Bala quqyǵy – basty qundylyqtardyń biri

Memlekettiń erteńgi myqty tuǵyry – jas urpaq. О́skeleń urpaq qamyn oılaý, balalyq shaq­tyń basymdyǵyn moıynda­tatyn tereń moraldyq qundy­lyq ekeni de sózsiz. Otanymyz alǵashqy qadamynan bastap-aq bala quqyqtary týraly álemdik konvensııaǵa erekshe mán berip, sonyń talaptarynyń aıasynda jumys júrgizýmen keledi. Bul halyqaralyq keleli qujattyń elimizde júıeli júrgizilýi jó­nin­degi Jarlyqqa Elbasy 1994 jyly qol qoıǵan bolatyn. Sony­­­men qatar Prezıdent óziniń ba­ǵ­­­dar­lamalyq sózderinde bala qu­­qy­ǵyn qorǵaý isine, jetim jáne ata-anasynyń qaraýynsyz qal­­ǵan­­dardyń quqyqtaryn qor­ǵaý­ǵa mán berip, basym sharalar­dy naqtylap berdi. Ásirese balalar úıinde tárbıelenýshiler sanyn múmkindiginshe qysqartý, ondaǵy jumysty tıimdi uıym­das­tyrý, jetim jáne ata-anasy­nyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalar týraly ulttyq derekter qoryn qurý jóninde de naqty tapsyrmalar júktedi. 

Búgingi tańda respýblıkamyzda 6 mıllıonǵa jýyq bala bar desek, onyń 27 274-i jetim jáne ata-anasynyń qaraýynsyz qal­ǵan­dar. Ekinshi derektegi, ıaǵnı balalardy otbasylarǵa orna­lastyrý boıynsha qazir júıe­li jumystar júrgizilip, bul oń ózgeriske bastap, kóptegen óńirlerde jetim balalar azaıa bastady. Buǵan naqty mysaldar keltirer bolsam, osy sanattaǵy balalardyń, ıaǵnı 20841 (76 paıyz) ul men qyzdy meıirimi mol, alaqany aıaly azamattar óz otbasylaryna alyp, ónegeli tárbıe berip keledi. Tek 6223 (22 paıyz) jetim jáne ata-anasynyń qamqorlyǵyna zárý bala 132 bilim, densaýlyq saqtaý, áleýmettik qorǵaý mekemeleriniń qamqorlyǵynda ekenin eske sala ketelik. Onyń ishinde bir myńnan astam ǵana bala tul jetim, qalǵan 83 paıyzy áleýmettik jetimder sanatyna jatady. Olar ata-analarynyń keri ketýinen jetim qalǵan balalar. Myna jaıdy da jurtshylyqtyń nazaryna salar bolsam, 2017 jyldan bastap, taǵdyrly balalardy nıet bil­dirgen otbasylaryna berý má­se­lesi zańnamalyq turǵyda ret­tel­di. Balany qamqorlyǵyna al­ǵan otbasylardy memleket qar­jy­­laı qoldap otyrýǵa kepil­dik berdi. 

Bala asyrap alýshylardy da materıaldyq jaǵynan ynta­lan­dyrý isi óz sheshimin tapty. Aı­talyq, jany jomart aza­­mat­tar­ǵa 75 aılyq kórset­kish kóle­min­de tólemaqy be­rý kóz­del­gen. 2015 jyldan búginge deıin 1239 bala qam­­qor­shy­syn tapsa, olarǵa Úkimet esebinen 174 mıl­lıon teń­­gege jýyq járdemaqy tólen­di. Bul sharalar balalar úıleriniń azaıýyna ákelýde. Soń­ǵy 5 jyl shamasynda balalar úılerindegi tárbıelenýshiler sany 40 paıyzǵa azaıyp, 10 myń­nan 6 myńǵa tómendedi. Al 4445 bala ózderiniń týǵan otbasy­na oral­dy. Osyǵan baılanys­ty eli­mizde 50 balalar úıi qaıta uıym­das­­tyrylyp, birazy jabyldy.

