Juldyzdy jıyrma kún. On besinshi kún (10 jeltoqsan): ASTANA

Budan bylaı jáne ǵasyrdan-ǵasyrǵa, osynda ulan-baıtaq eldiń kindiginde halyq taǵdyry úshin ómirsheń mańyzy bar sheshimder qabyldanatyn bolady. Bul jerde endi Otanymyzdyń júregi soǵýda. Osy jerden Qazaqstan úshinshi myń­jyl­dyqtyń tabaldyryǵynda óziniń tarıhı taǵdyryn aıqyndaıtyn bolady.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń respýblıka Parlamenti men Úkimetiniń birlesken saltanatty májilisinde sóılegen sózinen.

1997 jyl, 10 jeltoqsan.

 

NAZARBAEV SYILYǴY

nemese Azattyqtyń qazaqstandyq eskertkishi

1994 jyl. 6 shilde kúni Jo­ǵar­ǵy Keńestiń kezekten tys jalpy oty­rysy ótkiziledi. Oǵan Prezıdent Nazarbaev qatysady. Depýtattar túgel bolýy tıis. Kanıkýl sodan soń... Elge áne-mine qaıtamyz dep júr­gende júdá, sonsha ne bop qal­dy eken?.. Prezıdenttiń sessııaǵa qaty­sýy jańalyq emes qoı. Ol kisi oty­rys­tarda jıi bolatyn. Keıbir másele boıynsha aıtys-tartys shı­ry­ǵa shıelenisip, tuıyqqa tirelgendeı tus­tar­da barsha jaıdy ba­ıyp­pen taldap, túıinderdi túıt­kil­siz sheship tastaı­tyn. Zań joba­laryn talqylaý bary­syna meılinshe sergek qarap, nendeı bir paıda­ly ıdeıa qylań berse, jedel qoldaý bildiretin... Bálkim,  bul joly kún­nen-kúnge tereńdep kele jatqan ekonomıkalyq reformaǵa baıla­nys­ty kezek kúttirmes bir máse­le­ni zań­men júıeleý úshin alǵa tartar? Onda aldyn-ala jasalǵan joba qolǵa tııýi kerek qoı. Ol joq... Árqaısymyz osyndaı ártúrli, qaıda bursań da tuıyqqa tirele berer dolbarlar jasaǵanymyzben áń­gi­me múlde basqasha bolyp shyq­ty. Kún tártibine tym tosyn da batyl másele qoıyldy: Memleket asta­na­syn Almatydan Aqmola qa­la­syna kóshirý týraly... Áýelgi ázirde daýyl aldyndaǵydaı tyl­sym tynyshtyq or­naı qalsa da azdan keıin «Aý, daǵ­darystan daǵ­daryp otyrǵan eldiń jaǵdaıy bolsa mynaý. Bul ne sonda?.. Qyzyq úshin aıtylar qııalı áń­gime me?.. Novyı «kremlevskıı mechtatel» poıavılsıa, chto lı?..» degendeı kú­bir-kúńkil kúmbezdi zaldy ker­nese, áli aıtylmaı, aǵytylmaı jatqan sóz de ushy-qıyrsyz sekildendi. – Men sizderge ózim on oıla­nyp, júz tolǵanǵan tolǵaqty máse­le­men kelip otyrmyn. – Sózin osy­laı bastaǵan Prezıdent óz paıym­daýlaryn, ýájdaryn, boljam­da­ryn baıandaı bastaǵanda alǵash­qy­da ár sanany saǵalaǵan san-sa­palaq oı-pikirlerdiń biri-birin kesip túserdeı qıǵashtyq qyrlary juqaryp, jumsaryp, alqyn-jal­qyn kóńilder de sabadan saıabyr tap­qan­daı hal birte-birte aıqyndala tústi. Elbasynyń aıtýynsha, Almaty aýmaǵy alyp Qazaqstannyń bir bú­ıirine ári shetelderge tym jaqyn ornalasqan. Onyń ústine qala ra­baı­­syz, jón-josyqsyz dalıyp ósip, jańa zaman, jas memleketke la­ıyq asa sáýletti ǵımarattar tur­ǵy­zyp, keń kósheler tartýǵa da tar­shylyq etedi. Ekologııalyq ahýaly da asa aýyr... Al, Aqmola bolsa, el­diń qaq ortasyna ornalasqan, toǵyz joldyń toraby. Aldyn-ala 32 parametr bo­ıyn­sha jasalǵan zert­teýler nátı­je­sinde astana bolý ta­laptaryna to­ly­q jaýap beretini anyqtalyp otyr. Geografııalyq ja­ǵynan ǵana emes, eldiń geosaıası, ekonomıkalyq múd­de­lerine de saı keledi. Negizinen ınvestısııa tartý arqyly salynatyn jańa elorda halyqtyń respýblıka aýmaǵyna birkelki qonystanýyna da jaǵym­dy yqpal jasaıdy... «Birkelki qonystaný...» Asyly, el basqarǵan qaıbir saıasatker de qolynda keremet qudiret bola tura týrasynan attap emes, abaılap aı­nalyp ótýge májbúr bolatyn bó­ge­sinder kóp bolady-aý tárizi. Ishki, syrtqy shetin jaǵdaılar týraly aıt­paǵyn ashyqtan-ashyq jaıyp sal­mastan ısharamen, emeýrinmen jet­kizýge ıtermeleı me, qalaı... Áıt­pe­se, álgi jatyq ta jýastaý sóz­derdiń astaryndaǵy ashy shyn­dyq­tardy – otarshyl saıasattyń saldarynan, ási­rese, teriskeı ob­lystarda qazaq­tyń úles salmaǵy kúrt azaıyp ketkenin, keı jerlerde barynyń ózi ulttyq rýhanı bol­mys-kelbetinen aıyryla bas­ta­ǵa­nyn, osy óreskel kórinisti jónge keltirýge, kópshiligi ońtústik beldeýde shoǵyrlanǵan qandastary­myz­dy bar aımaqqa birkelki jaı­las­tyrýǵa astananyń Alataýda emes, Arqada bolýy sheshýshi yq­pal ja­saı­dy, basty maqsattyń biri de osy dep dál qazir ashyp aıtyp kórsin­shi... Myna zalda shyǵatyn shýlyǵan sóz be, el ishinde, ár qada­mymyzdy ańdyp otyrǵan, «orys tildilerdiń bári otan­dasymyz, olar­dyń múd­de­sin qandaı jolmen bolsa da qor­ǵaı­myz!» dep da­byl qaqpasa da dań­ǵa­zasy kúnde qu­laq tundyryp jatqan alyp kórshiniń qabaǵynan qar jaýsa qalaı bol­maq? Esil men Ertistiń, Jaıyqtyń jaǵa­sy­nan mezgil-mezgil estilip qalatyn arandatqysh qoqan-loq­qy­ǵa qaramas­tan negizinen negizgi ult­tyń aq peıildigi men Elbasy­nyń sarabdal aqyl-parasatynyń  arqa­syn­da saqtalyp otyrǵan elishilik yn­tymaqtyń, túp­tep kelgende, táýel­sizdiktiń taǵdyry talqyǵa túsip ketpeı me?.. Kim qalaı shabalansa da shyn­dyq­tyń dámi ýdaı edi, demogra­fııa­lyq ahýalymyz aıanyshtylaý edi. Sol­­tús­tik aımaqtarda ózim kór­gen bir jaılar eriksiz eske tústi.  