Tátti jutyp, ashy túkirgendeı, aldanyp qany tógilgendeı kezde jetim dep jebeýshi kem edi. Sosyn da túńilýden sharshaǵandaı, ómirden baz keship, tirliginen qajyǵandaı qalpy bar. Jastyǵyn oılasa kókiregi qars aıyrylar, qan jylar. Jaratqanǵa syıynady, urpaǵyna azabyn táptishtep aıtpaıdy. Qýanyshtan esi shyǵar sırek kezinde de ózgelerge uqsap shalqyp ketpeıdi. Yza-ashýyna da erik bergisi joq. Esinde turady taý baýyry, elsiz óńirde qalǵan eki ólik. Eki mola. Erjigittiń ákesi, anasy. Súrgin kezeń, ajalynan buryn kisi qolynan ólýi. Mańdaıyndaǵy qos janary bárin kórdi. Pák jany shoshydy. Ashtyq kezi, qorqynysh, úreı. Taý baýyryn túrtkilep, anasymen birge adal shóptiń tamyryn jep jan saqtaý. Jetimsireý, kisige qaraýǵa jasqaný, tilin jutqandaı sóıleýden qorqý. Erjigitti aýyr oı túrli-túrli saqqa júgirtip arbaıdy. Bir sát til qatpaı taýǵa qarap telmiredi.Taý da únsiz, mola da únsiz. Oı arpalysyna berilip turyp aptaptan tershidi , mańdaıynyń terin súrtti. Tynysy taryldy ma, aýzyna sóz túspedi. Sol mınótte úlken uly Ardaq avtokóligindegi bóshkeden eki shelek sýdy ákelip mola basyndaǵy terektiń túbine quıdy. Ulynyń qyrandaı qaıratyna súısindi de:
– Taǵy da sý ákel, aptapta sýǵa bir qansyn terek, – dedi de, ishteı ákem men anamnyń arýaǵyna kóleńke bolyp jaıqalyp óssin terek dep oılady. – O dúnıede «ákeniń eńbegin, anańnyń aq sútin aqtadyń ba?» – degen saýal bolady desedi. Ulym esińde bolsyn. Ákeme, anama adal qyzmet ettim dep maqtanýdy mańdaıyma jazbady. Bar qyzmetim basyn qaraıtyp, duǵa tıgizý bolǵany ǵoı.
– Áke esimin jalǵastyrdyń. Ataǵyna jamanat, kir keltirmeseń arýaq rıza shyǵar, – dedi ótkir qońyr kózdi Ardaq ákesiniń janyn jegen ókinishin umyttyrǵysy kelip. Erjigit ulynyń sózine toqtap ıyǵyn basqan zil jeńildep, tula boıy azdap sergek tartqandaı qalypqa tústi de, kenet melshıgen taý arasynda ker besti atymen ań qaǵyp júrgendeı eles kóz aldynan júgirip ótkendeı boldy. Ań qaǵý qyzyǵynda dosy qaısy, dushpany qaısy, bári de esinen shyqty ma eken. Túrli oqıǵalardy tabıǵat aıtpaıdy. Anasy ǵana keı-keıde kóziniń jasyn syǵyp otyryp sol bir qarǵys atqan shańqaı tústi syzdyqtatyp aıtýshy edi. Onysy qaıǵy-sherin tarqatqysy kelip, boıyn jeńildetip, urpaǵyn ósirýge yntyǵyn arttyrýy úshin bolar. Kenet bógelip, sózin jutyp, nárkes kózi jaýtańdap qamyǵyp qalady. Aq sútin Aıǵa saýǵan ana qarǵysy qate ketpeıdi degendi aıta almaı bógele me? Úmit beker ...erkindik ótirik ...qarǵys atqandar kisi qanyn shashyp jatqanda...senim joq ...jaqsy men jaısańdaryn qyryp jatqanda ...qantógisti kórip dátiń shydap qalaı erteńgi ómirden úmit ete alasyń? Ananyń tirlikten kúderin úzdirmegen urpaǵy ǵana edi.. Kirpigine ilingen jasty saýsaǵymen sıpap, qarǵys atqan oqıǵaǵa tolqyp, kóz aldynan tolqyn-tolqyn ótkizip otyrdy...
Jetimniń esi erte kiredi, qıyndyqty jeńýge tas-túıin daıyn turady. Erjigittiń de kózimen kórgenderi mıynda saqtalǵan-dy. Ereımenniń sulý tabıǵatyn qanaǵat tutpaı, taýdan aqqan bulaqtyń syldyryn elemegendeı, búgejeńdep aqsaı basqan, saqal, murty aq qýdaı júdeý qart tiri ekenin kenet esine alyp: « Bermese de baı jaqsy, jemeseń de maı jaqsy» dep keketip, qarǵap, silep elin baqqan baılardy qurtyp jolymyz bolady dep qýanǵandaı edik. Endi ólip, tiri qalǵanymyz keńesti qarǵap qulatyp almalyq, dep kúbirleıdi. Bar óshin kimnen alaryn bilmeı, aýzyna kelgenin aıta beretin esalań demeńiz. Ashyqqan adamnyń qabaǵy jabylǵansha kózi óńmenińnen óterdeı ótkir bolatynyn Erjigit birinshi ret baıqasa da qarǵys degen sóz anasynyń aıtqan áńgimesine tireledi. Pende óler jerin bilse de soǵan bas tige almaı arpalysady eken-aý. Ákesi osylaı oımen qajyp jantalasty ma? Ajal quıyndatyp uıtqyp turǵanda aspanǵa ushsań aıaǵyńnan tartyp, jerge sińseń shashyńnan súırep shyǵyp bir oqpen óltire salaryn bildi. Jumyr jerge qaraqan basy syımaı turǵanyn uǵyp qorǵanǵysy keldi. Onysy januıasyn aman saqtaýǵa jany tyrnaǵynyń ushyna tirelgendeı alasurýy edi. Barmaq shaınatqan úreı aldyndaǵy dármensizdik. Ony óleńmen de aıtyp ketken:
Qaıteıin , myna zaman quıyndady,
Mańdaıǵa jaısań tirlik
buıyrmady.
