Adam quqyqtary – jalpyadamzattyq mádenıettiń qýatty bóligi

О́zin demokratııalyq elmiz dep sanaıtyn kez kelgen mem­leket adamdardyń quqyqtary men bostandyq­ta­ry­nyń taptalýyna jol bermeıdi. Bylaısha aıtqanda, eshkim eshqandaı jaǵdaıda kinásiz japa shekpeýi kerek. Bizdiń eli­miz­diń de Konstıtýsııasynda memlekettiń eń qymbat qa­zynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bos­tandyqtary dep taıǵa tańba basqandaı jazylǵany belgili. Sondyqtan biz el Konstıtýsııasyna jáne osy sala­da­ǵy halyqaralyq qujattamalarǵa sáıkes azamat­tary­myz­dyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýǵa tıispiz. Endeshe, osyǵan oraı biz Dúnıejúzilik quqyq qor­ǵaý kúnine baı­lanysty Prezıdent janyndaǵy Adam qu­qyq­­tary jóni­n­de­gi komıssııanyń tóraǵasy Saǵynbek TURSYNOVQA joly­ǵyp, birqatar suraqtarǵa jaýap aldyq. – Saǵynbek Toqabaıuly, adam quqyqtary men bostan­dyqtaryn qorǵaý degenniń ma­ńyzy óte zor ekeni belgili. Bul oraıda aıtar bolsaq, respýb­lı­kamyzda quqyq qorǵaýshy birneshe ınstıtýt bar, máselen, ózińiz basqaryp otyrǵan Komıssııa, Ombýdsmen, Ulttyq or­talyq, oǵan qosa halyq­ara­lyq uıymdar da az emes. So­nyń ishinde siz basqaratyn Komıssııanyń róli qandaı? – Iá, adam quqyqtary – jo­ǵary qundylyq, ony qurmetteý, saqtaý jáne qorǵaý – memle­ket­tiń mindeti. Árbir adamnyń óz quqyqtary men bostandyqtaryn iske asyrý men qorǵaýdaǵy jeke belsendiligin eshqandaı da tó­men­detpesten, qoǵamdyq jáne jeke bastyń múddeleriniń tıisti teńdestigin qamtamasyz ete oty­ryp, qajetti alǵysharttaryn ja­saıtyn memlekettiń aıqyn­daý­shy rólin moıyndaýymyz qa­jet. Sondyqtan da osy Prezıdent janyndaǵy Adam quqyqta­ry jónindegi komıssııa quryl­­ǵan bolatyn. Komıssııa qyzme­ti­niń negizinde Memleket basshy­sy­na onyń mańyzdy fýnksııasy – adam­nyń jáne azamattyń qu­qyq­tary men bostandyqtary­nyń kepili bolý qyzmetin atqa­rýy­na jedel jáne júıeli kómek kórsetý jatyr. Ol adam quqyqtaryn qam­ta­ma­syz etý isine kóp úles qosady. Bul ári adam quqyqtaryn qoldaý men qorǵaýdyń qoǵamdyq jáne memlekettik tetikterin kúsheıtý jáne osy saladaǵy memlekettik saıasatty qalyptastyrý men ázir­leýge atsalysý ári adam quqyq­ta­ryn qamtamasyz etý sala­syn­daǵy halyqaralyq yntymaqtas­tyq­ty nyǵaıtýǵa járdemdesý. De­mek, elimizdegi azamattyq qo­ǵam ınstıtýttarynyń qalypta­sýy men damýyna, adamnyń jáne azamattyń quqyqtarynyń halyq­aralyq standarttarǵa saı qor­ǵalýynda, jalpy adam quqyǵy salasyndaǵy memlekettik saıa­sat­ty qalyptastyrýda Elbasynyń janyndaǵy Adam quqyqtary jó­nindegi komıssııanyń atqarar róli zor. – Degenmen, azamattardyń óz quqyqtaryn qorǵaý úshin qaıda júgingeni durys, jo­ǵa­ry­da