Jasampaz jıyrma jyldyń jylnamasy

Keshe Ulttyq akademııalyq kitaphanada «Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq gazeti» AQ-tyń quras­tyrýymen jaryq kórgen «Táýelsizdik» kitabynyń tusaýkeseri ótti. Oǵan belgili qalamgerler men qoǵam qaıratkerleri, stýdent-jastar qatysty. Osyǵan deıin bas basylym ázirlegen «Elbasy» (2010), «Saltanat» (2011) atty tolymdy jı­naq­tar oqyrmanmen qaýyshsa, tyń týyndy sol dás­túrdiń jalǵasy ispetti deýge bolady. Jıyrma jyldyq torqaly toıǵa arnalǵan saıası jýrnalıstıkanyń tuńǵysh trılogııasyna san ǵasyrlar ata-babalarymyz ańsap ótken azattyqtyń qadir-qasıeti, taǵylymdy tarıhy men jeńis-jemisi baıanda­la­tyn ár jyldardaǵy maqalalar, áńgime-suhbattar men tolǵaýlar enip otyr. Táý­elsiz Qazaqstannyń ótpeli kezeńniń kedergilerin jeńip, álemdik qoǵam­das­ty­q­qa ta­nylýy aldymen el Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń kóregen saıa­sa­ty­nyń ar­qasy ekenin Qazaq eli túgili ózge jurttar moıyndaǵaly qashan. Muny aıtyp otyr­ǵandaǵy sebebimiz, bas basylymdy ár kezderde basqarǵan basshylardyń El­basymen júrgizgen áńgime-suhbattaryn kitaptan oqı bastaǵanda, ótken kezeńder kelbetimen betpe-bet kelip otyrasyz. Jınaqqa sonymen qatar Á.Kekilbaev, M.Joldasbekov, О́.Baıgeldı, K.Saǵadıev, Q.Saýdabaev, Q.Sultanov, Q.Mámı sııaqty birqatar tanymal memleket jáne qoǵam qaıratkerleriniń, Sherhan Murtaza, Kamal Smaıylov, Tólen Ábdikuly, Dýlat Isabekov, Ábdesh Qalmyrzaev sekildi qalamger tulǵalardyń táýelsizdik jaıyndaǵy syr-tolǵaýlary oqyrmandy áserli álemge jeteleıdi. Bir aıta ketetin nárse, «Táýelsizdik» jınaǵy kitaphanalarǵa taratylyp, el tarıhyn bilgisi kelgen oqyrmanǵa baǵa jetpes baılyq bolmaq. «Táýelsizdik» kitabynyń tusaýkeseri merekelik ráýishte, Prezıdenttik mádenıet or­ta­lyǵy ult-aspaptar ansambliniń oryn­daý­yn­daǵy shattyq kúıleriniń ekpininde bastal­dy. Ekrannan tyń týyndyny beıneli bederleıtin tarıhı sýretter alma-kezek syrǵyp otyrdy. Tusaýkeser rásimdi «Egemen Qazaq­stan» res­pýb­lıkalyq gazeti» AQ prezıdenti Saýytbek Abdrahmanov kirispe sózben ashty. Táýelsizdik merekesi qarsańy túrli shara­lar­ǵa toly bola­tyny belgili. Soǵan qaramastan, ýaqyt taýyp kelgen laýazymdy tulǵalarǵa, kórnekti qoǵam qaıratkerlerine, jalpy oqyr­man qaýymǵa alǵysyn bildire kelip, kitaptyń mán-jaıy týraly túıindi oı qoz­ǵady. «Táýelsizdik jeńisi óz astanamyzdy ózimiz tańdaýdan bastaldy. Astana 20 jyl ishindegi eń sátti shyqqan joba deý­ge bolady» dep el qundylyqtaryn aı­ryqsha qurmettegen basylym basshysy osy arqyly Qazaq eliniń óz jerine tolyq maǵynasynda ıe bolǵanyn kórýge bolatynyn aıtyp ótti. Kitapty shy­ǵarýǵa demeýshilik jasaǵany úshin Ońtústik Qazaqstan memlekettik pedagogıka­lyq ýnı­versıtetiniń