Keleshegi mol Qarabulaq

Shyǵys Qazaqstan oblysy Zaısan aýdanyndaǵy 100 jylǵa tarta ta­rıhy bar Qarabulaq aýylyn táýel­sizdiktiń tól týyndysy dep te aıtýǵa bolady. Bizdiń bulaısha bóle-jara kórsetetin sebebimiz, 1991 jy­ly, ıaǵnı elimiz óz táýelsizdigine ıe bolysymen Zaısan jerinde aýyr jer silkinisiniń bolǵandyǵy respýb­lıka halqyna belgili. Sol tusta mem­leket bıliginiń basyna endi ǵana kelgen Nursultan Nazarbaev halyq­ty bereke-birlikke jumyldyrýdyń, qınalǵanǵa kóp bolyp kómekke tar­tý­dyń erekshe úlgisin kórsetti. Zaısan zilzalasynyń aýyr zardaptaryn eńserýge búkil respýblıka halqyn jumyldyrdy. Mine, osy tusta aýyl­dyń qırap qalǵan turǵyn úıleri tu­tastaı qaıtadan salyndy dep aıtýǵa bolady. Sonymen el Táýelsizdiginiń alǵashqy kezeńin qarabulaqtyqtar jańa úılerde qarsy aldy. Munan keıin aýyl tarıhynda ózgeriske toly jańa kezeń bas­tal­dy. Jekeshelendirýdiń alǵashqy ke­zeńindegi aýyrtpalyqtar halyqtyń esinde. «Qarabulaq» keńshary ta­ra­­symen aýyl halqynyń basym kópshiligi jumyssyz qalǵany belgili. Sol tusta birden 60-qa tarta sharýa qojalyǵy qurylǵanymen olar isti meńgerip ákete almady. Áıtsede, el Táýelsizdiginiń 20 jyl­dyǵy bizdiń týǵan aýy­ly­myz­dyń ómirinde kóbine jarqyn jaq­tary­men este qalatyn bolar dep oı­laımyz. Aýylda osydan 10-15 jyl buryn qor­ǵasyn-myrysh kom­bı­natynyń kó­me­gimen buryn-soń­dy bolmaǵan jańa úlgidegi zaýyt salynǵan bolatyn. Qa­zir Zaısan kólinen aýlanǵan balyqty óńdep, ony eýropalyq memleketterge tikeleı shyǵaratyn bul zaýytta 100-den astam adam jumys isteıdi. Mu­nan keıin taǵy bir óndiris orny – mal soıyp, onyń etin muzdatyp, respýblıka óńirlerine shyǵaratyn seh ashyl­dy. Munda da birshama adam eńbek etedi. Qarabulaqtyqtarǵa táýelsiz­dik­tiń bergen taǵy bir qýanyshy aýyl irgesinen 3-4 shaqyrym qashyq­tyq­taǵy jerden munaı men gaz qory­nyń tabylýy boldy. Birqatar jyl­d­ar boıy júrgizilgen barlaý ju­mystarynan keıin-aq ony ón­dirý isi qolǵa alyndy. Qazirgi kúni kóptegen aýyl jastary sol óndiris orynda jumys istep, edáýir jal­aqy alatynyn estip, qýanyp qal­dyq. Buryn eki qolǵa bir jumys taba almaı, bos júrgen jastar bıyl biz aýylǵa barǵan kezde baǵasy 300 teń­ge turatyn qymbat temekilerdi tar­typ, qalaǵan dúnıelerin satyp alyp, aýyldaǵy dúkender saýdasyn qyzdyra túsipti. Solardyń biri Erlan atty bozbaladan aıyna qansha jalaqy alatynyn suradyq. – Biz vahtalyq tásilmen jumys isteımiz. Bir aı eńbek etip, bir aı demalamyz. Osyǵan 200-230 myń teńgedeı aqsha shyǵady. Ol aqsha biz sekildi boıdaq jigitterge jetedi. Sondyqtan artyǵyn úıimizge berip, áke-sheshemizge kómekte­se­miz, – dep jaýap berdi jas jigit. Qazir munaıshylar jumys istep jatqan jerde 100 oryndyq ja­taq­ha­na, sonyń