Qyzdy tárbıeleý – ultty tárbıeleý

О́rkenıetti memleketter sanatyna qosylýda adamgershilik-etıkalyq ıdeıalar kórinis tap­qan qazaq halqynyń rýhanı mádenıetin zertteý, tárbıedegi ozyq dástúrlerin qoǵam talabyn eskere otyryp zerdeleý kókeıkesti máseleniń biri bolyp otyr. Bul týraly El­basy «Qazaqstannyń biregeı halyqtarynyń ultaralyq jáne mádenıetaralyq yntymaǵy men jetilýin qamtamasyz ete otyryp, qazaq halqynyń kóp ǵasyrlyq dástúrlerin, tili men mádenıetin saqtaımyz jáne damyta túsemiz», dep atap ótken bolatyn.

Keıingi jyldary qoǵamdaǵy keleńsiz jaıttar men oqys oqıǵalar, búgingi tárbıe sa­la­syndaǵy ınnovasııalyq kózqarasty pedagogıkada­ jú­ıeli túrde paıdalanýǵa baı­­lanysty tıimdi ıdeıanyń bol­maýy adamgershilik, mo­raldyq-etıkalyq tárbıeni daǵdarysqa ákelýde. Bul máseleniń sheshimin ǵasyrlar boıy ózektiligin joǵaltpaǵan, kerisinshe ár ózgeriske baılanysty jetilip otyrǵan qa­zaqtyń ozyq moraldyq-etı­kalyq dástúrlerinen izdestirý qajet. О́ıtkeni ozyq etıkalyq dástúrleriniń negizi bolyp qalanǵan gýmanıstik ıdeıalar – adamgershiliktiń basty qundylyqtarymen baılanys­ty jáne adamzat moraliniń negizderin maǵynaly túrde jan-jaqty meńgerýde, adamdar arasynda taza adamı qarym-qatynasty tárbıeleýde jetekshi quraldardyń biri.

Maman daıarlaý zaman aǵy­myna qaraı jan-jaqty kásibı quzyrettiligin shyńdaýdy qa­jet etedi. Álemdegi bedel­di ýnı­versıtetterdiń tájirıbe­lerine súıener bolsaq, ustaz daıyndaýmen shektelmeı, qo­ǵamǵa qajetti maman daıarlaýymyz kerek. Bul biz daıyndap otyrǵan mamandardyń jumys berýshilerdiń ǵana emes, qoǵam talaptaryna da saı kelýin qamtamasyz etedi. Búgingi ózge­rister – álem tarıhyndaǵy ja­ńa múmkindikter men ja­ńa­shyldyqtar dáýiri. Qyzdar ýnıversıtetinde zaman kóshine ilesý maqsatynda júıeli ju­mys júrgizilýde. Taǵylymǵa toly is-sharalar arqyly qazaq hal­­qynyń ádet-ǵuryp, salt-dástúrlerin dáriptep, qarakóz qyzdardy qundylyqtar men izgi qasıetterge baýlyp, ar ta­za­lyǵyn joǵary ustaıtyn tulǵa, qoǵam qajettiligin qana­ǵattandyratyn ustaz maman da-
ıyndaýdy maqsat etip kelemiz. Ultymyzdyń ulylyǵyn ulyq­taıtyn uǵymdardyń biri – etıka. Ár eldiń ornalasý aımaǵyna, tirshilik saltyna, ómir súrý daǵdylaryna baılanysty ortaq minez-qulyq erejeleri, júris-turysy, tynys-tirshiligi qalyp­tasady.

