Eldiń de, Elbasynyń da erligi

Parlament Senatynyń jal­py oty­rysynda Qazaqstan Respýblı­ka­sy Memlekettik táýelsizdiginiń jıyrma jyl­dy­ǵy deklarasııasy qabyldanǵannan keıin Parlament Senaty­nyń depýtaty Oral­baı ÁBDIKÁRIMOVKE jolyǵyp, at­alǵan qu­jat jaıynda áńgime­lesken edik. – Oralbaı Ábdikárimuly, Qazaq­stan Respýblıkasy Memlekettik táý­­elsizdiginiń jıyrma jyldyǵy dek­­larasııasynyń ereksheligi qandaı? – Elimiz táýelsizdigin jarııalap, Qazaqstan Respýblıkasynyń Memle­ket­tik táýelsizdigi deklarasııasyn qa­byldaǵanyna jıyrma jyl toldy. Sodan bergi 20 jyl ishinde elimizdiń qol jetkizgen jetistikterin qazaqstandyq­tarǵa taǵy bir márte túsindirip, esterine salý eshqashan artyq bolmaıdy. Al Deklarasııanyń mańyzy nede degenge kelsek, eń aldymen Qazaqstannyń Táý­elsizdigi jarııalanǵan tarıhı kún – 1991 jyldyń 16 jeltoqsany kóz aldy­myzǵa keledi. Sol kúni ata-babalary­myzdyń ǵasyrlar boıy armandaǵan, sa­ryla uzaq kútken arman-maqsaty oryn­dalǵan edi. Arada jarty saǵattaı ýaqyt ót­kende Qazaqstannyń Táýelsizdigin baý­yr­las el – Túrkııa moıyndady. Kóp keshikpeı alys-jaqyn shet memleketter de moıyndaıtyndyqtaryn jedelhattar arqyly málimdep jatty. Al jańa qabyldanǵan Deklarasııanyń ereksheligi – ótken 20 jylda elimiz qandaı jetistikterge jetti, alǵashqy Deklarasııa qabyldanǵan kezden bergi kezeńderde táýelsiz Qazaqstan álemdik qoǵamdas­tyq­qa qalaı tanyldy degen máselede jatyr. Parlament Senaty osyǵan baı­lanysty Deklarasııa qabyldaýdy jón dep taýyp, Memleket basshysyna usy­nyspen shyqqan edi. Elbasy bizdiń usy­nysymyzdy qoldady. Qujat jobasyn ázirleýge senatorlarmen qatar, tany­mal ǵalymdar, sarapshylar qatysty, sondaı-aq qujat jan-jaqty saraptamadan ótkizildi. О́tken kezeńderge zer salatyn bol­saq, osy jyldar ishinde shynynda da maqtaýǵa, maqtanýǵa turatyn asa aý­qym­dy ister atqarylǵanyna kýá bola­myz. Birinshiden, Memleket basshysy­nyń bastapqy kezden-aq ustanǵan salmaqty saıasatynyń arqasynda elimizde halyq sharýashylyǵy salalaryn reformalaý qolǵa alyndy. Bul jolda kóptegen qıyndyqtar men problemalar da kezdesti. Bas biriktirýdiń, uıymdas­tyrýdyń nátıjesinde reformalar oı­daǵydaı júzege asyryldy. Onyń jemisin búginde barsha qazaqstandyq kórip otyr. Ekinshiden, kez kelgen eldiń egemendigin bildiretin memlekettik atrıbýtta­ry men memlekettik qurylymdary bo­lýy tıis. Osyǵan baılanysty Qorǵa­nys mınıstrligi, Syrtqy ister mınıstrligi, basqa da mınıstrlikter quryl­dy. Árıne, KSRO kezinde respýblı­ka­myzda osyndaı qurylymdar qyzmet etti. Biraq olar óz qyz­metterin odaq­tyq mınıstrlikter arqyly júrgizetin, so­larǵa baǵy­nysh­ty bolatyn. Táýel­siz­dik alǵannan keıin Qazaqstannyń óz mem­lekettik qu­ry­lymdary qury­lyp, jumys isteı bas­tady. Elimiz óziniń syrt­qy saıasatyn ózi belgilep, júzege asyratyn boldy. Qazirgi kezde Qazaq­standa 60-tan astam memlekettiń elshilikteri jumys isteıdi. Sondaı-aq