Bizdiń zamandastarymyzdyń ózi eki dáýirdiń qıly da qyzyqty kezeńderin bastarynan ótkizip keledi. Qazaq halqynyń ulaǵatty dástúrlerinde kisilikke ıe bolýdyń, ómirtanýdyń, qoǵamtanýdyń bolashaqqa ulastyratyn máńgilik baǵyttary – dara danalardyń ómir tájirıbesi arqyly urpaqtan urpaqqa ulasýda.
Halqymyzdyń úlkendi de, kishini de máńgilik bolashaqty boljaýǵa nusqaıtyn «Jaqsy adam – eldiń yrysy» deıtin danalyq uǵymy bar. Osylaı paıymdaǵanda aǵa urpaqtar áýletteriniń ónegesi – qazaq danalarynyń dúnıetanymdyq negizderi halqymyzdyń urpaq ósirý, tárbıeleý joldarynan aıqyn ańǵarylady.
Ǵabdolqaı áýletiniń tárbıe, ónege berý dástúrinde kisitaný qasıetteri negizinde bereke-birlikke jetýdiń, izdenýdiń amal-áreketteri kórinis beredi. Basty maqsat búkil qazaq qaýymynyń, tutas halyqtyń dúnıetanymdyq baǵytyn kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý bolǵandyǵy baıqalady.
Amanolla Ǵabdolqaıuly Keńes odaǵynyń tusynda elimizdegi asa joǵary laýazym ıeleriniń biri bolsa da qyzmetten sál bosaǵan ýaqyttyń ózinde ata-baba dástúrin saqtaý, týystyq nıetke berik bolý árbir qazaq azamatynyń ata-baba aldyndaǵy myzǵymas paryzy ekendigin túsindirýdi, ony qaıtalap aıtýdy óziniń mindeti sanaǵanyn qurbylary, zamandastary qazirge deıin eske alyp júr.
Amanollanyń sábı shaǵynan oı toqtatyp, eseıip jetkinshek qataryna jetken kezderinen kórgeni – ákesi Ǵabdolqaıdyń týǵan baýyry Ásetpen bir úıde birge turyp, enshi bólispeı, biriniń qamyn ekinshisi árqaısysynyń jeke dara muqtajdyǵyndaı sezinip, eki otbasy biriniń balasyn biri mápelep, ósirgeni. Mundaı dástúr onyń iri laýazymdyq qyzmetterde synalǵan shaqtarynda, el ishinde syılastyqty, týystyqty, birlikti jáne yntymaqty nyǵaıtý barysynda amal tabýyna úlken tirek bolǵan. Bul kezeńdi ol erekshe tolǵanyp eske alady eken.
Amanolla Ǵabdolqaıuly Krasnokýtsk (qazirgi Aqtoǵaı) aýdanynyń «Aqkól» sovhozynda dırektor bolyp júrgende aýylda tuńǵysh ret voleıbol komandasyn uıymdastyryp, ózi sol komandanyń belsendi ári sheber shabýylshysy, jattyqtyrýshysy boldy. Tańnyń atýynan kúnniń batýyna deıingi aralyqta aýyl sharýashylyǵynyń egin egý, orý, maldy jaılaýǵa shyǵarý, mal azyǵyn daıyndaý, mal tuqymyn asyldandyrý, veterınarlyq qyzmetti baqylaý sııaqty jumystarynyń naýqandyq kezeńderindegi qarbalas shaqtardyń ózinde sporttyń bul túrine ýaqyt bólgen. Aýyl sharýashylyǵynyń osyndaı tynymsyz qyzmetterin atqarý, áleýmettik mádenı, bilim berý salasyndaǵy máselelerdi retteý sııaqty kúrdeli qyzmetter arasynan sańlaý taýyp voleıbolshylarmen jattyǵý ótkizýdi nazardan tys qaldyrǵan joq. Amanollaǵa mundaı alasapyran kezeńde áýlettiń tektiliginen ulasqan biliktilik, kisitanýshylyq sheberligi demeý bolǵany týraly sol kezdegi qyzmettesteri, aýyl, aýdan jurtshylyǵy búginde rızashylyqpen baıandaıdy. Solaı bolatyn jóni de bar, óıtkeni ol komanda aýdan boıynsha eshkimge des bermeı birinshi oryndy ıelenetin.
