Keleli asýlar alda

Táýelsizdikke qol jetkizgen al­ǵashqy kúnnen bastap bilim berýdi damytý isi Qazaqstan Respýb­lı­ka­sy­­nyń tuńǵysh Prezıdenti Nur­sul­tan Ábishuly Nazarbaev saıasa­ty­nyń basym baǵyttarynyń biri boldy. Egemendiktiń alǵashqy jyl­da­ryn­daǵy qıyndyqtarǵa qara­mas­tan, Konstıtýsııada azamattardyń mindetti tegin orta bilim alý qu­qy­ǵy bekitildi. Sol kezeńniń ózinde El­ba­sy­nyń bastamasymen álemde esh teń­desi joq erekshe bilim berý jobalary júzege asyryla bastady. Bul, eń aldymen, 1993 jyly óz ju­mysyn bastaǵan «Bolashaq» baǵ­darlamasy boıynsha daryndy ta­lap­kerlerdiń álemdegi eń úzdik oqý oryndarynda bilim alýy desek, myńǵa jýyq qazaqstandyqtar bu­ryn qoljetimsiz bolǵan bilimge ıe bo­lyp, táýelsiz Qazaqstandy qurý­dyń jańa mindetterin sheshýge qa­tysty. Áli kúnge deıin «Bolashaq» baǵdarlamasy ózekti bolyp keledi. Endigi kezekte atalmysh baǵdar­la­ma ınnovasııalyq serpinge magıstrler men ǵylymı qyzmetkerlerdi daıyndaýǵa baǵyttalǵan. «Daryn» Prezıdenttik jobasy 14 jyldyń ishinde myńǵa jýyq daryndy, talantty balalardy anyq­tady. Olardyń halyqaralyq pán olımpıadalary men ǵylymı joba jarystaryndaǵy aıqyn jeńisterin álem moıyndap, qazaqstandyq mek­tep­terdiń bilim kórsetkishiniń joǵa­ry deńgeıin tanytyp otyr. Zııatker ult qalyptastyrý bo­ıyn­sha joǵaryda atalǵan joba­lar­dyń logıkalyq jalǵasy retinde El­ba­synyń bastamasymen jańa jo­ba­lar qolǵa alyndy. Bular: «N­a­zar­baev Ýnıversıteti» men «Na­zarbaev Zııatkerlik mektepteri» bolyp taby­la­dy. Atalǵan oqý oryndary otan­dyq mektepter men joǵary oqý oryndarynyń basty baǵdary bolýmen qatar, álemdik sapa stan­dart­taryna saı, bilim salasyndaǵy úlgi tutar oqý oryndary bolýdy maqsat tutyp otyr. Sońǵy 10 jylda bilim berý jú­ıesin qarjylandyrý 7,5 paıyz­ǵa ósti. 2011 jylǵy memlekettik bıýd­jet­ten bilim salasyna bólingen qar­jy 900 mlrd. teńgege jýyq boldy. Bul IJО́-niń 4,2 paıyzyn quraıdy. Qazaqstanda 5-24 jas araly­ǵyndaǵy halyqtyń 75 paıyzy bilimmen qamtylǵan bolsa, bilim sa­la­synda 414,5 myń pedagogtar men ǵalymdar qyzmet atqarýda. Mektepke deıingi bilim berý já­ne tárbıeleý isinde 2010 jyly Elbasynyń tapsyrmasymen engizilgen «Balapan» baǵdarlamasy zor ról atqaryp keledi. Balabaq­sha­lardy qaıta jóndeýden ótkizý men jańa balabaqshalar salýdyń, mektep bazasynda shaǵyn ortalyq­tar­dy ashýdyń, jekeshelendirilgen jáne buryn jalǵa berilgen mekemelerdi qaıtarýdyń nátıjesinde mektepke deıingi bilim berýmen qamtýdy 2 jyl ishinde eki esege deıin ulǵaıtýǵa múmkindik týdy: 3-6 jas aralyǵyndaǵy balalardy bilimmen qamtý 36,2-den 65,4 paıyz­ǵa, keıbir óńirlerde 90 paıyzǵa deıin jetti. Búginde 538,5 myń bala 7591 mektepke deıingi bilim berý uıymdarynda tárbıe alýda. 20 jyl ishinde 800 mektep sa­lyndy. Mundaı kólemdegi qu­rylys Reseıdi eseptemegende, eshbir postkeńestik elderde bolmaǵan. 2,5 mln. oqýshy 7775 mektepte bi­lim alyp jatqanyn aıta kelip, Qa­zaqstannyń IýNESKO-nyń bilim berý ındeksi boıynsha 4 jyl qata­ry­nan álemdegi úzdik tórttik­tiń qa­ta­rynda, ekenin de aıta ketsek deımiz. Múmkindigi shekteýli balalarǵa erekshe kóńil bólinip otyr. Osy jyl­dan bastap memleket jyl sa­ıyn múmkindigi shekteýli 3000 ba­la­ny qa­shyqtyqtan oqytý úshin kompıýtermen, ınternetpen, baǵ­dar­lama­lar­men qamtamasyz etýdi qolǵa aldy. Táýelsizdik jyldarynda teh­nı­kalyq jáne kásiptik bilim berý júıesindegi bilim berý uıymdary 185-ke ósti. Qazirgi tańda 600 myń­nan astam oqýshy bilim alatyn 896 tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý oryndary jumys isteıdi. Kadr­lar­dy daıarlaý 185 (495 