biz­diń elimizdiń shet elderde 50-ge jýyq elshiligi ashylǵan. Egemendigin alǵa­ny­na 20 jyl bol­ǵan memleket úshin bul – úlken jetistik. Syrtqy saıasat­ty ornyqty júr­gi­zýdiń nátıjesinde Qazaqstan 2010 jy­ly EQYU-ǵa tór­aǵa­lyq etti, bıyl­ǵy jyly Islam Yn­tymaqtastyǵy Uıy­­myna tór­aǵa­lyq etip otyr. Osynyń barlyǵy Tuńǵysh Prezıdent – Elba­sy Nursultan Na­­zar­baevtyń salı­qa­ly saıasatynyń, halyq­aralyq deńgeı­degi abyroı-bedeliniń arqasy. Eger biz syrtqy saıasatymyzdy naqty aıqyndaı almasaq, ekonomı­ka­lyq reformalardy tabysty júrgize al­masaq, álemdik qoǵamdastyq joǵaryda atalǵan bedeldi halyqaralyq uıymdar-ǵa tóraǵalyqty senip tapsyrmas edi. – О́tken jyldyń jeltoqsanynda Astanada Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń Sammıti de ótti emes pe? – Qazaqstan búginde iri halyq­aralyq jıyndar ótkiziletin ortalyqqa aınaldy desek, qatelespeımiz. Árige barmaı-aq osy eki-úsh jyl kóleminde Astanada ótken álemdik deńgeıdegi jı­yn­dardy alaıyq. О́tken jyly EQYU-ǵa múshe 56 eldiń prezıdentteri men úkimetteri basshylarynyń, iri halyq­aralyq uıymdar jetekshileriniń qaty­sýymen Uıymnyń Sammıti oıdaǵydaı ótti. Bul Sammıt araǵa 11 jyldaı ýaqyt salyp shaqyrylǵan edi. Onyń qorytyndysynda Astana Deklara­sııa­sy qabyldanǵanyn búkil álem jurt­shy­lyǵy biledi. Osynyń aldynda Alma­tyda EQYU-ǵa múshe memleketter Syrt­qy ister mınıstrleriniń konfe­ren­sııasy ótken edi. Al bıylǵy jyly elordada Islam ekonomıkalyq forýmy da óz deńgeıinde ótti. Bul jıyndar Qazaqstan tarapynyń belsendi is-qımylynyń nátıjesinde óz maqsat-mindetterin tolyq oryndap shyqty. Mysal retinde aıtaıyn, ja­qynda Lıtvada EQYU-ǵa múshe memleketter Syrtqy ister mınıstrleriniń konferensııasy ótken edi. Eki kúndi qamtyǵan bul jıynda mınıstrler qorytyndy qujatqa qol qoıa almaı tarqasty. Al EQYU Sammıtiniń joǵary deńgeıde uıymdastyrylyp, Astana Deklarasııasynyń qabyldanýy Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń bedeli men tabandylyǵynyń arqasy, sondaı-aq Qazaqstan dıplomatııasynyń jeńisi bolyp tabylady. – Deklarasııada elimizdiń memleket qurylysyndaǵy Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Nazar­baevtyń aıryqsha róli atap ótilgen. Bul Memleket basshysynyń jetekshiligimen tabysty júzege asyryl­ǵan saıası, ekonomıkalyq jáne áleý­mettik reformalarǵa berilgen joǵa­ry baǵa bolsa kerek. – Prezıdentimizdiń eldiń ishki jáne syrtqy saıasatyn, áleýmettik-ekono­mı­ka­lyq damý baǵyttaryn áýel bastan durys tańdaǵanyn júrip ótken jıyrma jyl anyq dáleldedi. Elbasynyń saıa-sa­tyn, tańdaýyn qazaqstandyqtar qol­da­dy, Memleket basshysynyń sońynan erdi. Buryn beımálim bolyp kelgen naryqtyq ekonomıkanyń aýyrtpa­lyq­ta­ryn birge bólisip, onyń qyr-sy­ryn úırendi. Parlament buǵan tıimdi zańdar qabyldaý arqyly erekshe úles qosty. Sol alǵashqy jyldary elimizde mardymdy qarajat bolma­ǵandyqtan, sheteldik ınvestorlardy tartýǵa týra