rektory, professor, gazettiń belsendi avtory Ońalbaı Aıashevqa arnaıy alǵys bildirdi. Táýelsizdik kitabyna tilekti áýeli Senat Tóraǵasynyń orynbasary Qaırat Ishanov aıtty. «Bul kitap shyn máninde táýelsizdik tolǵaýy bolyp otyr. Táýelsiz elimizdiń 20 jylǵy damý joly «Egemen Qazaqstan» gazetindegi jýrnalıster men qyzmetkerlerdiń qajyrly eńbeginiń arqasynda tasqa basy­lyp, jańa tarıhymyzdyń shejiresi jasaldy. Bul kitap ultymyzdyń rýhanı qazynasyna qosyl­ǵan qomaqty úles deýge tolyq haqymyz bar», deı kelip, odan ári ol ǵasyrǵa bergisiz jarqyn jyldarda atqarylǵan qyrýar eń­bekke toqtal­dy. О́zimizdiń ishki jáne syrtqy saıasatymyzdy derbes júrgizip, biz úshin múldem jańa ári ashyq qoǵamnyń esigin ash­qan, jeke memleket retinde demokra­tııa­lyq, zaıyrly eldiń zańdyq negizderin qurǵan kezeńderdiń orny qashanda bólek bolyp turatyny aıtyldy. Osydan 20 jyl burynǵy egemendiktiń eleń-alań shaǵyn­daǵy kórinis­terdi eske saldy. Qazaq eliniń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń saıası erik-jigeri men batyl sheshimderiniń arqasynda búgingi yntymaqty el bolyp, tatýlyq pen tynyshtyqty berik ornyqtyrǵan qadamdardy qaıta qaperge salyp ótti. Sol kezeńder aralyǵynda elimiz edáýir órkendep, ekono­mıka damydy, Arqa tósinen sáýletti elorda boı kóterdi, Qazaqstan halyqaralyq qoǵam­dastyqta bedeldi jáne qarqyndy damyp kele jatqan memleketter qataryna qosyldy. Barsha qazaqstandyqtar erteńgi kúnge senimmen qaraıdy. Oǵan naqty dáleldiń biri – damyǵan Qazaqstan, órkendegen elimizdiń búgingi kelbeti, ıgilik jolynda qajyrly qyz­met etken otandastar ómiri. Osy oraıda «Egemen Qa­zaqstan» gazetiniń erlikke toly jıyrma jyl týraly gazette jaryq kórgen maqala­lardy jınaqtap, arnaıy kitap etip shyǵarýy merekege laıyqty tartý, dedi. El shejiresi shegelengen jınaq týraly Qazaqstannyń Eńbek Eri, qoǵam qaıratkeri, jazýshy Ábish Kekilbaev áńgimeni tereńnen qozǵady. «Bul kúnge jetken de bar, jetpegen de bar. Dúnıede kiriptarlyq dámin tatpaǵan birde-bir memleket joq. Álemdi gegemonızm áldeneshe ret kúıretti. Ejelgi Ellada men Rım de ondaı kúndi aınalyp óte almady. Dú­nıeni dúr silkindirgen Arab Halıfaty men mońǵol ezgisi de osynyń kebin kıdi. Tipti qazirgi jer-qudiret sanalatyn AQSh, Uly­brıtanııa, Ispanııa, Fransııa, Germanııa, Reseı, Qytaı, Úndistandardyń bári de otar­shyl­dyqtyń qandaı bolatynyn bastan keship kórdi. Alaıda álemdik ımperııa ıdeıasy adam­zatty ázázildeı azǵyrdy da turdy», dep talaı alpaýyt elder bastan keshken tarıhı oqıǵ­a­lardy baıandaı kelip, HH ǵasyr basyndaǵy dúnıejúzilik ımperıalızm jaıyndaǵy paı­ym­dy alǵa tartty. Álemdik muhıtty basa-kóktegen aǵylshyn, fransýz, ıspan, portýgal, orys teńizshileri dúnıeni qaıta bóliske sa­lýǵa jantalasty. Oǵan nemis pen japonnyń