Amanolla balaǵa at qoıý kezinde qazaq dástúriniń ómirsheńdigin aıqyndaıtyn is-áreketterdiń mán-maǵynasyna nazar aýdaryp júripti. Mundaı jaǵdaıdy yrym dep aıtyp júrgenimizben, munyń bala keleshegin boljaýǵa negiz bolatynyn ańǵarǵan. Kezinde «Marksızm tuqym qýalaýshylyqty joqqa shyǵarmaıdy», degen qaǵıda da aıtyldy ǵoı, degen oıǵa toqtalady eken ol.
Balanyń týa salysymen oılaý qabileti bekimeıtini – anyq qubylys. Biraq ata-anadan týa darıtyn, týa bitken qasıetter de bolatyny jaıynda kóptegen ǵalymdar aıtyp ta, jazyp ta júr. Oılaý balanyń syrtqy ortamen belsendi qarym-qatynasynan, onyń ómirdi baǵamdaýy arqyly qalyptasa bastaıdy. Al balanyń tili shyǵý barysynda, alǵashqy kórgenderin anyqtaı bastaýynda olardyń ósý kezeńderin ańǵarý qıyn emes. Olaı desek balanyń oı órneginiń shıraýy joǵaryda aıtylǵandaı, áýlettiń tektiligine, ónegeli de órkenıetti ortanyń qarym-qatynastaryna tikeleı qatysty ekendigi Amanolla ómiriniń ósý, tolyǵý kezeńderinen ańdaý qıyn emes.
Memleket, qoǵam qaıratkeri, kórnekti aqyn Kákimbek Salyqovtyń 2010 jylǵy 19 tamyzdaǵy «Syrymbet pen Baıanaýyldyń ortaq uly» atty esteliginde Amanollanyń ákesi, ustazy, orys tili jáne ádebıetiniń muǵalimi Ǵabdolqaıdyń oqytý sheberligi óziniń aqyndyq jolynda Abaıshyl jáne Pýshkınshil bolýyna tartymdy áser etkenin aıtyp ótedi. Osy estelikte ol Amanollanyń Syrymbet pen Baıanaýyldyń ortaq uly bolyp júrip, qazaq eliniń iri tulǵalary qataryna jetkendigi týraly oı tolǵaıdy.
Amanolla Ǵabdolqaıulynyń eńbek joly Pavlodar oblysynyń aýyl sharýashylyǵy basqarmasynda aǵa agronom, bas agronom qyzmetterinen bastalyp, sovhoz dırektory, Pavlodar oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń bastyǵy, 35 jasynda Baıanaýyl aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy, odan keıin oblystyq partııa komıtetiniń hatshysy laýazymdarymen jalǵasqan. Onyń eńbek jolyna kóz júgirtkende esh nársege jaltaqtamaıtyn, óz qabiletine sengen azamat bolǵanyn baıqaýǵa bolady. Onyń tabandy da tapqyr is-áreketterin qasyndaǵylar da, joǵary bıliktegi tulǵalar da der kezinde baǵamdaǵan.