atal­ǵan mekemelerge me, álde, máselen, Adam quqyq­ta­ry jónindegi ýákilge me (Ombýdsmen) nemese Komıssııaǵa ma? – Bul jerde, eń aldymen, osy eki ınstıtýttyń fýnksıonaldyq aıyrmashylyqtaryn aıyra bilý qajet. Bizdiń elimizde jalpyǵa ortaq tanylǵan Parıj prınsıpterine sáıkes adam quqyqtary jónindegi ulttyq mekemelerdiń eki túri: Memleket basshysy ja­nyndaǵy Adam quqyqtary jó­nin­degi komıssııa jáne Adam qu­qyqtary jónindegi ýákil (Ombýdsmen) jumys isteıdi. Komıssııa qyzmetiniń negizgi nysandarynyń biri usynym retinde Memleket basshysyna, Úki­metke, Parlamentke jáne kez kelgen memlekettik organǵa adam quqyqtary salasyndaǵy baıan­da­malardy usyný. Ol shyn máni­sinde el Prezıdentiniń adamnyń quqyqtary men bostandyq­tary­nyń kepili retindegi qyzmetin qamtamasyz etedi jáne Memleket basshysy men azamattyq qoǵam arasyndaǵy «kópir» bola oty­ryp, adam quqyqtarynyń júıeli túrde buzylýy máselelerimen shu­ǵyldanady, konsýltatıvtik jáne aǵartýshylyq qyzmetter at­qaryp, adam quqyqtaryna baıla­nysty memlekettik saıasattyń stra­tegııalyq baǵyttaryn aı­qyn­daıdy. Al Ombýdsmen ınstıtýty óz­derin memlekettik bılik organda­ry men onyń laýazymdy tulǵa­lary, basqa da uıymdar tara­py­nan bolǵan ádiletsiz is-áreket qurbany sanaıtyn jeke adam­dar­dyń buzylǵan quqyqtaryn qor­ǵaý úshin qurylǵan. О́ziniń márte­besi boıynsha Adam quqyqtary jónindegi ýákil naqty adamnyń buzylǵan quqyqtaryn qorǵaıtyn ózindik halyqtyq advokat bolyp tabylady, máselen halyq­ara­lyq standarttarǵa saı aıtatyn bol­saq, Ombýdsmenniń negizgi tikeleı mindeti azamattardyń aryz-sha­ǵym­daryn qaraý bolyp ta­by­lady. – Durys eken. Endeshe, Ko­mıssııaǵa túsip jatqan shaǵym­dar mazmuny ne týraly bolyp keledi jáne olardyń ótinish­terin oryndaý qalaı júzege asady? – Adam quqyqtary men bos­tandyqtary san salaly bol­ǵan­dyq­tan, kelip túsetin shaǵymdar da san túrli. Alaıda barlyq sha­ǵymdardy saralap otyryp, osy­dan birneshe jyl buryn sot sheshimine shaǵymdar kóptep túse­tin, endi qazir ishki ister qyz­met­kerleri men jergilikti ákimder­diń jumysyna kóńili tolmaı­tyndardyń qatary kóbeıip otyr. Jyl saıyn Komıssııa hatshyly­ǵyna 1000-nan astam azamattardan jazbasha shaǵym hattar tú­sedi. Ol aryzdar Komıssııanyń tıisti usynymdarymen ne bolmasa qorytyndylarymen ýákiletti memlekettik organdarǵa: prokýratýra, sot, ortalyq jáne jergilikti atqarýshy bılik organda­ryna máni boıynsha qaraýǵa jiberiledi. Konstıtýsııa qaǵıdalaryna, sondaı-aq basqa da zańnamalyq aktiler normalaryna sáıkes Qa­zaqstan Respýblıkasynyń aza­mat­tary, shetel azamattary, or­al­­mandar, azamattyǵy joq adamdar, uıymdar óz quqyq­ta­ryn qor­ǵaý úshin zańda