Sýrette: Memlekettik hatshy G.Ábdiqalyqovanyń Aqtóbe oblysyna saparynan kórinister.
Keshe 31 mamyr – saıası qýǵyn-súrgin men asharshylyq qurbandaryn eske alý kúni Túıetóbeniń basyndaǵy repressııa qurbandaryna arnalǵan eskertkish mańyna halyq kóp jınaldy. Arystardy eske alý sharasynyń ortasynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy Gúlshara Ábdiqalyqova bolyp, jazyqsyz jazalanǵandardy eske alyp, sóz sóıledi.
– Táýelsizdikke deıingi tarıhymyzda «myń ólip, myń tirilgen» halqymyzdyń tartqan qasireti az emes. Sonyń eń bir kúrdeli kezeńderi – sonaý otyzynshy jyldardyń zobalańy. Eldi qynadaı qyrǵan asharshylyqtyń artynan jappaı jazalaý naýqany bastaldy. Zulmat jyldardyń jańǵyryǵy halyq jadynan óshpeıdi. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń 1997 jylǵy Jarlyǵymen 31 mamyrdyń saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni retinde belgilenýi osynaý qasiretti kezeńdi baıypty zerdeleýge jol ashty, – dedi Túıetóbe basynda Gúlshara Naýshaqyzy.
«Elimizde jazyqsyz jazalanǵan jandardy eske salatyn oryndar kóp. Sonyń biri osy Túıetóbe bıiktigi dep bilemin. Bul – zaýalǵa ushyraǵan ata-babalarymyzdyń kórgen qasiretin kúni keshege deıin ishine búgip jatqan topyraq. Sondyqtan da mundaı qasıetti jerdi qaster tutý bárimizdiń paryzymyz. Biz halyq tartqan zobalańnan tıisti sabaq ala bilýimiz qajet. Búgingi kúni elimizdiń ár túkpirinde ótkizilip jatqan is-sharalar osy dataǵa baǵyttalǵan. Jazyqsyz jazalanǵandardyń jany jánnatta bolsyn», dedi budan ári G.Ábdiqalyqova. Sodan soń Túıetóbeniń basynda arystar rýhyna Quran baǵyshtaldy.
Keshegi kúni Aqtóbe aımaǵynda saıası-qýǵyn súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúnine arnalǵan sharalar jalpy memlekettik sıpatqa ıe bolǵanyn atap aıtýǵa tıispiz. Budan keıingi kezekte Memlekettik hatshy Aqtóbe qalasyndaǵy Jeńis kóshesindegi saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryna arnalǵan eskertkishke bardy.
1929-1931 jyldary totalıtarlyq rejim ujymdastyrý isin ádeıi qoldan jasap, bul kereǵar is halyqtyń narazylyǵyn týǵyzǵany málim. Osy bir jyldarda Aqtóbe aımaǵynda Adaı-Tabyn jáne Yrǵyz kóterilisteri burq ete túskeni de halyq zerdesinen óshe qoıǵan joq. Eskertkishtiń ashylý rásimi kezinde osyndaı tarıhı derekterdi alǵa tartqan Memlekettik hatshy asharshylyq qurbandaryna arnalǵan memorıaldyq keshender turǵyzý búgingilerdiń paryzy ekenine toqtaldy. Sondaı-aq ol búgingi kúni elimizde osy oqıǵaǵa oraı 66 eskertkish turǵyzylǵanyn atap ótti. Sonyń ishinde Aqtóbe qalasynda saıası qýǵyn-súrgin men asharshylyq qurbandaryna qoıylǵan eskertkishtiń óz orny bar, dedi G.Ábdiqalyqova. Onyń tujyrymdaýynsha, Aqtóbede ashylǵan memorıaldyq keshen jazyqsyq jazalanǵan jandardy máńgilik eske saqtaýda eleýli ról atqarady.