60-shy jyl­dar­dyń aıaq kezinde Qazaq ra­dıosy­nyń tilshisi retinde Selınograd ob­lysynyń «Novory­bın­skıı» keń­sha­ry­na baryp, basshy­larynan sózin ja­zyp alatyn bir ozat qazaqty ataýy­n suraǵanymda olar bólim­she­lerdiń bireýinde bi­reý­diń bar ekenin áreń eske túsir­gen. Onda da aty-jó­nin bilmesten «skotnık» deı salǵan. Oń­tús­tikten barǵan maǵan sonda al­ǵash ret «Qa­zaqsyz da Qazaqstan bo­la­dy eken-aý!» degen sumdyq bir oı túsken... ...Prezıdenttiń álgi «birkelki qo­nystaný» degen astary asa qa­lyń sózi eriksiz shomýǵa sebep bolǵan oı­dy qyzý bastalǵan depýtattar tal­qysy bólip jiberdi. Jaqtap ta jatyr, qarsylar qarasy da az emes. Jaqtaýshylar Prezı­dent­tiń osynaý tarıhı usynysyna búgingi kúnniń ǵana turǵysynan, jaǵdaıatynan qa­raý qate, eldiń er­teńin, tipti, alys bo­la­shaǵyn jan-jaqty oılaý qajet dese, ekinshi jaq­tyń aldymen alǵa tartary – ekonomıkalyq, qar­jy­lyq tereń daǵdarys, áleýmettik silkinister týǵyzarlyqtaı aýyrt­pa­lyqtar... Aqyry, pikirler birshama aı­qyn­dalyp, astanany Almatydan Aq­molaǵa kóshirý jaıy daýysqa salyndy. Az ǵana basymdyqpen ma­quldanǵan qaýly, bylaısha aıt­qanda, bolashaq Astananyń týýy týraly kýáligi qabyldandy. Erteńine beıresmı deıtin ba­sy­lymdardyń kókaıyldaý bireýi «Jo­ǵarǵy Keńes astanany Al­maty­dan Aq­molaǵa kóshirý týraly usynysyn qol­dap Prezıdent Na­zar­baevqa onyń tý­ǵan kúnine oraı syılyq usyn­dy» dep mysqyldaı, qyjyrta jazdy. Rasy kerek, óz basym jas kez­den-aq Lenın, Stalınniń týǵan kún­derin bilsem de tuńǵysh El­ba­symyzdyń týǵan kúninen beıhabar ekenmin. Qalaı bolǵanda da usy­ny­syn jaqtap, daýys berdim... 24 qarasha 2011 jyl. Qazaq­stan. Astana. Esildiń jaǵasy. Alty-jeti jyl buryn as­tana­daǵy qyzmetti támámdap týǵan ól­ke­ge oralǵaly beri Talas bo­ıyn­daǵy Tarazda júrsem Esil bo­ıyn­daǵy Asta­na­ny saǵynatyn ádet paıda bolǵan. Bul joly da sol saǵynysh aldyma tú­sip Astanaǵa alyp kelgen. Bir-biri­ne uqsamaıtyn, sáýlet-sal­tanaty bir-birinen asyp túsetin ǵı­ma­rattar eriksiz tańdandyrdy. Aq­orda, Parlament, mınıstrlikter ǵı­marattary, «Báıte­rek», Pıramıda... Trıýmf sekildi tu­tas turǵyn úıler kesheni, «Han sha­tyr», altynmen aptalǵan kúmbezi kúnge shaǵylysqan, rýhanı taza­lyq­tyń syrtqy beınesindeı áppaq záý­lim meshit, keń de  kerbez kósheler... Já, qaısy birin aıtyp taýysarsyń. Al, Esildiń oń jaǵalaýy... Sáni men saltanaty jaras­qan sáýlet týyndysy! Jalǵyz bul ma. Prezıdenttiń budan on jeti jyl buryn Joǵarǵy Keńeste jańa astanaǵa qatysty aıtqan ýáj-boljamdarynyń bar­ly­ǵy da búginde aına-qatesiz aqı­qat­qa aınalǵanyn kórip, erteńgi kúnge senimiń kámil bola otyryp, qazirde álemdegi eń bir bedeldi bas­shyǵa aınalǵan Elbasynyń dana­ly­ǵyna, kóregendigine, týǵan hal­qy­nyń kósegesin kógertýge jumsap júrgen orasan qajyr-qaıratyna qaıran qalasyń, tánti bolasyń... Kóz aldyma Amerıkanyń «Azat­­tyq statýıa­sy» elestedi. Sonaý jy­ly soǵan qarap otyr­ǵan­daǵy ózi­miz­diń elde de Azat­ty­ǵy­myz­ǵa ǵa­jaıyp bir eskertkish ornatylsa-aý degen arman men úmittiń qospasy oıǵa oraldy. Eskertkish... Toqtaı qal... Aý, myna Astanamyzdyń ózi bizdegi Azattyq­tyń eskertkishi emes pe?! Árıne, solaı! Nursultan Na­zar­baevtyń bas­taýymen, hal­qy­myz­dyń qoldaýy­men, qazaq jas­tary­nyń qurysh qolymen dúnıege kelgen máńgilik eskertkish!.. Osyndaı oı tolqyny kenet taǵy da ótkenge oıysyp ketti: Qudaı-aý, sonaý 1994 jylǵy 6 shildede biz, depýtattar, Nazarbaevqa emes, qaıta kerisinshe, Nazarbaev biz arqyly Qa­zaqstan halqyna syılyq jasapty ǵoı, asqaq Astana syılapty ǵoı! Myń da bir rahmet!.. Arǵynbaı BEKBOSYN, Qazaqstan Respýblıkasy burynǵy Joǵarǵy Keńesiniń jáne tuńǵysh Parlament depýtaty. ASTANA – TARAZ. _____________