belgilengen tár­tippen Komıssııaǵa sha­ǵym­da­nýǵa quqyly. Tek Adam quqyq­tary jónindegi komıssııa qaraý tártibi negizinen ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly zań­na­mamen, qylmystyq is júrgizý jáne aza­mattyq is júrgizý zań­na­mala­rymen sheshiletin azamat­tar­dyń shaǵymdaryn qaramaıtynyn atap ótkim keledi. – Adamdar úkimettik emes uıymdardan da qorǵanysh izdeıdi. Komıssııa úkimettik emes quqyq qorǵaý uıymdarymen ózara is-qımyl jasaı ma? – Jalpy, Adam quqyqtary jó­­nindegi komıssııa úkimettik emes uıymdardy óziniń teń dá­re­jedegi áriptesi retinde ta­nı­ty­nyn basa aıtqym keledi. El­ba­­synyń Jarlyǵymen bekitilgen «Qazaqstan Respýblıka­syn­da aza­­mattyq qoǵamdy damy­tý­dyń 2006-2011 jyldarǵa arnal­ǵan tujy­rymdasyn» Komıssııa kún­­delikti qyzmetinde keńinen qoldanady. Biz úkimettik emes uıymdar­men óz yntymaqtastyǵymyzdy odan ári jandandyra túspekpiz. Konferensııalar, «dóńgelek ús­­tel­der», semınar-trenıngter, oty­rystar ótkizý, tergeý ızo­lıa­torlary men túzeý mekemelerin, qurylys nysandaryn jáne ál­eý­mettik salanyń basqa da mekemelerin birge aralaý sheńberindegi kezdesýler keńinen taraǵan. Komıssııa ókilderiniń ózi de úkimettik emes quqyq qorǵaý uı­ym­dar ótkizetin is-sharalarǵa túr­li ádistemelik jáne aqparat­tyq kómek kórsete otyryp, belsene qatysady. О́zara eki jaqty tıimdi kelisim boıynsha úki­met­tik emes quqyq qorǵaý uıymda­ryna kelip túsken azamat­tar­dyń kúrdeli shaǵymdaryn Komıssııada qaraý tájirıbege engizilgen. Úkimettik emes uıym­dar ókil­deri Adam quqyqtary jó­nindegi ko­mıssııanyń jáne on­yń sa­rap­ta­malyq keńesiniń quramyna kiredi. Adam quqyqtaryn qorǵaýdyń ulttyq júıesiniń quramdas bir bóligi bolyp tabylatyn úkimet­tik emes quqyq qorǵaý uıymdar da óz taraptarynan Komıssııa­nyń jumysyna oń baǵalaryn berip, árdaıym ózara is-qımyl ja­saýǵa daıyn ekenderin bildirip otyrady. Komıssııa óz tarapynan úkimettik emes uıymdar týraly zańnamany jáne quqyq qoldaný praktıkasyn jetildirý týraly usynymdaryn Memleket bas­shy­syna, Parlamentke jáne Úkimet­ke jiberedi. – Saǵynbek Toqabaıuly, Dúnıejúzilik quqyq qorǵaý kúni osy adamdardyń quqyǵy men bostandyǵy úshin ter tógip júrgen áriptesterińizge qandaı tilek aıtar edińiz? – Eń aldymen jalpy Qazaq­stan azamattaryn elimizdiń 20 jyldyq mereıli merekesimen qut­tyqtaǵym keledi. Jıyrma jyl degen bir beles, sol belesten Elbasynyń syndarly saıasa­tynyń arqasynda, búkil hal­qy­myzdyń sabyrlylyǵy men tó­zimdiliginiń, izdenimpazdyǵynyń nátıjesinde úlken jetistikterge jettik. Sol jetistikterimiz baıan­dy bolsyn degim keledi.

– Áńgimeńizge kóp rahmet.

 Áńgimelesken Aleksandr TASBOLATOV.