizý mádenıeti men jol júrisi erejesin bilý deńgeıi birizdilikke túsip, jolda júrý qaýipsizdigi artady degen senim bar. Buǵan siz ne deısiz, aǵaıyn?!
Aleksandr TASBOLAT,
«Egemen Qazaqstan»