ishinde, mamandarǵa ar­na­lyp barlyq jaǵdaı jasa­lyn­ǵan keshen turǵyzylǵan eken. Osy­ǵan baı­la­nysty aýyl jaǵdaıynyń da jaq­sar­ǵandyǵy birden baı­qa­la­dy. Eń aldymen, turǵyn úıler ba­ǵasy óse bastaǵan. Qazirdiń ózinde onyń ortasha mólsheri 10-15 myń dollar kóle­min­de eken. Árıne, qala úshin bul ba­ǵa onshama qymbat kórinbegenimen eli­miz­diń eń bir shetinde, sonyń ishinde Qy­taımen shekaralas óńirdegi aýyl úshin bul az baǵa emes. Jáne onyń bu­d­an ári de kóterile beretindigi anyq. Bul aýyldyń buljymas jaqsy dástúriniń biri retinde kezinde mek­tep bitirip ketken túlekterdiń jıyrma, otyz jyldyq kezdesýlerin óz aýyl­daryn­da ótkizip, mektepke, aýyldyń áleý­mettik mekemelerine qarjylaı kómek kórsetetindigin aıtýǵa bolady. Osyndaı kómek túrleriniń nátı­je­sin­de mektepke jáne basqa da mekemelerge jyl saıyn jańa kompıýterler, jıhazdar syılanady. Máselen, bıylǵy jylǵy osyndaı kezdesýde mádenıet úıine 10 ústel, 90 oryndyq tabys etilse, Abaı orta mektebiniń 1 ka­bıneti jıhazben tolyqtaı jabdyq­tal­ǵan. Munyń syrtynda azamatsha Gúlmıra Áýkebaeva 8 balaǵa uıaly telefon, J.Ospanov, A.Dospaevalar bas­qa da ártúrli syılyqtar tabys etipti. Jalpy, Qarabulaq aýyly qa­raı­tyn Zaısan aýdanyn elimizdegi jedel gúldenip kele jatqan óńir­ler­diń biri dep ataýǵa bolady. Mun­da bilikti bas­shy, «Qurmet» ordeniniń ıegeri Serik Zaınýldın ákim bolyp kelisimen aýdanda órge basqan kóptegen jańa­lyq­tar júze­ge asqan. Sonyń ishinde bıyl­ǵy jyl­dyń ózinde ǵana «Bekzat» JShS-nyń makaron ónim­derin shyǵaratyn sehy, «SMÝ Shy­ǵys» JShS-nyń temir-beton ónim­derin shy­­ǵaratyn qurylys kombı­na­ty, «Nur­taı» sharýa qojalyǵynyń sút ónimderin óńdeıtin sehy toly­ǵymen iske qo­sy­lypty. Sonymen qatar, bul aýdanda shólmekke quıy­lyp saty­la­tyn mıneraldy sýlar, lımonad já­ne gazdalǵan sýsyndar, ósimdik ma­ıy jáne basqa da halyqqa qajetti kóptegen buıymdar óndiri­lip, saý­da­lanady. Qazir bir ǵana Zaısan qa­lasynyń ózinde maı shyǵa­ra­tyn birneshe seh, onnan astam naýbaıhana, ondaǵan qonaq úı, birneshe bazar, sýpermarket dúkender, 20 shaq­­ty kafe-meıramhanalar jumys isteıdi. Osy­dan birneshe jyl buryn kómir ken orny ashylyp, ony shy­ǵa­ratyn ká­sip­oryn oblystyń 4-5 aý­danyn arzan kómirmen qam­ta­ma­syz etip keledi. Jalpy, Zaısan aýda­nyn­da kásip­ker­lik jedel damý ústinde. Osyǵan oraı qazirgi kúni aýdanǵa temir jol jelisin tartý máselesi tal­qy­lanyp, qazirgi kúni osy isti jú­ze­ge asyrý joldary qyzý qaras­ty­rylyp keledi. Sonymen el Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyn Zaısan qalasy men onyń aýyldary, sonyń ishinde sóz bolǵan Qarabulaq aýyly úlken ózgeris ústinde qarsy alýda. Suńǵat ÁLIPBAI. Shyǵys Qazaqstan oblysy, Zaısan aýdany.

