Álemdegi gýmanıtarlyq oı ulttyq pen adamzattyqtyń qatarlasa damýynyń múmkindikterin ashýdyń túrli joldaryn qarastyryp keldi, áli de qarastyrýda. Adamzatqa tóngen qaýip qandaı da bolmasyn ultqa tóngen qaýip bolyp tabylady. Sondyqtan órkenıetti adamzat ulttyq egoızmniń shekten shyǵyp, álemdik qoǵamdastyqqa qaýip tóndirýinen saqtanady. Osynyń aıqyn dáleli Birinshi jáne Ekinshi dúnıejúzilik soǵystar. Olardyń sebepteri baılyqqa, bılikke, jańa jerlerge qyzyqqan ımperalıstik toptar saıasaty. Álemdik bılikke umtylýshylar ulttyq múddeler uranymen adamzatty qanǵa bóktirdi. Eki soǵysta 80 mıllıonnan astam adam qyrylyp, adamzattyń evolıýsııalyq damýy ondaǵan jyldarǵa tejeldi.
Qazir de neoımperalıstik saıasatty basshylyqqa alýshylar jeterlik. Olar túrli urandar arqyly álem halyqtaryn bılep-tósteý, damýshy memleketterdiń baılyqtary men resýrstaryn sorý maqsatyn ustanýda. Árıne orta, kishi memleketter qaýipti sezinip mundaı áreketterge qarsy shyǵýda. Basym derjavalardyń óz ishinde de adamzatty saqtaý álemdik ádiletti tártipter ornatýdyń mańyzdylyǵyn túsinetin toptar barshylyq. Sondyqtan órkenıetti, izgilikti adamzat neoımperalıstik toptardyń ulttyq egoızmdi qozdyrýyna, halyqtardy bólshekteýine, rasıstik, sıonıstik, shovınıstik, dinı radıkalıstik saıasat júrgizýine qarsy.
Álemdik tártipterge túrli qaýipter, qaıshylyqtar men qaterler óz áserlerin tıgizip otyrady. Álemdik saıasatty ishki saıasat sııaqty ortalyqtanǵan bılik basqarmaıdy. Álemdik doda alańyna qatysýshylar óz múddelerine sáıkes qyzmet etedi. Sondyqtan álemdik saıasattyń táýekelderi kóp. Osyny túsingen álemdik qoǵamdastyq Ekinshi dúnıejúzilik soǵys aıaqtalǵan soń uzaq talqylaýlardan keıin 1945 jyly 26 qazanda Birikken Ulttar Uıymyn qurdy. Negizinen AQSh, Keńes Odaǵy, Ulybrıtanııa bastamashy bolǵan BUU-ǵa 50 memleket quryltaıshy músheler retinde kirdi. BUU-nyń negizgi maqsaty – álemdik qoǵamdastyqty jahandyq máselelerdi, qaýipterdi jáne qaıshylyqtary birlesip sheshýge jumyldyrý boldy.
Qazirgi kezeńde álemdik basym derjavalardyń saıası elıtalary jahandyq ortaq máselelerdi sheshpeıinshe eshbir memlekette bolashaq bolmaıtyndyǵyn túsinýde. Jer planetasy qorǵaýdy, aıalaýdy qajet etedi. Ekonomıkalyq maqsattar, baıý úshin tabıǵatty aıaýsyz paıdalaný zor ekologııalyq zardaptar ákelýde. Damýshy elderdiń kedeılene túsýi túrli indet aýrýlaryna, qaıyrshylyqqa, bosqyndar tasqynyna sebep bolýda. Basym derjavalardyń neorealıstik saıasaty túrli soǵystar ákelse, dinı radıkalızm ıdeologııasy ekstremızm men terrorızmge jol ashýda.
BUU – osy atalǵan jahandyq qaýipterdiń barlyǵymen aınalysatyn álemdik uıym. BUU qyzmeti óte kúrdeli, san-salaly adamzattyq máseleler. Olardyń tıimdi sheshimderin tabý tipten qıyn. Kóptegen álemdik qaıshylyq núkteleri ondaǵan jyl álemdik beıbitshilikke qaýip tóndirýde. Olardy sheship tastaýǵa BUU-nyń shamasy kele bermeıdi. Sebebi qaıshylyq núkteleriniń artynda álemdik basym derjavalardyń múddeler kúresi tur.
Osyndaı kúrdeli qubylystardy kórgen keıbir sarapshylar BUU qyzmetinen asa kóp paıda joq, bul uıym óziniń mıssııasyn oryndady, ol endi tıimdi qyzmet jasaı almaıdy degen pikirler bildirýde. BUU balamasy retinde «Álemdik úkimet» tıpindegi jańa uıym qurý da usynylýda. Bizdiń pikirimizshe, BUU-ǵa ázirshe balama joq. BUU jaqsy bolsyn, jaman bolsyn álemdik qaıshylyqtarǵa toqtaý salýdyń joldaryn talqylaýdyń jalǵyz halyqaralyq alańy bolyp qalýda. BUU 1948 jyly qabyldaǵan «Adam quqyqtarynyń jalpyǵa ortaq deklarasııasy», 1966 jyly BUU Bas Assambleıasy qabyldaǵan «Ekonomıkalyq, áleýmettik jáne mádenı quqyqtar týraly halyqaralyq pakt», 1975 jyly Helsınkıde qabyldanǵan «Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq keńesiniń qorytyndy aktisi» sııaqty mańyzdy halyqaralyq qujattar BUU-ǵa qazir múshe bolyp otyrǵan 193 memlekettiń ár qaısysy úshin mańyzdy. Adamzatqa ortaq ekologııa, beıbitshilik, azyq-túlik qaýipsizdigi, indet aýrýlarǵa qarsy kúres, terrorızmdi aýyzdyqtaý, qýat kózderin tıimdi paıdalaný, álemdik aqparatty ortaqtandyrý, zańsyz qarý satýdy tııý, quldyqty boldyrmaý, kedeıshilikpen kúres, balalar men áıelder quqyqtaryn qorǵaý, mıgrasııa men demografııany retteý sııaqty jahandanǵan álemge tán máselelerdiń barlyǵyn talqylaıtyn jalpyadamzattyq qundylyqtar men máseleler alańy BUU bolyp otyr. Sondyqtan Qazaqstan Respýblıkasy BUU-da erekshe belsendilik kórsetýde.
Elbasy Qazaqstan 1992 jyldyń 2 naýryzynan bastap BUU-nyń múshesi bola salysymen bul uıymdy eldiń beıbitsúıgish, yntymaqtasý saıasatyn nasıhattaý minberine aınaldyrdy. Iаdrolyq qarýdan bas tartý, terrorızmge qarsy kúres, álemdi ekologııalyq saýyqtyrý, balama qýat kózderi, Sırııa daǵdarysyn sheshý sııaqty jahandyq máselelerdiń sheshilý joldaryn jáne tetikterin Elbasy únemi álemdik qoǵamdastyq nazaryna usynýmen keledi.
Saıyn BORBASOV,
saıası ǵylymdar doktory