Derek pen dáıek

* 1961.20.03 – Aqmola qalasynyń ataýy Selınograd bolyp ózgertildi. * 1994.06.06 – Selınograd qalasyna ejelgi tarıhı ataýy – Aqmola aty qaıtaryldy. * 1998.06.05 – Qazaqstan Respýblıkasy Pre­zı­dentiniń «Qazaqstan Respýblıkasynyń astanasy – Aqmola qalasyn Qazaqstan Respýblıkasynyń as­ta­nasy – Astana qalasy dep qaıta ataý týraly» Jar­lyǵy shyqty. * 1999.16.07 – IýNESKO sheshimimen Astana qalasy – «Beıbitshilik qalasy» degen qurmetti ataqqa ıe boldy. * 2011.30.03 – Halyqaralyq astanalar jáne iri qa­la­lar assambleıasynyń bastaýymen ót­kizilgen «TMD já­ne EýrAzEQ-tiń úzdik qalasy» atty III halyq­ara­lyq qa­lalyq tájirıbeler baıqaý konkýrsynda Astana qa­la­sy 81 qalanyń ishinen úzdik shyǵyp, jeńimpaz atandy. * 2011.01.10 – Astana qalasy halqynyń sany aǵymdaǵy esep boıynsha 730 804 adamdy qurady. * 2011.01.10 – Astana qalasynda qańtar-qyrkúıek aılary aralyǵynda 13 309 sábı dúnıege keldi. О́tken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda bala týý 2,7 paıyzǵa artty. * 2002.30.08 – «Báıterek» monýmenti ashyldy. Onyń jalpy bıiktigi 35 qabat úımen teń. Temirden jasalǵan jalpy dińiniń bıiktigi – 105 metr, salmaǵy – 1 myń tonnadan astam. * 2008.06.07 – elordada «Qazaq eli» monýmenti ashyldy. Eskertkishtiń bıiktigi – 91 metr. Bul táýelsizdiktiń tusaýyn kesken jyl bolyp tabylady. Monýmenttiń jalpy aýmaǵy 5,2 gektar jerdi alyp jatyr. * 2007 jyly jeltoqsan aıynda bas qaladaǵy Táýelsizdik saraıynyń irgetasy qalandy. Onyń jalpy aýmaǵy 18 myń sharshy metrdi quraıdy. Bul kóleminiń úlkendigi jaǵynan Eýropa memleketteri boıynsha 4-shi ǵımarat bolyp sanalady. * 2006.01.09 – Beıbitshilik jáne kelisim saraıy­nyń tusaýy kesildi. Pıramıdanyń bıiktigi – 62 metr. Arhıtektory – áıgili sáýletshi Norman Foster.

 * * *

TARIHI TAŃDAÝ OSYLAI BASTALǴAN EDI

Osydan týra on jeti jyl buryn, 1994 jyldyń 6 shildesinde Elbasy jáne elorda degen egiz uǵym alǵash ret tarıh sah­nasyna shyǵyp, qazaq sanasynda máń­gi­lik sal­tanat qurdy. Dál sol kúni tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev Parlament sessııa­synyń jalpy otyrysynda elor­dany Al­matydan respýb­lı­kanyń orta­lyq óńiri Aq­molaǵa kóshirý jó­nindegi tarıhı ıdeıasyn pash etti. «As­ta­nany kóshirý ıde­ıa­syna beldi birjolata bekem býa turyp, men ortaǵa bárin sala­tynymdy, ıaǵnı ózim­niń saıası man­sa­bymdy, tipti, múmkin, ómirimdi báıgege tigetinimdi sóz joq túsindim», deıdi Elbasy «Eýrazııa júreginde» atty eń­be­gin­de sol kúnder týraly tolǵana tebirenip.

1994 jyl, 6 shilde.

Astana Almatydan Aqmolaǵa kóshetin boldy. Pre­zıdenttiń tańdaýy, Parlamenttiń sheshimi osyndaı. «...Búgin Parlamenttiń plenarlyq májilisi ótti. Depýtattar kún tártibin bekitip, meniń Astanany kóshirý týraly baıandamamdy tyńdady. Parlamentarıılerdiń kóptegen suraq­taryna jaýap qaı­tar­dym. Másele talqylanǵannan keıin tarıhı sheshim qabyldandy. Astanany Almatydan Aqmolaǵa kóshi­rý týraly usynysym, sóıtip qoldaý tapty».

Prezıdent N.Nazarbaevtyń Joǵarǵy Keńes sessııa­synda jasaǵan baıandamasynan.