qapy qalǵan áskerı kúshteri de erekshe múd­deli edi. Biraq sony maqsat etken alǵashqy dúnıejúzilik soǵys atymen keri nátıjege jet­kizdi. Ult-azattyq qozǵalysynyń dáýren­deýi bastaldy. Ulttar lıgasy qurylǵan tusta jıyrma shaqty derbes memleketter tabylsa, ekinshi dú­nıejúzilik soǵystan keıin qurylǵan BUU-ǵa 86 memleket múshe boldy. Ult-azattyq qozǵa­ly­synyń álemdik demokratııanyń qu­ram­das bóligine aınalýy bul úderisti jedeldetti. Qa­zir atalmysh uıymnyń músheleri 200-den asyp jyǵylady. Ejelden erkindik ańsaǵan qazaq halqy demokratııa men ult azattyǵy ulasqan osy úshinshi kezeńde Táý­elsizdik aldy, býlyq­syǵan demokratııalyq kúshteri siresken tota­lıtarızmniń iri bekinisi – KSRO-ny kúıretti. Eýropa men Azııanyń ondaǵan halyqtary saıası egemendik aldy, dep azattyqshyl halyqtyń sońǵy 260 jylyn bodandyq buǵaýynda ótkiz­ge­nin tilge tıek etti. Jer tutastyǵynan, el tutastyǵynan aıy­rylǵanyn, Astrahan, Or­yn­­­bor, Omby, Tashkent gýbernatorlyqtaryna ydy­rap, jappaı kiriptarlyqta kún keshkenin, sonda da tilinen, dilinen, erkindikqumar­ly­ǵy­nan aınymaǵa­nyn, ulttyq táýelsizdikke qush­tar bolǵanyn, «Alash» partııasyn quryp, Alash-Orda úki­me­tin ornatqanyn shejirege qosty. Saıasat sah­na­syna Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baıtur­sy­nov, Mirjaqyp Dýlatov, Halel, Jansha Dosmuhambetovter, Mustafa Sho­qaı, Turar Rysqulov syndy qaıratkerler esiminiń tá­ýelsizdik toıy atalyp jatqan tusta osyndaı keleli áńgimeler ózegine aınalýy zańdy edi. Qalamger qyzyl totalıtarızmniń, ult­syz­dandyrý saıasatynyń halyqqa qansha­lyq­ty qaýip-qater tóndirgenin jetkizdi. Qa­zaq­standa qazaqtardyń sany 39,7 paıyzǵa deıin quldyraýy sonyń naqty dáleli ispetti. Osy kezeńdi «Bul rasynda da biz úshin ajal al­dyndaǵy aıaq serpý kezeńi edi» dep sıpattady. Sodan beri halqymyz 62 paıyzǵa jetipti. Bul oraıda dúnıeniń tórt buryshynan oralǵan otandastardyń orny bólek. Armııanyń qury­lýy, shekaranyń bekitilýi ózgelerdiń táýelsiz Qazaq elin tanyp, moıyndaýyna birden-bir sebep bolsa, muny EQYU jıyny men Azııa qysqy sport oıyndarynyń ótýi nyqtaı tús­ti. «Qazaq dalasynyń ústi óris, asty kenish bolýshy edi» dep keletin kesteli sýretteýden soń bıylǵy jylǵy tabystar sóz etildi. Qa­zaqstan damý qarqyny jaǵynan burynǵy ke­ńestik respýblıkalar arasynda aldyńǵy or­yndy ıelenetini, ındýstrııalyq-ınnovasııa­lyq óristiń kóńil marqaıtatyny, jańadan salynǵan temir joldar men kúre joldardyń, zaýyttar men fabrıkalar shyǵarǵan otandyq ónimderdiń kóbeıýi, zamanaýı jańarýymyz­dyń zor tabysy – Almaty metrosynyń iske qosylýy syndy tabystardy tasada qal­dyrmady. Tarıhtyń taý-tasty, oıqy-joıqy joldarynda óz teńdigine jete almaı beınet shekken basqa halyqtardyń qıyndyǵyn eske túsirmeý taǵy