Qazirgi ýaqytta elimizde otba­sy­lyq tıptegi úsh SOS balalar aýyly jumys isteıdi. Álemde mun­d­aı balalar aýylynyń ju­mys isteı bastaǵanyna 60 jyl boldy. Ol balalar múddesin, quqyq­­taryn qorǵaıtyn, qajetti­li­gin óteıtin áleýmettik uıym bolyp sanalady. Osyndaı aýyl­dardyń bizdegi uzyn sanyna kelsek, 9 memlekettik, 4 úki­met­tik emes balalar jáne otbasy úlgi­sin­degi úıler jumys isteıdi. Onyń negizgi mindeti – ata-ana­sy­nyń qamqorlyǵynan aıy­rylǵ­an balalardy jasytpaı, za­ma­ndastarynyń qatarynda qo­ǵam damýyna saı beıimdeý, b­uǵan qosa erteńgi bolashaǵyn anyq­­taýǵa kómektesý. О́mir­lik daǵ­dy ustanymdaryn ornyq­ty­­rý­ǵa járdemdesý, otbasy­lyq, moraldyq-rýhanı qundy­lyq­tar­dy tanyp, bilýge daǵdy­lan­dyrý. Buǵan qosa otbasylyq úlgi­degi 26 balalar úıine qamqor bola otyryp, oraıy kelse týys­taryn tabýǵa sep bolý. On­daı úılerde qazir 118 bala tárbıe­le­nip jatyr. 

Balalar úıiniń tárbıelenýshi­lerin áleýmettendirý maqsatynda memlekettik bilim berý jınaqtaý júıesi sheńberinde 2014 jyldan bastap balalar úıiniń árbir tárbıelenýshisine joǵary oqý ornynda, kolledjderde maman­dyq alýyna múmkindik jasaý maq­satynda arnaıy esepshottar ashylǵan. Bul jumystyń aıasynda 7779 tárbıelenýshige 5 mıl­lıard teńgeden astam soma­ǵa qaıyrymdylyq kómek kór­setildi. Búgingi tańda JOO men kolledjderde aqyly negizde 245 túlek bilim alýda. Olardy áleýmettik jaǵynan beıimdeý jáne óz betinshe ómir súrýge da­ıyndaý úshin jastar úıleri de ashyla bastady. Onda JOO jáne kolledjderde bilim alý barysynda talaptanyp júrgen 16-23 jas aralyǵyndaǵy balalar úıiniń túlekteri turady. 2013 jyldan bastap osy sanat­taǵy balalardyń baspana alý quqyǵy birinshi kezekke shy­ǵyp, olardyń arasynda zańdy tulǵa­lar­dyń baspanasyn saq­tap qalý jaýapkershiligi de zańmen bekitildi. Balalar úıleri­niń túlekteri úshin JOO jáne kolledjderge túsý kezin­de memlekettik bilim berý granty­nyń 1 paıyzy qarastyrylǵany belgili. Olardyń bilim alý barysynda tegin baspanamen, tamaq, kıimmen, medısınalyq kómek, oqýlyqtarmen qamtý, stıpendııa alý boıynsha da kóp jaǵdaı qarastyrylǵan. Osy sanattaǵy balalar asyraýshysynan aıyrylǵandyǵy, múgedektigi dáıektelse, járdemaqy alýǵa quqysy bar. 

Jetimin jylatpaǵan halqy­myzdyń shapaǵatty azamattary, búgingi tilmen aıtsaq, mese­nat­­tary da qol ushyn berýde. Bul boıynsha elimizdiń bar­lyq aımaǵynda kásipkerler, iri mekemeler, bıznes qury­lym­dar qyzmetkerleri janashyr­lyǵymen jetim balalarǵa qoldaý kórsetý isinde keshendi jospar júzege asyrylýda. Osynyń sheń­berinde bilim alǵan jastar jumysqa ornalasyp, baspanaǵa qol jetkizip, el damýyna óz úlesterin qosýda. 

Qazirgi tańda Qaraǵandy, Shy­ǵys Qazaqstan, Qyzylorda, Aq­mola oblystary, Almaty jáne Astana qalalarynda qamqorlyq jáne qorǵanshylyq organdary áleýmettik jetimdiktiń aldyn alý boıynsha úkimettik emes uıymdarmen ózara kelisim jasaýdy jaqsy jolǵa qoıdy. 2017 jyldyń alǵashqy aıynan bastap jetim jáne ata-ana­­­larynyń qamqorlyǵynsyz qal­ǵan balalardy otbasynda tárbıeleýge tilek bildirgenderge respýblıkalyq derekter banki kóp kómek kórsetýde. Sol derekter banki nátıjesinde 3640 jetim jáne ata-anasynyń qam­qor­lyǵynsyz qalǵan bala túrli otbasynan pana tapty. Mysa­ly, 375 balany otbasylar asyrap alsa, 621 bala patro­nattyq tárbıeleýge berilip, 2644 bala qamqorlyqqa qol jetkizgen. 2018 jyldyń 5 aıynda bul kórsetkish 711-ge artty. Elimizde áleýmettik jetimdikke jol bermeý úshin de eleýli jumystar atqarylyp keledi. 