Iá, Elbasynyń eren erik-jigeriniń arqasynda Qazaq eli tarıhynyń shejiresine altyn áriptermen ja­zylǵan uly bastama bastaý aldy. Ǵasyr sońynda qa­lyptasqan el ómirindegi kúrdeli qıyndyqtarǵa qaramastan Qazaq eli tarıhı tań­daýyn jasap, egemen eldiń jańa elor­da­synyń irgetasyn qa­laý jolyndaǵy qa­jyrly jumysqa kirisip ketti. Toqyraý za­manynan qalǵan kireý­keli toń jibimeı turyp, jas Táýelsiz Qazaqstan bolashaqqa degen berik úmitin úkilep, bir senim, bir kúdikpen ǵasyr joba­syn is júzine asyryp, úshinshi­ myń­jyl­dyqtyń juldyz­dy megapolısin turǵyzý mindetin qolǵa aldy.

1994 jyl, 2 qyrkúıek

«Iá, astanany aýystyrý ońaı sharýa emes, bul saıa­­sı máni zor, úlken merzimde júzege asar kúrdeli sharýa. Al endi qarjy jaǵyna keletin bolsaq, halyq bar, halyq saılaǵan Parlament bar, ózderi sheshedi. Qaı qarjyǵa, qashan jáne qalaı saly­na­tynyn da halyqtyń óz bıligine qaldyr­ǵa­ny­myz jón shyǵar. Bir biletinim – jańa astana búgingi sińirin soryp otyrǵan eldiń esebinen emes, erteńgi óristi, yrysty kúnderdiń esebinen bolashaqta atqarylatynyna senemin. Túptiń túbi ondaı resýrs­tar respýblıkada bolýy tıis qoı...

Prezıdent N.Nazarbaevtyń «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen suhbatynan.

1995 jyl, 15 qyrkúıek

Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń «Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń astanasy týraly» zań kúshi bar Jarlyǵy jarııalandy.

1996 jyl, 27 jeltoqsan

«Astanany kóshirýdiń alǵashqy kezeńinde 3700 páter qajet. Onyń ishinde úıleri buzylatyn aqmolalyqtar da osy­nyń esebinen páter alýǵa tıis. Turǵyn úılerdiń birinshi qa­bat­taryn bıznesmenderge berýdi keshiktirmeý kerek. О́ıtkeni, olar úıleriń al­ǵash­qy qabattaryn qazirgi sáýletkerlik sal­ta­natyna sáıkes tıisti túrde bezendirip úlgeredi. Aqmolany kóriktendirý maqsatynda jańa gúl­zarlar, fontandar, eskertkishter, taǵy basqa shaǵyn sáý­let óneriniń týyndylaryn jasaý qajet. Qurylysty ulǵaıtqan kezde qazir ósip turǵan jasyl alańdardy saqtap qalýdyń qajettigi zor.

Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń Aqmolada ótken keńeste sóılegen sózinen.

1997 jyl, 20 qazan

Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń «Aq­mola qalasyn Qazaqstan Respýblıkasynyń asta­na­sy dep jarııalaý týraly» Jarlyǵy jarııalandy. Onda Aqmola qalasy 1997 jyldyń 10 jel­toq­sanynan bastap Qazaqstan Respýblıkasynyń astanasy bolyp bekitildi. Aqmola qalasynyń Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń astanasy retindegi resmı tusaýkeseri 1998 jyldyń 10 maýsymynda ót­kiziletin boldy. Sóı­tip, Aqmola qalasynda táýelsiz Qazaq­stan­nyń elor­da­­syn qurý jónindegi qaýyrt ta tarıhı jumystar bastaldy.

1997 jyl, 8 qarasha

Táýelsiz memlekettiń rámizderi Aqmolaǵa jetkizildi «... Búgin jańa astanaǵa kógildir Týymyz, Eltań­ba­myz, basqa da belgilerimiz jetkizildi. Ol – bizdiń mem­leket­tigimizdiń, Táýelsizdigimizdiń rámizderi. Qazirdiń ózinde Aq­molada memlekettik basqarý organdary óz jumysyn bastap ketti. Bir sózben aıtqanda, Aqmola elimizdiń basty qala­sy­na aınaldy, endi eń jaýapty sheshimderdiń bári osy jerde qabyldanady».

Prezıdent N.Nazarbaevtyń Aqmolaǵa Qazaqstannyń memlekettik rámizderin jetkizgen saltanatty jıynda sóılegen sózinen.

1998 jyl, 21 qańtar

Ata-babalarymyzdyń qanymen qorǵap, amanat etken qasıetti mekeni «...Eń basty oqıǵa – táýelsiz eldiń astanasy Al­matydan Aq­molaǵa qonys aýdardy. Sóz joq, osynaý úlkendi-kishili ju­mystarda memlekettik apparattyń atqaratyn róli orasan zor. Jańa astanany abat­tandyrý jumysy jalǵasyp, maýsymnyń 10-da dúnıe júzine astanany tanystyrýdyń rásimi ótkiziledi. Jańa astana Aqmolada júrip jikshildikke, rý­shyl­dyqqa, tamyr-tanystyqqa bólinbeýlerin  qatań talap etemin. Bul da ózimizdiń ata-babalarymyzdyń qany­men, janymen qorǵap, bizge amanat etip tastap ketken qazaqtyń jeri. Úırenip, úılesimdi jumys isteıtin mezgil jetti...».

Memleket basshysynyń Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Ákimshiliginiń, Úkimet pen Parlament apparattary qyzmetkerleriniń Aqmolada ótken birlesken keńesinde sóılegen sózinen. 