múmkin emes. Bul rette Batys­ta bir kezde búkil ıslam dúnıesin krest kóte­rýshiler joryǵynan saqtap qalǵan áıgili Salah-ad-Dındi dúnıege ákelgen kýrdttardyń otansyzdyq zardabyn tartyp jatqanyn my­salǵa keltirýi tegin emes. Bir kezderi Shyńǵys hanǵa jol úıretken uıǵyrlardyń bastan keship otyrǵan taýqymeti tarıh betterine taǵy bir úńile túsýge ıtermeleıdi. Yrys pen nesibege kende qylmaǵan ata-babalar rýhyna taǵzym ete kele, «Bárinen baq asyrý mindet emes, báriniń babyn tabý – mindet, bardy baǵalaı bilý – mindet. Qudaıdyń bergenin uqsata biletin ynta men yjdaǵat kerek», degen qanatty uǵymǵa uıytty. Belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri О́mirbek Baıgeldı: «Jalpy, eldiń bas gazeti – «Egemen Qazaqstandy» ómirimizdiń aınasy deýge bolady. О́ıtkeni, kúndelikti bolyp jat­qan oqıǵalardyń bári osy basylymda aına-qatesiz kórinis taýyp jatady, túbi shyndyq­ty izdegen urpaq keleshekte ózine keregin osy gazettiń betinen tabady dep oılaımyn», dep áýeli gazetke toqtalǵan avtor táýelsizdiktiń op-ońaı kelgen olja emes ekenin, ony kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý ár adamnyń paryzy ekenin eske salyp ótse, senator, akademık Ǵarıfolla Esim: «1961 jyly Baıqońyrdan jerdiń tartylys kúshin jeńip, Iýrıı Gagarın kosmosqa ushty. Bul endi sol kezde úlken oqı­ǵa boldy. Sol kezde balqar aqyny Kaı­syn Kýlıev óleń jazdy. Onda ol ǵaryshqa ushý, jalpy ǵylym men tehnıkanyń máselesi adam tańǵalatyn nárse emes. Múmkin tańǵa­lýǵa da bolar, biraq ol múmkin nárse. Al endi dál qazir qasyńda otyrǵan, ózińmen birge júrgen adamǵa ushyp jetý múmkin emestigin, bul qıynnyń qıyny ekenin alǵa tartty. Bizdiń ómir-baqı máńgilik máselemiz osy – aınalamyzdaǵy adamdardy túsiný. Biz sol qasymyzdaǵy adamdarǵa ushyp jetip jatyr­myz ba? Sol sııaqty Qazaq eli úshin táýel­sizdik – ǵarysh. Endi osy ǵaryshqa biz jetip jatyrmyz ba degen másele taǵy bar. Táýel­sizdiktiń kemeldi bolýy úshin mynadaı bir sharttary kerek. Ol úshin árbir Qazaq eliniń azamaty táýelsiz bolýy, sanasy azat bolýy kerek. Sol kezde ol táýelsiz de­­gen sózdi toly­­­­ǵy­­­men túsinetin bola­dy. Men azat sana degen uǵymnyń ge­­netıkalyq bastaý­­yn atameken ıdeıa­­­sy dep oılaımyn. Biz, qazaqtar ba­qyt­ty halyqpyz. Biz ózimizdiń atamekenimizde ómir súrip ja­­­tyrmyz. Shyńǵys han shapqyn­shy­ly­ǵyna deıin biz ózi­mizdiń atamekenimiz­­­de memleket bolyp turǵanbyz. Biraq sol ata­me­kenniń tarı­hynda ártúrli jaǵ­daılar boldy. Al qazirgi kezde osy atamekende Qazaq eli, demokratııalyq jolmen, halyqtyń qalaýy­men Prezıdent bolyp Nur­sul­tan Nazarbaev otyr. Bul – atameken ıdeıasynyń re­­nes­sansy. Atameken ıdeıasynyń bir formýlasy Asan Qaıǵy babamyz aıtqan jeruıyq bola­tyn», deı kelip, «oralman» sóziniń