biliktilik) mamandyq boıynsha júrgizilip otyr. Memleket kóleminde mindetti túrde jumys berýshilerdiń qatysýy­men korporatıvtik basqarý júıesi engizilýde. Kadrlardy daıarlaý máse­le­lerin sheshý úshin bıznes-qaýym­das­tyqtar men jumys berýshilerdiń qa­ty­sýymen tehnıkalyq jáne ká­sip­tik bilim berý boıynsha Ulttyq keńes quryldy. О́ńirlik jáne sala­lyq kadr máselesin sheshý úshin 14 salalyq jáne 16 óńirlik keńes quryldy. Qazaqstan TMD elderiniń ara­synda alǵashqylardyń biri bolyp jo­ǵary bilim alý maqsatynda stýdentter úshin qaryz alýdy qoldana bastady. 11 jyldyń ishinde joǵa­ry bilimdi kadrlardy daıarlaý úshin memlekettik tapsyrys 2 esege ósti: 2000 jyly 18 myń grant bolsa, 2011 jy­ly onyń kólemi 36 myńǵa deıin ósti. Kadrlardy daıarlaýdyń 3 saty­ly úlgisi engizildi: (bakalavrıat-magıstratýra-doktorantýra PhD), bul úlgi ozyq damyǵan elderde qoldanylyp keledi. Qazaqstan Orta Azııa elderindegi eýropalyq bilim keńistiginiń (Bolon prosesi) tolyqqandy múshesi bolǵan al­ǵash­qy memleket bolyp sanalady. 2011 jyly alǵash ret 350 stýdent memlekettiń qarjylan­dy­rýy­men postkeńestik elderge, Eýropa, Ońtústik-Shyǵys Azııa, Qytaı, Koreıa elderine bir jyldyq akade­mııa­lyq kezeńge jiberile bastaǵan bolsa, elimizde ınnovasııalyq qyz­metke beıimdelgen zertteý ýnıversıtetteri jáne joǵary oqý oryn­dary qurylýda. Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy bilim berý júıesine naqty jańa baǵyt berdi. Memleket basshysy N.Á. Nazarbaevtyń qoldaýymen Bilim berýdi damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy, jańa «Ǵylym tý­raly» jáne ózgertilgen «Bilim týraly» Zańdar qabyldandy. Memlekettik baǵdarlamanyń negizgi baǵyty – pedagog maman­dyǵynyń mártebesin kóterý bolyp tabylady. Biliktilik pen sońǵy nátıjege baılanysty eńbekaqy tóleýdiń jańa modeli engizildi. 1 qyr­kúıek­ten bastap, tehnıkalyq jáne kásip­tik bilim berý uıymdarynyń muǵalimderi men sheberleri biliktilik sanaty úshin negizgi eńbekaqy mólsherine 100 paıyz ústemaqy ala bastady. Sondaı-aq biz peda­go­gıkalyq kadrlardy daıarlaý jáne qaıta daıarlaýdyń jańa modeline kóshýdemiz. Oqytýdyń sapasyn art­tyrý maqsatynda pedagog ma­man­dardy daıarlaıtyn joǵary oqý oryndarynyń jalpy sany azaı­tyl­maq. Olarda joǵarǵy mekteptiń úzdik pedagogtary jınaqtalady. Nazarbaev Zııatkerlik mektepteri men «Pedagogtardyń biliktiligin damytýdyń Ulttyq ortalyǵy» holdıngi janynan Pedagogıkalyq sheberlik ortalyǵyn qurý jumysy bastalyp ketti. Olar atalmysh júıeni jańǵyrtýdaǵy tujyrym­da­malyq negiz bolmaq. Holdıng bar­lyq oblystyq biliktilikti arttyrý ınstıtýttaryn, sonymen qatar Qa­zaqstannyń aldyńǵy qatarly pe­da­gogıkalyq joǵary oqý oryn­dary janyndaǵy 5 pedagogtardyń biliktiligin arttyrý ortalyqtaryn biriktiredi. Muǵalimderdi qaıta daıarlaýda vaýcherlik-modýldik qarjylan­dyrý – basty máselelerdiń biri. Pedagogter úshin vaýcher degenimiz – mu­ǵalimniń óz biliktiligin jetildirýdegi geografııalyq oryndy anyqtaýy. Osylaısha pedagogtardyń biliktiligin arttyrý júıesi óziniń uıym­dastyrý qurylymynyń, maz­mu­ny­nyń, ádistemesiniń negizinde álem­dik tájirıbege sáıkesten­di­riledi. Aldymyzda keleli asýlar tur. Mektepke deıingi bilim berýdi 100 paıyz qamtý, 12-jyldyq bilim berýge kóshý, álemdik deńgeıdegi kolledjderdi salý, álemdik úzdik reıtıngke ózimizdiń joǵary oqý oryn­darymyzdy engizý. 20 jyldyq tájirıbe joǵaryda atalǵan keleli mindetterdi júktep otyrǵan basty maqsatqa jetý úshin zııatker ult jáne ınnovasııalyq ekonomıkany qalyptastyrý isin qolǵa alýǵa kúsh beredi. Baqytjan JUMAǴULOV, Bilim jáne ǵylym mınıstri.