– Arystarǵa arnalǵan eskertkishti qoıý jónindegi oblys ákimdiginiń usynysy memlekettik komıssııanyń otyrysynda qoldaý tapty. Jarııalanǵan konkýrstyń qorytyndysy boıynsha jergilikti músinshi, Qazaqstan Sýretshiler odaǵanyń múshesi Ahmet Qubaıdyń eńbegi eń tańdaýly joba retinde jeńiske jetti. Búgingi 31 mamyr kúni Aqtóbede ashylǵan eńseli eskertkish eldigimiz ben táýelsizdigimizdiń belgisi. Bul keleshek urpaqtyń boıynda tereń halyqtyq tanym túsiniktiń qalyptasýyna negiz qalaı alady. Tek osyndaı jaǵdaıda ǵana jalpyulttyq sana-sezim odan ári jańǵyryp, Qazaqstan halyqtarynyń aýyzbirshiligi men tatýlyǵy nyǵaıa túspek. Men buǵan kámil senemin, – dep túıin jasady Memlekettik hatshy.
Aqtóbe óńirinde dúnıege kelgen halqymyzdyń eleýli tulǵalarynyń biri, qazaq til ǵylymynyń mamany kórnekti lıngvıst-termınolog, latyn álipbıin qoldaý jóninde ǵylymı eńbekter jazǵan ǵalym Qudaıbergen Jubanov ta «halyq jaýy» retinde 1937 jyldyń qarasha aıynda ustalyp, 1938 jyldyń 25 aqpanynda atý jazasyna kesilgen. Eskertkishtiń ashylý rásiminde sóz sóılegen Q.Jubanovtyń uly, professor Asqar Qudaıbergenov: «Men ol kezde nebári alty aılyq sábı edim. Táýbe, ornynda bar ońalar degendeı, ákemiz 1957 jyly aqtaldy. Búginde Aqtóbede ákem men onyń týǵan inisi Ahmet Jubanov atynda úlken kósheniń bar ekeni kóńilime qýanysh syılaıdy. Qazir Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıversıteti ákem Qudaıbergen Jubanovtyń atyn ıelengen. Sondaı-aq ótken jyly qalada «Jubanovtar álemi» atty ortalyqtyń ashylǵany da bir mereı», dedi ol.
Náýbet kezinde búgingi kúni Qazaqstandy Otany sanaıtyn nemis, polıak, koreı, cheshen, qarashaı sekildi etnos ókilderi de jappaı qýǵyndalyp, orasan zardap shekkeni belgili. Áıtse de olarǵa qushaǵy kim-kimge de aıqara ashyq qazaq halqy qara aǵashtaı pana, báıterekteı saıa bola bildi. Qazirgi kezde olardyń báriniń qazaq halqyna aıtar alǵysy mol.
Bul jóninde Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi Qaraǵandydaǵy «Vaınah» cheshen etnomádenı birlestiginiń tóraǵasy Ývaıs Janaev aıtyp berdi. Sondaı-aq Parlament Májilisiniń depýtaty Baqytbek Smaǵul jańadan ashylǵan eskertkish túbinde arystarǵa arnalǵan óleńin oqydy.
Memlekettik hatshynyń Aqtóbe oblysyna sapary saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúnine arnalǵan «Tarıhtan taǵylym – ótkenge taǵzym» atty halyqaralyq forýmda túıindeldi. Otandyq jáne sheteldik tarıhshylar men sarapshylardyń, sondaı-aq Qazaqstan halqy Assambleıasy músheleriniń basyn qosqan irgeli ǵylymı-praktıkalyq konferensııany Aqtóbe oblysynyń ákimi Berdibek Saparbaev ashyp, sóz sóıledi.
– Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev atap kórsetkendeı, qazaq halqy úshin ótken HH ǵasyr ózge halyqtardyń tek qorqynyshty túsine ǵana kiretindeı zulmat oqıǵalardan turady. Osy qasiretti umytpaı, árqashan zerdelep júrý úshin Elbasymyzdyń 31 mamyrdy saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúni dep belgilegeni – úlken janashyrlyqtyń belgisi. Biz búgingi forýmǵa osy qasterli kúndi árkez qaster tutý úshin jınalyp otyrmyz, – dedi ol. Budan ári óńir basshysy Memlekettik hatshy G.Ábdiqalyqovaǵa sóz berdi.