1998 jyl, 6 mamyr

Bas qala – Astana qalasy atandy Ǵasyr toǵysyndaǵy osy bir tarıhı kúnde Qazaq­stan Respýblıkasy Prezıdentiniń «Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń astanasy – Aqmola qalasyn Qazaq­stan Respýblıkasynyń astanasy – Astana qalasy dep qaıta ataý týraly» Jarlyǵy shyqty. Sol kún­nen bastap tórtkúl dúnıeni túgel tańdan­dyrǵan Táýel­siz Qazaqstannyń bas qalasy – Astana­nyń ǵasyrlardan ǵasyrlarǵa ulasatyn uly tarıhı shejiresi bastaldy. Iá,   zamanaýı reformator, Tuń­ǵysh Prezıdentimiz Nur­sultan Nazarbaevtyń eren erik-jigerimen ómirge kelgen ǵasyr jobasy, Elba­synyń tól perzenti – Astana qalasynyń shejiresi osylaı bastalǵan edi. _____________________________

ASTANA ÁLEM NAZARYNDA

Memleket qaıratkerleri men saıasatkerlerdiń elorda týraly pikirleri

Dmıtrıı MEDVEDEV, Reseı prezıdenti: Osy jerde týra kóz aldymyzda eldiń jańa bet-beınesi qalyptasyp keledi jáne qazirgi zamanǵy tarıhy jazylyp jatyr... Sóz joq, mundaı eleýli kórsetkishterdiń arǵy jaǵynan Qazaqstan halqynyń zor eńbegi boı kóteredi. Jáne, álbette, onyń Kóshbasshysy – Prezıdent Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń qajyr-qaıraty tur. Biz onyń  bul qalaǵa tek kúsh-jigerin jumsap qana qoımaı, janyn salǵanyn bilemiz. Búgin Astanany onyń bel balasy, orasan jetistigi jáne daýsyz maqtanyshy dep batyl aıtýǵa bolady.  Abdýlla GÚL, Túrkııa prezıdenti: Astana – aımaqtaǵy jáne búkil álemdegi beıbitshilik,  tózim­dilik, kelisim men turaqtylyq jaǵdaıynda memleketti damytýdyń tamasha kórinisi. Astana Nursultan Nazarbaevtyń kóregendiginen týǵan óner týyndysy ekendigine esh kúmán joq. Osy jerde turyp qana el men búkil Eýrazııanyń júrek soǵysyn sezine alasyz. Ilham ÁLIEV, Ázerbaıjan Respýblıkasynyń prezıdenti: Men jańa Astanany kórdim. Meni qurylystyń qarqyny, adam qolymen somdalyp jatqan sulýlyq qaıran qaldyrdy. Buǵan Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń sińirgen eńbegi orasan zor, ol kúlli qazaq halqynyń kúsh-jigerin jumyldyryp, is júzinde jańa qala, jańa astana ornatty. Biz bir-birimizge jaqyn, týysqan eldermiz, halyqtarmyz. Biz sizderdiń tabystaryńyzǵa árdaıym qýanamyz. Qazaqstan halqyna tyń tabystar, beıbit ómir jáne mol ıgilik tilegim keledi. Mahathır MOHAMMAD, Malaızııanyń burynǵy premer-mınıstri: Jańa elorda, sóz joq, memleket ekonomıkasynyń turaqtylyǵy men damý faktorlarynyń biri. Men búgingi kúni tabyspen júzege asqan óte batyl saıası sheshimi úshin Qazaqstan Prezıdenti Nursul­tan Nazar­baevqa qaıran qalamyn. Sizderdiń jańa elordalaryńyz – Qazaqstannyń bolashaǵy. Astana árqashan álemniń eń ádemi qalalarynyń biri bolǵanyn, al Qazaqstannyń gúldengen elge aınalǵanyn tileımin. Mıhaıl SAAKAShVILI, Grýzııa prezıdenti: Astanany kórip, men qaıran qaldym. Astana – bul jazyq dalanyń tósinde boı kótergen ǵajaıyp qala ǵana emes, bul saıası kúsh-jigerdiń júzege asqan sımvoly. Bul bolashaqty boljaı bilgen saıası batyl qadam. Federıko MAIOR, IýNESKO-nyń burynǵy bas hatshysy: Egemen Qazaqstannyń elordasyn Almatydan Astanaǵa kóshirgen kezden bastap eki jyl ishinde Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev, Astana mýnısıpalıteti ǵylymnyń, mádenıettiń jáne bilim berý­diń ortalyǵy retindegi memlekettiń jańa elordasynyń qalyp­tasýy men salynýyna zor kúsh-jiger jumsady. Astana jas memleket – Qazaqstan Respýblıkasy táýelsizdiginiń nyshanyna aınaldy. Kıse KÝROKAVA, Japon sáýletshisi: Aldyna naqty maqsat qoıǵan el ǵana tabysqa jetedi. Sol sebepti, Prezıdent Nursultan Nazarbaevty kóregen saıasatker der edim. Biz Prezıdentpen Astanany jobalaý máselesi jóninde zamanaýı sáýlettiń jergilikti dástúrge laıyqtalýy týraly kóp aqyldastyq. Birde, bizdiń áńgimemiz úsh saǵatqa deıin sozyldy. Prezıdent áńgimelesip otyrǵan adamynyń pikirin muqııat ári zeıin qoıyp tyńdaı biledi, sondaı-aq batyl sheshim qabyldaı alady. Menińshe, ózim kezdesip júrgen túrli el basshylarynyń arasynda Prezıdent Nazarbaev – jarqyn tulǵa. Levanı ÝChANIEShVILI, Gollıvýdta qyzmet atqaratyn grýzın akteri, rejısser: Ertegi ári fantastıka dep Qazaqstannyń jańa Astanasy jaıly aıtýǵa bolady. Az jyl ishinde keń dalaǵa mundaı qala salý tańǵalarlyq jaǵdaı! Bul degeniń bolashaqtyń qalasy, basqa da galaktıkadan qonaqtardy qarsy alatyn qala. Men sizderdiń Prezıdentterińiz Nursultan Nazarbaevqa jáne Úkimet basshylaryna, mundaı tańǵalarlyqtaı jańa Astanany salýǵa qoldaý kórsetken basqa da adamdarǵa shynaıy rahmetimdi aıtqym keledi. Biz ózimizben birge Astananyń ertegideı beınesinen alǵan áserimizdi alyp ketip bara jatyrmyz.  Jáne biz osy ertegideı jerge taǵy kelýge qushtar ekenimizdi jasyrmaımyz.  Egor KONChALOVSKII, rejısser. Keńes tusyndaǵy Selınograd meniń esimde joq. Biraq men Astana elorda bolysymen onda bolǵanym bar. Sodan beri Astanaǵa jıi baramyn. Árbir jolym túsken saıyn gúldengen kórkem qalanyń kelbetin kóremin. Qazaqstannyń basshylyǵy tarapynan, birinshi kezekte, Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń óz tarapynan qalany kórkeıtý jolynda ulan-ǵaıyr jumystar atqaryldy. Shahar qurylysyndaǵy qazaq­tar­dyń eńbekqorlyǵy men jumystarynyń aýqymdylyǵy tańǵaldyrmaı qoı­maıdy. Sóz joq, Astananyń qazirgi kelbeti orasan beınettiń arqasynda keldi. Endeshe bolashaq urpaq sony baǵalaı bilse kerek-ti!         _______________________________