Iá, janashyr azamattarmen birlesip sheshetin máseleler de az emes. Onyń bastysy, keı ob­­lys pen qalalardaǵy bala­lar úıi­niń eski tásilmen jumys is­tep jatqany der edim. Bul tur­ǵy­dan kelgende Almaty qala­sy, Almaty, Shyǵys Qazaq­stan, Qaraǵandy, Pavlo­dar, Qo­s­tanaı, Ońtústik Qazaq­stan ob­lys­taryndaǵy balalar úıi­ne serpilis kerek bolyp tur. Buǵan qosa, balalardy áleý­me­t­­ten­dirýdiń basty másele­si, naq­tylaı tússek, balalar úı­leri túlekterin qoǵam damýyna qa­raı, ómir súrý úrdisine saı beıim­deý jaıy da oılandyrmaı qoımaıdy. 

Bir atap óterligi, balalardyń balalar úıine qaıta oralýy sıredi. Áıtse de ótken jyly 125 bala balalar úıine qaıta oraldy. Bul kórsetkish 2015 jylmen salystyrǵanda 2 esege (246, 2016 jylmen ólshegende 1,5 esege (195) az deýge bolady. Árıne barǵan jerine tastaı batyp, sýdaı sińgenge ne jetsin.

Táýelsiz elimizdegi qolǵa alynyp jatqan keleli istiń biregeıi Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen qolǵa alynǵan otbasy ınstıtýtyn jetildirip, tirligin nyǵaıtý ba­sty mindetke aınaldy. Biz mun­y tııanaqty túrde júzege asyr­saq, tiri jetim bolmaıdy. Aı­randaı uıyǵan otbasy q­alyp­tasady. Jaqsy otbasy­nan jat minezdi urpaq ósip shyq­paı­dy. Bul iste biz balalar úıin jáne ortalyqtardy zama­nǵa saı uıymdastyryp, qalyp­tas­tyrýdy qolǵa aldyq. Sol orta­ly­qtardan bala alýǵa nıet bil­dirgen ata-analardy aldyn ala daıyndaý, qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan otbasylaryn anyqtaý, sebebin bilip, saldaryn joıý, ana men bala quqyǵyn saqtaý – aı­nalyp kelgende, elimizdiń kele­shegi sanalatyn barlyq ur­paq­ty kemel etip ósirý. Bul iste árbir ata-ananyń, qoǵamdyq uıym­dar­dyń, jeke tulǵalardyń atqa­rar jumysy az emes. «Otba­syn­da adam boıyndaǵy qa­sıet­­ter jarqyraı kórinip, qalyp­­ta­sad­y. Otanǵa degen ys­tyq sezim jaqyndaryna, týǵan-týys­qandaryna degen súıis­pen­shi­lik­ten bastalady. «Otba­sy­nyń ónegesi – Otan ónegesi» dep jaz­ǵan edi kezinde Baýyrjan Mo­mysh­uly. Bul jaı ǵana sóz tir­kesi emes. Zor maǵynaly sal­ma­ǵy bar, janǵa jylý, qanǵa qyzý be­retin sóz», degen edi Mem­le­ket basshysy. Endeshe bola­sha­­ǵy­myzdyń tiregin tárbıe­leý­de búgin kishkentaı bolǵan­men, er­teńgi myqty azamattary­myz­dyń zamanǵa saı bilimdi de bilik­ti etip qalyptasýy jolynda olar­dyń dál qazir quqyǵyn qorǵ­aý, qoldaý basty mindet bolyp tabylady.

Nurbek ORShÝBEKOV,
Bilim jáne ǵylym mınıstrligi

Balalardyń quqyqtaryn qorǵaý komıtetiniń tóraǵasy