Memlekettik hatshy Qazaqstan halqy Assambleıasynyń bastamasymen qolǵa alynǵan «Tarıhtan taǵylym – ótkenge taǵzym» halyqaralyq jobasy elimizdegi dástúrli is-sharanyń birine aınalǵanyn aıtyp ótti. Atalǵan joba alǵash ret 2010 jyly Astana mańyndaǵy «Aljır» memorıaldyq mýzeıinen bastaý alyp, elimizdiń ár óńirinde jalǵasyp keledi.
Tarıhtan taǵlym alyp, ótkenge qurmetpen qaraýǵa úndegen joba Aqtóbe óńirinde úlken aýqymda uıymdastyryldy. Búginde óńirde túrli etnos ókilderi tatý-tátti ómir súrip, qoǵamdaǵy kelisimniń irgetasyn bekite túsýde. Bul baǵytta oblysta aýqymdy ister atqarylyp kele jatqanyn atap aıtýymyz kerek. Munyń barlyǵy Aqtóbeni Qazaqstannyń ýrbanıstik tórt zamanaýı ortalyǵynyń biri retinde aıqyndap bergen Memleket basshysynyń el birligin bárinen bıik qoıatyn syndarly saıasatynyń nátıjesi, dep oı qorytty Memlekettik hatshy.
Sondaı-aq G.Ábdiqalyqova qazaqstandyqtar totalıtarlyq tártiptiń saldarynan oryn alǵan zobalań men náýbet keltirgen qasiretti bilýi, árkez eske alyp otyrý kerektigin aıta kelip, táýelsizdikke qol jetkizgen kezden beri elimizde tarıhı zerdeni tereńdetý jóninde atqarylǵan keshendi sharalarǵa toqtalyp ótti. Aqtóbe forýmy – tarıh taǵylymy rýhanı jańǵyrý jolynyń baıandy bolýy úshin qajetti negiz qalaı bildi dep sanaımyn. Sondyqtan da búgingi konferensııa keleshek urpaqtyń tarıhtan taǵylym alýǵa jáne bolashaqqa belgilegen baǵdarynyń nyq bolýyna septigin tıgizedi dep túsinemin dep qorytty oıyn Memlekettik hatshy. Forýmda Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń orynbasary – Hatshylyq meńgerýshisi, Leonıd Prokopenko men Memleket tarıhy ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Búrkitbaı Aıaǵannyń jasaǵan baıandamalary da yqylaspen tyńdaldy.
Aqtóbege jumys saparynyń ekinshi bóliginde G.Ábdiqalyqova óńirdegi «Kúnshýaq» balalardy saýyqtyrý jáne «Ásem» lagerleriniń jumysymen tanysty. Gúlshara Naýshaqyzynyń aıtýynsha, múmkindigi shekteýli balalarǵa arnalǵan ári jyl boıy jumys jasaıtyn «Kúnshýaq» lageriniń is-qımyly respýblıkanyń ózge óńirlerine de úlgi, etalon bola alady. Aıtalyq, Qazaqstan balalarǵa qamqorlyq týǵyzý jóninde BUU konvensııasynda qol qoıǵan bolsa, oblysta iske asyrylyp jatqan «Baqytty bala» jobasy jáne «Kúnshýaq» sekildi lagerler osy baǵytty ustanýǵa eleýli kómegin tıgize alady. Munda múmkindigi shekteýli balalar men olardyń analary da birge bolýyna múmkindikter týǵyzylypty. Osyndaı oń tájirıbelerdi respýblıkanyń ózge óńirlerine de taratylǵany jón, dedi Memlekettik hatshy.
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan»
AQTО́BE