KÚSh AÝǴAN JAQQA BAQ AÝADY

Eńseli elordamyz kún sanap kórkeıip kele jatqany barsha­myz­ǵa belgili. Qazirgi tańda álem­ge tanylyp úlgergen jas As­ta­na­nyń qanshama mańyzdy iri bas­qosýlardy ótkizip, dúıim jurtty az ǵana ýaqyttyń ishinde ózine tam­sandyryp jatqanyna biz qa­shanda qýanamyz. Astanaǵa arman qýyp kelip, maqsatyna talpynǵan bizderdiń arý qalaǵa degen yqy­lasymyz tipten erekshe. Es bilgeli aldyma tis dárigeri bolsam dep maqsat qoıǵan edim. 1998 jyly Jambyl oblysy, Shý aýdanyndaǵy burynǵy «Kommýnızm» sovhozynda Q.Sátbaev atyn­daǵy qazaq orta mektebin bitire saly­sy­men, oblys ortalyǵy Taraz qala­syn­daǵy medısına kolledjine túsip, ortaped-tis tehnıgi maman­dyǵy boıynsha ómirge joldama aldym. Alaıda mamandyǵyma degen qushtarlyq meni Almatydaǵy Sanjar Asfendııarov atyndaǵy medısına ýnıversıtetine jeteledi. Sóıtip, atalǵan ýnıversıtetten tis dárigeri mamandyǵyn alyp shyqqan meniń alǵashqy eńbek jolym Taraz qalasyndaǵy «DıAl» tis emhana­synda bastalǵan-dy. Osy kezderi meni úlken qalada tájirıbeler al­masyp, biliktiligimdi jetildire tússem degen oı jıi mazalady. Aldymda eki tańdaý turdy. Birinshisi ózim bes jyl boıy bilim nárimen sýsyndap, dos art­tyr­ǵan ásem Almaty, al ekinshisi eli­mizdiń júregi Astana bol­dy. Men mingen táýekeldiń jel­qaıy­ǵy bolashaqtyń qalasy As­tanaǵa bet aldy. «Kórmegen jerdiń oı-shu­qyry kóp», demekshi alǵashqy kez­derde azdaǵan qıynshylyqtar kezdeskeni ras. Biraq munyń bar­lyǵy da ýaqytsha ekenin túsinip, alǵa qoıǵan maqsattar jolynda jumysymdy jalǵastyra berdim. 2007 jyly elordadaǵy «7 karat» tis emhanasyna jumysqa orna­las­tym. Munda da biraz tájirıbe jınaqtaǵan soń byltyrdan bastap « El Dent» tis emhanasynda je­misti eńbek etýdemin. Buıyrt­sa, aldaǵy ýaqytta ózimniń jekemenshik tis emhanasyn ashýǵa nıettený ústindemin. «Kóringen taýdyń alystyǵy joq» degendeı, ol kúnge de jeterime senim mol. Mamandyǵyma degen adal nıetim Astananyń azamaty bolyp qala berýime óz septigin tıgizdi. Men buǵan qashanda shúkirshilik deımin. Ipotekamen úı alyp baspanaly bol­dym. Úılenip, áke bolý ba­qytyn seziný de Astanada buıy­rypty. Sol úshin de astana­lyqpyn dep men qaı kezde de maq­­tanyshpen aıtyp otyrýdan ja­lyq­paımyn. Otbasy baqyty men súıikti kási­biń­nen alǵan láz­zattyń ornyn esh­nár­se de tol­ty­ra almasy anyq. Oǵan emdelýshilerden estigen jyly sóz­derimdi qosyńyz. Osyndaı ba­qyt­ty sát­terdi bastan ótkerip jatqa­nym úshin Astanaǵa alǵysym sheksiz. Árıne, bul rette Elbasynyń eren eńbegin qansha ret qaıtalap aıtsaq ta artyq bolmaıdy.

Aldaǵy kele jatqan aıtýly mereke – el Táýelsizdiginiń 20 jyl­­dyq torqaly toıyna oraı bo­lyp jatqan daıyndyqtyń ar­qa­­syn­da búginde Astana barlyq ja­ǵy­nan da qulpyryp tur. Ony kórgen meniń keýdemdi shattyq kerneıdi. Astana­ǵa degen sheksiz sú­ıis­penshiligim arta túsedi. Rahmet saǵan, Astana!

Abdýahıd QOSPANOV, tis dárigeri,  Astana turǵyny.