* * *

Derek pen dáıek

Respýblıka boıynsha aýylsharýashylyq jer­leriniń jalpy aýdany 222,6 mıllıon gektardy qura­sa, munyń 24 mıllıon gektaryn egistik alqaptar alyp jatyr. Qalǵany shabyndyq (5 mıllıon gektar), jaıylymdyq (189 mıllıon gektar) jerler. Qazirgi kúni osy jerlerdiń shamamen alǵanda 90 mıllıon gektarǵa jýyǵy paı­dalanylýda.

h h h

AEM-der damý áleýetine oraı tórt topqa jiktelgen. 2010 jyly damý áleýeti joǵary AEM sany 2004 jylmen salystyrǵanda 2,2 ese ósip, 2613 birlikti qurady. 2010 jyly aýyl turǵyndarynyń jan basyna shaqqandaǵy aqshalaı tabysy 217 183 teńgeni qurady, bul 2004 jylǵy kórsetkishten 3,5 ese joǵary.

h h h

2004-2010 jyldary barlyq tólem kózderinen aýyldyq aýmaqtardy damytýǵa 976,0 mlrd. teńge, sonyń ishinde, respýblıkalyq bıýdjetten – 436,9 mlrd. teńge, jergilikti bıýdjetterden – 424,2 mlrd. teńge jáne basqa tólem kózderinen 114,9 mlrd. teńge bólindi.

h h h

2004-2010 jyldarǵa arnalǵan aýyldyq aýmaqtardy damytý memlekettik baǵdarlamasyn iske asyrý kezinde aýyldyq jerlerde 604 bilim berý, 424 densaýlyq saqtaý, 579 sýmen qamtamasyz etý, 311 gazben qamtamasyz etý, 182 mádenıet jáne sport nysandary salyndy. Budan basqa 611 sýmen qamtamasyz etý, 10300 elektrmen qamtamasyz etý, 81 gazben qamta­ma­syz etý nysandary, jergilikti mańyzdaǵy 2768 shaqyrym joldar, 4873 bilim berý, 3450 densaýlyq saqtaý, 1245 mádenıet, sport jáne týrızm nysandary kúrdeli jóndeýden ótti.

h h h

2004 jyldan bastap sýmen qamtamasyz etýdiń erekshe mańyzdy toptyq júıelerinen aýyz sý berý boıynsha qyzmetter sýbsıdııalanýda. Qyzmetterdiń sýbsıdııalaný deńgeıi 30-dan 93 paıyzǵa deıingi aralyqta.

h h h

2010 jyly aýyl sharýashylyǵynyń jalpy ónimi 1441,0 mlrd. teńgeni qurady, bul 2004 jyl­ǵy deńgeıden 742,2 mlrd. teńgege artyq.

h h h

Astyq eksportyn damytý maqsatynda bir­qa­tar serpindi jobalar júzege asty jáne júzege asý ústinde. Solardyń qatarynda Iran Islam Respýblıkasynyń Ámirabad qalasyndaǵy port aýmaǵynda salynǵan astyq termınalyn aıtýǵa bolady. Bul termınal jylyna 500-700 myń tonnaǵa deıin astyqty qabyldap jáne ótkizip otyrady. Sonymen qatar, dál osyndaı astyq ter­mınaly Qytaımen shekaradaǵy Dostyq-Ala­shańqaı stansasy aýmaǵynda da salyný ústinde. Ol jylyna 500 myń tonnadan 1 mıllıon tonnaǵa deıin astyq eksporttaýǵa járdemdesedi.

h h h

Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń ústi­miz­degi jyldyń 11 qańtaryndaǵy málimeti boıyn­sha, elde 115,2 myń traktor, 47,1 myń astyq jınaýshy kombaın, 15,1 myń orý máshınesi, 91,6 myń tuqymsepkish pen basqa da aýylsharýashylyq tehnıkalary bar.

h h h

Sharýalardy tıisti tehnıkalarmen jeńil­dikti negizde memleket kómegi arqyly qamta­ma­syz etý maqsatynda 1999 jyly Aýyl sharýa­shy­lyǵy mınıstrligi aıasynda «QazAgroQarjy» AQ qurylǵan bolatyn. Onyń qyzmetin paıd­laný­shylar sany 2000 jylǵy 61 qaryz alýshydan 2010 jylǵy 3 128 qaryz alýshyǵa deıin jetip, osy jyldar aralyǵynda 48,1 ese ósti. Bul qurylym qazirgi kúni orta jáne iri sharýashylyqtardyń 43,8 paıyzyn, iri aýylsharýashylyq kásiporyn­darynyń 21,8 paıyzyn óz qyzmetimen qamtyp otyr. Olarmen jasasqan kelisim-sharttardyń jalpy sany 2000 jylǵy 68 birlikten 2010 jylǵy 6051 birlikke deıin, ıaǵnı 88,9 ese ósti. Munyń ózi memlekettik mundaı qoldaý túri eginshilik, astyq óndirisinde óte paıdaly bolǵan­dyǵyn kórsetedi. _______________________________ Aıqarma bettiń materıaldaryn uıymdastyrǵan Suńǵat ÁLIPBAI.