Isher as, kıer kıim bolmaǵan soń,
Qanisherden rahym kútip syıynbadym.
Qanypez qasymyzdan tabylyp tur,
Túrmege talaı jaısań jabylyp tur.
Ishten shyqqan eserler eldi kezip ,
Jaýlardy atamyn dep qaǵynyp tur.
Qara myltyq aýzynda janym qaldy,
Tintkilep jıǵan, tergen barymdy aldy.
Sodyrlar soıqandatyp júgirip júr,
Jalpaq órt jaıpap ketti jalyndary, − degen áke sózi Erjigittiń boıtumaryndaı edi.
«Álgi súrinip, jyǵylyp tentirep júrgen alba-julba qartty bastyqtyń úıiniń aldynda qasqyr ıtteri talap óltiripti» degendi anasy men naǵashy ájesiniń qaıǵyryp aıtyp otyrǵanynan estidi. Marqumnyń rýhy kezip ketip qudaıdan bezgenderge qarǵys aıtyp júr me, kim bilsin? Erjigit balań jastaǵy qaıǵyly oqıǵany, birdiń emes-aý, júzderdiń, myńdardyń qasiretin nege esine ala beredi. Onysy ákesin joqtaýy ekenin, bir qaıǵyny qozǵasa, myń qaıǵy qozǵalatynyn túsinersiz.
Túsingende qandaı! Qaptaǵan adam-jyrtqyshtar jerdi silkindirip, qara myltyqty tósep, respýblıkadaǵy on alty oblys, jıyrma bir qala, eki júz úsh aýdan, 2672 aýyldyq keńes boıynsha (Segiz myńdaı qyryq, elý úıli eldi mekender) 1932 jylǵy ashtyq bastalar aldynda 278,2 myń iri qara, 549,4 myń qoı, eshki, 63,5 myń jylqy, 48,9 myń shoshqa, 16,6 myń túıe bolsa (f.141.op. 9 l. 64-65, 69), baılardy tárkileýden keıin 40 mıllıon tórt túlik maldan 1933 jylǵy sanaqta tórt-aq mıllıon mal qalǵan eken. Halyq malsyz kúnkóristen aıyrylyp, qara joldyń qos qaptaly tolǵan ólikke aınaldy. Qandy aýyz zulymdarǵa álsizder ómirin berip, dúıim elde úrerge ıt, tigerge tuıaq qalmady. Jazalaýshylar men qaralaýshylar adam qanyn saı-salamen aǵyzyp, teńizderge quıǵandaı qyrǵyndy júrgizip jatty.
Itke talanyp ashtan ólgen qarttyń qaltasynan shyqqan qaǵazdaǵy sózdi aýyldastar oqypty. Ol sóz Erjigittiń de esinde qalǵan: «Jan-jaǵymda jańaryp qazylǵan kór, jaqsylyq joq, eńbek esh, tuzym sor. Saıasat degeni ezýdi tilip tastady. Bu zamannyń jaralǵan adamy aıaýsyz qor. «Kúnshalǵanǵa» bult túnep kóshken edi, zulymdar kommýnızm dep bósken edi. Qara daýyl qasiret tóngen shaqta, kókirekti ajal oǵy tesken edi»-dep jazypty. Bul myńdar, mıllıondardyń kóz jasy, tarıhtyń qalyń qaıǵysy. Ony azsynsań, dúnıejúzilik ekinshi soǵystyń qandy qyrǵynynda batyrlar óz janyn qıyp, urpaq tynysh ómir súrsin degen úndi jańǵyryqtyryp qaldyrdy. Talaı analar kóz jasyn syǵyp, uldaryn soǵysqa attandyrdy. Qazaq tarıhynda jalǵyzdy jaýǵa shaptyrmasa, bul soǵysta talaılar jalǵyzynan aıyryldy. «Qyryq jyl qyrǵyn bolsa da ajaldy óler» dep birin-biri tekten-tek jubatqanymen óli oralar ma? Solardyń biri Keńes Odaǵynyń Batyry Aqádildiń anasy jalǵyzynan aıyrylyp zarlap qaldy. Erjigittiń anasy da: «Ákeń jalǵyz edi, ókimet jaýyn qurtamyz dep sýmań qaqqan jáýmit quzǵynnan ajal tapty» dep kóz jasyn tógetin-di. Túrli qyrǵynnyń sebebin aıtýǵa til baılanǵan úreıli kezdiń oqıǵasy jeterlik.
Osyndaı oı tolqyndary Erjigit qarttyń qabyrǵasyn qaıystyrdy. Iá, zulmatty jyldardyń zary umytylmaıdy.
Tabyl QULIIаS,
jazýshy