Amanolla úshin tosyn oqıǵa – Baıanaýylda birinshi hatshy bolyp júrgen kezinde Dinmuhamed Ahmetuly Qonaevtyń oǵan tikeleı telefon soǵýy. Bul kúni ol ádettegideı aýdan sharýashylyqtaryn aralap, jumys barysymen, jergilikti mamandardyń is-áreketterimen tanysýǵa shyqqan eken. Keshkilikte úıine oralǵan tusta oǵan ekinshi hatshy Nıkolaı Feodorovıch Geger habar beripti. Onyń aptyǵyp, asyqqan habarlamasynda Dinmuhamed Ahmetulynyń telefon soǵýy jaıynda aıtylypty. Erteńinde Dinmuhamed Ahmetulynyń kómekshisimen habarlasqan. Ol Amanollany Dımekeńmen dereý baılanystyrypty. Qazaqstandyq birinshi basshyny mazalaǵan másele – aýdannyń qystan shyǵý, egistikke daıyndyq, egin óniminiń jaǵdaıy, kelesi qysqa mal azyǵyn, jem-shóbin ázirleý, mal jaıylymynyń qalpy, jalpy aýyl sharýashylyǵy salasynda naýqandyq jumysqa aýdannyń saqadaı-saı ázirlik jaıyn anyqtaý eken. Dımash Ahmetuly kóktem naýqanyndaǵy atqarylǵan jumystyń kúzgi naýqandaǵy nátıjesin bilý úshin keıinirek taǵy da habarlasypty. Amanolla jumystyń tııanaqty barysyn tolyq baıandap bergen. Osyndaı telefon arqyly ár baılanys Amanollany oılandyryp, onyń sebebin anyqtaǵysy da kelipti. Otbasy ónegesi men tárbıesinen alǵan tájirıbesi oǵan bul rette de durys oı qorytýǵa áser etken. О́z ómirindegi ózi suryptaǵan áleýmettik sapalar jıyntyǵyn saraptaı bilýi, joǵary laýazymdy tulǵalarmen bılik alańynda pikirlesýdiń aqıqatty baǵyttaryn naqty boljaýy onyń qabilettilik deńgeıin damytqan. Keıin Amanolla Dımekeńniń mundaı qyzmet ádistemesin Qazaqstannyń barlyq aýdan basshylarymen jumys nátıjesin anyqtaýda qoldanatyndyǵyna kóz jetkizgen. Sondyqtan Amanolla árdaıym jumys nátıjesin aralap kórýmen, der kezinde mamandarmen pikirlesýmen ǵana shektelmeı, olarǵa nátıjege jetýdiń ózegin júıeli baıandaýǵa árqashan daıyn bolýǵa tolyq múmkindik alǵan.
Amanolla Ǵabdolqaıuly ‒ laýazymdy qyzmetterdiń kúrmeýi qıyn tustaryn aıqyndaýdaǵy tapqyrlyǵymen, olardy sheshýde joǵary bılik aldynda naqty dáleldeý, túıindeý, baıandaý, saraptaý, óndiristi tikeleı basqarý sheberligin óziniń kúndelikti qyzmet daǵdysyna aınaldyra bilgen uqypty da, qabiletti basshylardyń dárejesine jetken azamat. Ol – óziniń joǵary deńgeıdegi bılik aldyndaǵy el-jurt dáýletin, yrysyn, nesibesin eseleı bilýdiń joldaryn ıgerý qabiletin qajetti tusta utymdy jumsaǵan abzal azamat ekendigin árqashan kórsete bilgen. Onyń mundaı deńgeıdegi aqyldy beınesi KSRO Mınıstrler keńesiniń tóraǵasy A.N. Kosygınniń aldynda úsh ret bolý sáti kezinde aıqyn baıqalǵan. Amanolla Ǵabdolqaıuly Ramazanovtyń zamandastary ony óz ultynyń qundylyqtaryn ómirine serik etken, ulttyq mədenıetti órkenıetti elder qatarynda ustaýda dara kórinetin «Asyl erdiń balasy kóp tyńdap az sóıleıdi», degen halqymyzdyń danalyǵyn kókiregine uıalatqan asyl da ardaqty azamat dep qulshyna eske alady.
Jumaseıt BIJAN,
KSRO Teledıdary jáne radıo úzdigi, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi,
S.Toraıǵyrov atyndaǵy PMÝ professory