_____________________________

TÁÝELSIZDIKTIŃ TО́L ShAHARY

Ár nárseniń salmaǵyn salystyra otyryp saralaı­syń. Búgingi Astana men keshegi Aqmola týraly oılasam, arasy jer men kókteı. Budan 60 jyl burynǵy 1950 jyldardyń basyndaǵy Aqmola qalasynyń bet-beınesin kóz aldyma elestetetin bolsam, aty bar da zaty joq bolyp kórinedi. Ol ýaqytta men №2 Stalın atyndaǵy er balalar mektebinde oqımyn. Osyndaı №4 Jambyl atyndaǵy qyz balalar mektebi boldy. Bul saıasatty osy kúnge deıin túsinbeımin, nege qyz balalardy ul balalardan bólip oqytty? Árıne, kishkentaı qazaq aýylynan kelgen bizderge Aqmola, bizdiń aýdan ortalyǵy Aqkólmen salystyr­ǵanda ájeptáýir úlken qala bolyp kórinetin. Úıleri negizinen shatyrsyz qoldan soqqan balshyq kirpishten salynǵan. Kóbinde taqtaı edenderi bolmaıtyn, áınekteri kishkentaı jer úıler edi. Ishetin sýdy sý jınaıtyn ortalyqtardan talon satyp alyp, soǵan alyp, ártúrli ádistermen úıge tasıtynbyz. Jol jaǵdaıy óte nashar boldy. Tas joldyń ne ekenin bilmeıtinbiz. Qazirgi M.Áýezov atyndaǵy kóshe ol kezde Oktıabr kóshesi dep atalatyn. Osy kóshege ǵana tas tóselgen edi. Qaladaǵy eń úlken úı qazirgi Abaı men Jeńis kóshesiniń qıylysyndaǵy úsh qabatty Aqmola temir jol basqarmasynyń ǵımaraty bolatyn. Osy temir jol basqarmasynyń janynan 4-5 vagony bar parovozǵa tirkelgen poıyz (ony «vetka» – dep ataıtyn) temir jol vokzalyna qatynaıtyn. Umytpa­sam qala ishinde júretin jolaýshy kólikteri bolǵan joq. Áli esimde, eski bazardyń janynan ortalyqtaǵy mektepke jaıaý qatynaıtynmyn. О́zim oqıtyn mektepten basqa 3-4 mektep qana bol­dy. Qalada pedýchılıshe, temir jol, kólik, zoove­terı­narlyq tehnıkýmdar ǵana boldy. Bir de bir joǵary oqý orny bolǵan joq. Mádenı oshaqtarǵa keletin bolsaq, 3-4 kınoteatr, temirjolshylardyń mádenıet úıi, 2-3 kitaphana jumys isteıtin. Ulttyq mádenı or­ta­lyq bolǵan joq. Qazaq ártisterin, óz tilimizdegi kıno­lardy kórý arman edi. Anda-sanda astanamyz Al­matydan kelgen ártister, jazýshylar, aqyndardy kórgende qatty qýanyp, uzaq ýaqyt esimizge saqtap, aıtyp júretinbiz. О́tken ǵasyrdyń 50-shi jyl­dary­nyń ortasynda eldi astyqpen qamtamasyz etemiz degen jeleýmen Keńes Odaǵynyń basshysy N.Hrýshev Qazaqstannyń soltústik oblystaryn orystandyryp, túbi Reseıdiń qaramaǵyna berip jiberý úshin tyń jerlerdi ıgerý týraly jymysqy saıasatyn júzege asyra bastady. Sol astarly saıasattyń «astanasy» Aqmola qalasy boldy. Qalada ol kezde 15 paıyzdaı ǵana jergilikti ult ókilderi turdy. Onda da kóbi qalanyń shet jaqtaryndaǵy jer úılerdi mekendedi. Aqmola tyń ólkesiniń ortalyǵy bolyp jarııalanyp, qazirgi «hrýshevka» degen onsha jaıly emes kóp qabatty úıler salyna bastady. Sol úılerden anda-sanda bizdiń ult­tyń ókilderine páterler berilse, ne birinshi qabattan nemese sońǵy qabattan tıetin edi. Negizinen tyń ól­ke­siniń, Aqmola oblysy men qalasynyń basshy­lary kelimsek, basqa ult ókilderi boldy. Osyndaı ádis­terimen qazaqtardy tómen dárejedegi halyq retinde ustaýǵa tyrysty. N.Hrýshev bir kelgeninde qalanyń tarıhı atyn ózgertkizip, Selınograd dep qoıǵyzyp ketti. Qalanyń ortalyǵynda qazirgi qalalyq ákimdik, Kongress-Holl (ol kezde Tyń ıgerýshiler saraıy – dep atalatyn), Máskeý qonaq úıi sııaqty sanaýly ǵımarattar salyndy. Aýylsharýashylyq, medısı­na­lyq, ınjenerlik-qurylys ınstıtýttary ashylyp, boı kóterdi. Tyń ólkesi jabylyp, Hrýshevtiń aram oıyn iske asyrmaýǵa betpe-bet qarsy turǵan qazaqtyń aıaý­ly azamaty Jumabek Táshenovtiń arqasynda Qazaq­stannyń tutastyǵy saqtalyp qaldy. Odan keıingi ob­lys basshylary N.Krýchına, N.Morozov, A.Braýn­nyń tu­synda da qalamyz onsha kórkeıe qoıǵan joq. Osy­lardyń bárin jazyp otyrǵanym, táýelsizdiktiń qur­das­tary, odan keıingi urpaq Aqmolanyń ótken bet-beı­nesin bilip, tarıhqa kishkene úńilsin degen nıet edi. Egemendik alǵanǵa deıingi Aqmola qandaı, búgingi Astana qandaı?! Aqmola Aqmola bolǵaly óz dáre­jesinde damymaǵan qala nebári 10-15 jyldyń ishinde adam tanymastaı ózgeriske ushyrady. Qanshama záýlim úıler salynyp jatyr. Buryn Amerıkanyń kıno­larynan ǵana kóretin 30-40 qabatty úıler ózimizde paıda boldy. Ondaǵy sheteldik lıftiler dybyssyz birneshe sekýndta eń joǵarǵy qabatyna alyp barady. Kóptegen aqmolalyqtardyń turǵyn úı jaǵdaılary jaqsardy, birazdary eki-úsh qabatty kottedjder salyp aldy. Túngi qalamyz óte ádemi kórinedi, da­myǵan elderdiń qalalarymen boı talastyrady. Qalamyz ákimshilik ortalyq qana emes. Bilim, ǵylym, mádenıet, sport ortalyǵyna aınaldy. Kóptegen joǵary oqý oryndary ashyldy. Olardyń kóshbasshysy – «Nazarbaev Ýnıversıteti». Halyqtyń densaýlyǵyn jaqsartý maqsatynda birneshe halyqaralyq dárejedegi medısınalyq ǵylymı-zert­teý ınstıtýttary ashyldy. Sonyń shapaǵatyn kór­gen­derdiń biri – ózimmin. Budan tórt jyl buryn meniń júr­e­gime kúrdeli operasııa jasady. Sonyń arqasynda balalar men nemerelerimniń ortasynda baqytty ǵumyr keship jatyrmyn. Osy maqalamdy paıdalanyp, kardıohırýrg Iý.V.Pıa myrzaǵa zor alǵysymdy jetkizgim keledi. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Joldaýyndaǵy halqymyzdyń 30 paıyzy sportpen aınalysý kerek degen tujyrymy qalamyzda keń etek alyp jatyr. Kóptegen sport keshenderi salyndy, onda halyq­ar­a­lyq jarystar ótýde. Osynyń bári – táýelsizdigimizdiń arqasy. Tuńǵysh Prezıdentimiz N.Á.Nazarbaevtyń bolashaqty boljaı bilgen kóregendiginiń jemisi.