túpki máni­ne toq­taldy. Gazettiń belsendi avtory oralman degen sóz adam uǵymyn bermeıtinin alǵa tart­ty. Bul bir kezde shashyrap ketken yry­symyz, qutymyz, berekemiz edi. Endi sol qut-berekemiz oralyp jatyr. Oralman degen ol – bizdiń oıymyz, armanymyz. Olar atamekenine, sol jeruıy­ǵyna oralyp jatyr dedi. Aqyn Serik Turǵynbekulynyń oqyǵan «Táýelsizdik tolǵaýy» óleńi tyń týyndy rýhymen úndese órildi. Táýelsizdik – Bir jutym sý ekensiń. Tatyp edim, Ketpediń tańdaıymnan. Táýelsizdik – Qoldaǵy tý ekensiń. Kúnde jelpip turatyn mańdaıymnan. Táýelsizdik – Bir bıik taý ekensiń. Emin-erkin shyǵa almas basyna jan. Táýelsizdik – Gúl baqsha-baý ekensiń. Jemisimen jurtymdy asyraǵan, – dep erekshe ekpinmen oqylǵan jyr shýmaǵynyń túıin­delýi de áserli. Táýelsizdik – Kógildir tús ekensiń. Kók bóriniń oralǵan sarynymen. Táýelsizdik – Sen baqyt qusy ekensiń. Basqa qonǵan Allanyń ámirimen.   Jaýdyramyn sol úshin alǵysymdy, Sert beremin: Talyqsyp, talmasyn dep! Alaqanda baptaımyn sol qusymdy, Ańdaýsyzda ushyryp almasyn dep. Memlekettik syılyqtyń laýreaty, jazý­shy Ánes Saraı egemendiktiń basy-qasynda júrgen adamdardyń bárin qaharman dep esepteıtinin aıtsa, Memleket tarıhy ınstı­týty­nyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń dokto­ry Búrkit Aıaǵan saıası tulǵa týraly jazý kemshin túsip jatqanyn tilge tıek ete kele, trılo­gııany sol oryndy toltyratyn tamasha eńbek dep bilemin, dedi. Prezıdenttiń baspa­sóz qyz­meti jetekshisiniń orynbasary, tarıh ǵylym­darynyń doktory Darhan Qydyráli az ýa­qytta mundaı úsh kitaptyń jaryq kórýi buryn-sońdy bolmaǵan oqıǵa, eldiń táýel­siz­dik jyldaryndaǵy búkil tarıhy túrkiniń tas­qa basqan tańbasyndaı osy kitaptan taby­la­tynyn aıtty. Tarıhty jasaıtyn el bola­dy jáne de jazatyn el bolady. О́kinishke oraı, buryn kóp nárse jazylmaı qaldy. Bi­raq táý­elsizdikten beri barlyq tarıhymyz jazylyp jatyr dep esepteýge bolady. Sol sebepti de bul kitap árkimniń kitaphanasynda turýǵa laıyqty eńbek dep oıyn qorytty. Gazettiń belsendi avtory Ońalbaı Aıashev Qazaqstandy kórshiles О́zbekstannyń jaǵ­da­ıy­men salys­tyra otyryp sóz etti. Búgingi jú­rip ótken jo­lymyzdyń bári keıingi jastarǵa sabaq bolýy kerek. Eldiń jıyrma jyldyq tarıhy egjeı-tegjeıli jazylǵan jylnamany sondyqtan da aldymen jastar oqýy tıis, dep táýelsizdik qadirin keıingi jastardyń jete baǵalaýyna mán berdi. Táýelsizdik toıyna tartylǵan rýhanı syı­dyń tusaýkeserinde án shyrqalyp, kúı tar­tyl­dy. Belgili ánshi Gúlmıra Sarına «Báıterek», «Bulbulym» ánderin shyrqasa, Oljas Myr­za­bekuly Shalmyrza Toqbolatulynyń, Qazan­ǵap­tyń kúılerin sheber oryndap, tereń syrdy teńdessiz ónermen sabaqtastyrdy.

Qarashash TOQSANBAI.

–––––––––––––––––

Sýretterdi túsirgen Erlan OMAROV.