Qazaq halqy qaı kezeńde bolsyn qyz tárbıesine jete mán bergen. Mádenıettilikti ıdealǵa baǵdarlaý arqyly, ıaǵnı halyqqa syıly adamdardyń ónegeli isin, rýhanı adamgershilik má­denıetin, bedeli men minez-qulqyn, bilimi men qabiletin, qarym-qatynas mádenıetin úlgi etý arqyly qalyptastyrǵan. Idealdy kúndelikti ómirge qajetti basty baǵdardyń biri dep eseptegen. Mysaly, «Qozy Kórpesh – Baıan sulý», «Aıman – Sholpan», «Qyz Jibek» jyrlary arqyly qazaq qyzdarynyń beınesin, moraldyq kelbetin, minez-qulqyn, júris-turysyn, kıim kıisin, ózara qarym-qatynasyn ónege etse, Domalaq ana týraly ańyzda qazaq áıel­derine tán danalyqty, ustam­dylyqty, sezimtaldyqty, tap­­­qyrlyqty úlgi tutýǵa sha­qyr­ǵan. Dana halqymyz qyz tárbıesinde kúndelikti turmys-tirshiligindegi jáne qoǵamdaǵy adamgershilikti moraldyq-etıkalyq mádenı qarym-qa­tynasqa asa mán bergen. Ot­basy, týystar arasyndaǵy qarym-qatynastyń adam sanasyna, minez-qulqyna, ishki jáne syrtqy mádenıetiniń qalyptasýyna áseriniń mol ekenin jete túsingen. Máselen, áke men balanyń, ana men qyzdyń, áke men qyzdyń, kelin men qaıyn eneniń, kelin men atanyń, naǵashy men jıenniń, kúıeý men qaıyn eneniń, bajalardyń, jezdelerdiń, bólelerdiń arasyndaǵy óte názik jarasymdy qarym-qatynas moraldyq mádenıettiń negizin qalaýda úlken ról atqarǵan dese artyq bolmaıdy. Jas kelinniń Totym, Aınam, Seri jigit, Er­ke­jan sııaqty at qoıýynyń ózi aldyńǵylarǵa qurmet, keıin­gilerge izet kórsetý bolsa, О́zen­baı, Qamysbaı, Qoıshybaı, Bá­kibaı, Qasqyrbaı esimdi qaıyn aǵalardyń esimderin ataýdan qashqaqtap, qasqyr jaryp ketken qoıdy baýyzdap alý úshin qasyndaǵy kishkentaı qaınysyn aýylǵa jumsaǵan jeńgeniń: «Sarqyramanyń ar jaǵynda, syldyramanyń ber jaǵynda, mańyramany ulyma jaryp ketti, qynamadan janymany ákelsin» deýinen, birinshiden, ádep­tiliktiń, izettilik pen syı­lastyqtyń belgisin kór­sek, ekinshiden, oıynyń ushqyr­lyǵyn, tapqyrlyǵyn, sózge zerektigin baıqaımyz.

Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıteti – elimizdegi birden-bir tek qyzdar oqıtyn joǵary oqý orny. Ortalyq Azııa aımaǵynda mundaı oqý orny joq. Álemde de saýsaqpen sanarlyqtaı. Zańǵar jazýshy Muhtar Áýezov «Táńir jazsa, bul ınstıtýt bolashaq qazaq qyzdarynyń shamshyraǵyna aınalady. Osy shamshyraqtyń jaryq sáý­lesi sónbesin deıik» degen paıymy 75 jylǵa jýyq ta­rıhy bar ýnıversıtettiń ózindik ereksheligi men mańyzyn aıǵaqtap turǵandaı. Qazir munda stýdentterdiń sapaly bilim alyp, ǵylymmen, ónermen, sportpen aınalysýy úshin, olar­dyń boıynda halqymyzdyń ulttyq qundylyqtaryn darytý oraıynda birqatar jumys atqarylyp, otandyq joǵary oqý oryndary arasynda úlken bedelge ıe bolyp otyrǵany kóńilge qýanysh uıalatady. Qyz­dar ýnıversıtetiniń basty ereksheligi bilim berýde ulttyq qundylyqtardy basshylyqqa ala bilýi der edim. Qazaqtyń «Ultyńdy tárbıeleımin deseń – qyzyńdy tárbıele» degen sóziniń astarynda úlken mán-maǵyna jatyr. Qyz – bolashaq ana, qyz – otbasynyń uıytqysy, qyz – asyl jar. Búginde urpaq tárbıeshisi retinde áspetteler bolashaq muǵalimderdi ata-anasynan alǵan tárbıesin oqý ordasyndaǵy tárbıemen sheber sabaqtastyra bilý kez kelgen bilim ordasynda kezdese bermeıdi. Ujym ǵulama ǵalym ál-Farabıdiń «Tárbıesiz berilgen bilim – adamzattyń qas jaýy» degen dana sózin basty ustanym retinde paıdalanady.