Erkin DÁÝEShULY, zeınetker, qala turǵyny.

_________________________

TEREŃ BILIM, TUǴYRLY TEHNOLOGIIа

Mine, ulan dalanyń erkin eli Táýelsizdigimizdiń 20 jyldyǵyn qarsy alǵaly otyr. Osy jyldar ishinde bizdiń elimiz eren jetistikterge qol jetkizdi. Táýelsizdik jyldarynda elimizdiń jańa elor­dasy Astana qalasy boı kóterdi. Astana – shyn máninde táýelsiz Qazaqstannyń brendine aınaldy. Taǵy bir aıtatyn másele, táýel­sizdik arqasynda qol jetkizgen jetistikterimizdiń mańyzdysy – bilim salasyndaǵy táýelsizdik. Qa­zir­gi zamanda naǵyz erkindik tek ǵylym jáne bilim arqyly ǵana jú­zege aspaq. Sondyqtan bizdiń jas táýelsiz memleketimizdiń turaqty da tabysty damýynyń birden-bir sara joly – tereń bilim, tuǵyrly tehnologııa bolmaq. Astanamyzda boı kótergen ja­han­dyq dárejedegi Nazarbaev Ýnıversıteti osy joldyń kósh­basshysy bolatyn biregeı joǵary oqý orny. Men osy ýnıversıtet qabyrǵasynda bilim alyp júr­genimdi maqtan tu­tamyn. Álemdik joǵary bilim júıe­siniń eń ozyq úlgilerin óz tájirı­besine arqaý etip otyrǵan Nazarbaev Ýnı­versıtetinde stýdent úshin múm­kindik shekteri joıylǵan. Álemniń Kembrıdj, Sorbonna sııaqty ataqty oqý oryndarynan kelip dáris oqı­tyn belgili ǵalymdar, jańa tehnol­o­gııa­men jabdyqtalǵan zerthanalar stýdentterdi zamanaýı bilim tu­ny­ǵynan sýsyndatady. Ýnıversıtet erejeleri ómir ere­jesine saı «eger úlgermeı qal­sań, eshkim seni kútpeıdi». Osy eki jylda ýnıversıtet qabyr­ǵasynda bilim alyp jatqan myńǵa jýyq stýdent úshin bul zańdylyqqa aı­nal­ǵan. О́zim hımııa ǵylymy bo­ıyn­sha oqyp jatyrmyn. Mektep qabyrǵa­syn­da júrgen kezden ózime eń qıyn, eń qyzyqty pán bolyp kórinetin hı­mııaǵa qazir múldem basqa kózqa­ras­tamyn. Buǵan sebep – Nazarbaev Ýnıversıtetiniń pro­fessorlary óz páninen shyn mánin­de ǵylymı turǵy­da dáris beredi. Hımııa ómir týraly ǵylym bolǵan­dyqtan, biz ony ómir­men baıla­nys­tyryp túsi­ne­miz. Te­reń­deı bilim al­ǵan saıyn osy ǵy­lym­nyń naǵyz kúsh-qýatyn sezemiz. Qazirgi tańda ǵylym tili, álem ǵa­lym­­darynyń ortaq tili – aǵylshyn tili. Bizge Mel Sıgel, Mark Loýrens, Masaeshı Kaneda, Skott Overmaıer, De­vıd Reıs jáne basqa ǵylym jo­lyn­da joǵary jetistikterge jet­ken shetel professorlary dáris oqıdy. Ýnıversıtettiń bizge bergen taǵy bir keremet múmkindigi ǵasyr ǵaja­ıy­by – Astana qalasyndaǵy qyzyq­ty stýdenttik ómir. San-alýan álem­dik oqıǵalar ordasyna aınalǵan As­tananyń árbir kúni umytylmas áser qaldyrady. Eli­miz­diń Tuńǵysh Prezıdentine, tý­ǵan halqyma osyn­daı álemdik dá­re­jedegi Ýnıversıtet ashyp, ja­han­dyq bilim alýǵa múm­kindik ja­saǵandary úshin sheksiz al­ǵysymdy bildiremin.

Dana HAMZABEK, Nazarbaev Ýnıversıtetiniń stýdenti. 

_____________________________

Aıqarma bettiń materıaldaryn uıymdastyrǵan Jylqybaı JAǴYPARULY, Ábdirahman QYDYRBEK, «Egemen Qazaqstan».