Oqý ornynda genderlik saıa­sat boıynsha irgeli jumys atqarylýda. Áıelderdiń saıa­sı kóshbasshylyǵy ýaqyt ótken saıyn aıqyndalyp ke­ledi. Qoǵam men memleket tarapynan názik jandylardyń belsendilikteri men saıası yq­paldastyqtaryna senim jo­ǵary deńgeıde kórinis tabýda. Osy oraıda ýnıversıtet janynda Áleýmettik jáne genderlik ǵylymı-zertteýler ınstıtýty qyzmet atqarady. Osy taqilettes ǵylymı ortalyq TMD aýmaǵynda jalǵyz ekenin erekshe atap ótken lázim. Instıtýttyń strategııalyq maqsaty – 2018-2021 jyldarǵa arnalǵan ǵylymı-zertteý jumystaryn 2015 jyly BUU Bas Assambleıasynyń 70 sessııasynda qabyldaǵan Turaqty damý maqsattarynyń «Barlyq áıelder men qyz balalardyń genderlik teńdigin qamtamasyz etý jáne quqyqtary men múm­kinshilikter aýqymyn keńeıtý» týraly 5-shi maqsaty boıynsha júzege asyrý. Instıtýt genderlik teńdik ıdeıa­syn damytýdy bilikti pedagog kadrlaryn daıyndaý jáne ǵylymı-zertteýler arqyly iske asyrady. Ýnıversıtette «Qa­zaq arýy» atty kýrs oqý úde­risine engizilgen. Ult bola­shaǵyn tárbıeleýge súbeli úles qosatyn bolashaq muǵalimderdiń san qyrly bolýyna, qoǵamdaǵy áleýmettik jáne otbasyndaǵy etnoáleýmettik rólderdi múl­tiksiz atqarýyna sebepker bolýyna «Qazaq arýy» kýrsynyń tıgizer septigi zor dep oılaımyz. Búgingi talapqa saı tulǵany qalyptastyrýdyń ólshemderi basqasha. Qundylyqtar da ózgerip barady. Aqyl da anadan darıdy, dana da áıelden týa­dy. Qyz bala tárbıesin urpaq tárbıesi dep qaraǵan lázim. Búgingi qazaq boıjetkenderi erteńgi erine adal jar, perzent­teriniń salıqaly anasy. Olar­dyń boıynda taǵylymdy tár­bıe bolǵanyn qalaıtynymyz belgili. Sondyqtan rýhanı qun­­dylyqtarymyzdy saqtaı otyryp, ónerkásiptik revolıýsııa zamanynyń ereksheligin ıgergen ustaz tárbıeleý – ýnı­versıtettiń basty baǵdary. Qazir oqý ornynda 38 uıym qyz­met atqarady. Qyzdar ýnı­versıtetiniń stýdentteri adam­gershiligi joǵary tulǵa retinde túrli qoǵamdyq, qaıyrymdylyq aksııalarǵa belsendi qatysady. Bolashaq áleýmettik qyz­met­kerler, psıhologtar, defektologtar, mýzykalyq bilim berý muǵalimderi Almaty qalasyn­daǵy Analar úılerinde júıeli túrde aqysyz negizde qyzmet kórsetedi. Sondaı-aq oqý orny stýdentteriniń bastamasymen qaıyrymdylyq jármeńkeleri turaqty uıymdastyrylady. Is-sharanyń basty maqsaty – ýnıversıtet ujymy men stýdentteriniń sanasyna meıi­rim­dilik, súıispenshilik, qaıy­rymdylyq sııaqty izgi uǵym­dardy qalyptastyrý.

Jańa myńjyldyqta bilimi men biligi úılesken mamandar­dyń bási basym bolmaq. Mu­ny ýaqyttyń ózi aıqyndap otyr. Otandyq joǵary oqý oryn­darynyń aldynda oı-órisi damyǵan, talantty, zerdeli jáne ultjandy urpaq tárbıeleý mindeti tur. Osynaý aýqymdy jaýapkershilikti abyroımen atqarý pedagogtarǵa júktelgen mártebeli mindet. Damýdyń dańǵyl jolyna baǵyt alǵan bolashaǵy baıandy eldiń órisi qashanda bilikti de sanaly urpaǵymen keńeımek. О́skeleń jasty elimizdiń tutqasy, qata­ry­nyń kóshbasshysy etip tár­bıeleý – ǵasyrǵa jýyq úzdik­siz kadr daıarlap kele jatqan Qyzdar ýnıversıtetiniń basty baǵ­dary.

Gaýhar ALDAMBERGENOVA,

Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń rektory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor

ALMATY