keldi. Qaltaly ınvestorlar qarjy salmas buryn eldiń turaqtylyǵyna, bolashaqtaǵy áleýeti men múmkin­di­gine nazar aýdaratyny belgili. Son­dyqtan Parlament ınvestorlardyń Qazaqstan ekonomıkasyna ınvestısııa salýyna qajetti zańdar qabyl­dady. Arada birneshe jyl ótkende el ekonomıkasyna sheteldik ınvestorlardan qarjy kele bastady. Bul el ekonomıkasynyń turaqtanyp, óndiris oryndarynyń jumys isteýine yqpal etti. Buryndary elimizdiń ekonomıkasy shetel ınvestısııasyna táýeldi bolyp kelse, búginde Qa­zaqstan alys-jaqyn shetelderge ózi ınvestor bolyp otyr. Qazirgi kezde elimizde júzege asy­rylǵan zeınetaqy reformasyn álemniń birqatar eli tájirıbe retinde qoldana bastady. Árıne, eski júıeden jańa júıege kóshý memleket úshin ońaıǵa soqpady. Bul jolda kópshilik arasynda, ásirese, zeınetkerler arasynda túsindirý jumys­ta­ryn júrgizýge týra keldi. Osylaı­sha, jańa zeınetaqy saıasaty júzege asyrylyp, jınaqtaýshy zeınetaqy qorlary quryldy. Zeınetkerlikke shyǵý jasy uzartyldy. Ekonomı­ka­lyq damýdyń nátıjesinde zeınet­aqy men járdemaqy kólemi bu­rynǵyǵa qaraǵanda birneshe esege ulǵaıdy. О́tken kezeńdegi jetistikterimiz­diń taǵy biri – Memleket basshy­synyń bastamasymen qolǵa al­ynǵan «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy der edim. Baǵdarlama aıasynda qazaq halqy úshin kóptegen jumystar atqaryldy. Umyt bola bastaǵan tarıhı-mádenı qundy­lyq­tarymyz qaıta jańǵyrtylyp, ót­ken tarıhty jadymyzǵa sińiretin kitaptar basylyp shyqty. Bir sózben aıtqanda, óshkenimiz jandy. Kúltegin eskertkishiniń Mońǵolııa­dan Astana tórine ákelinýiniń ózi nege turady?! – Elimizdegi eń basty qun­dy­lyq­tardyń biri – etnosaralyq, konfessııaaralyq tatýlyq ekeni belgili. Asa ózekti bul máse­le­lerge baılanysty Elbasy álem jurtshylyǵyna ortaq kóptegen bastamalardyń avtory retinde tanylyp otyr. Endi osyǵan toqtalsańyz. – Memleket basshysy táýelsiz­dik­tiń alǵashqy jyldarynda-aq elimizde turyp jatqan túrli etnos­tardyń yntymaqta, aýyzbirshilikte bolýyna erekshe nazar aýdardy. О́ıt­keni, bir memlekette ómir sú­retin etnostar arasynda dostyq qarym-qatynas jarasym tapqanda ǵana bereke bolatyny anyq. Prezıdentimiz osyny jaqsy bildi. Asqan kóregendik tanyta otyryp, Qa­zaq­stan halqy Assambleıasyn qurdy. Qazirgi kezde osy biregeı ınstıtýt elimizdegi barlyq etnostardyń ba­syn biriktiretin qurylymǵa aına­lyp otyr. Onyń ústine Assambleıadan toǵyz depýtat Parlament Má­jilisine saılanatyn boldy. Sony­men qatar, Qazaqstan Prezıdentiniń bastamasymen Astanada Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezderi ótti. Buryn-sońdy túrli dinder basylary bir shańyraqta bas qosyp kórmegen edi. Jalpy, Memleket basshysynyń barlyq basta­ma­lary álemdik qoǵamdastyqtan qoldaý taýyp keledi. Qabyldanǵan Deklarasııada atap kórsetilgendeı, Qazaqstan memle­kettiliginiń negizin qalaýshy, eli-miz­diń Tuńǵysh Prezıdenti N.Á. Nazarbaev – halqymyzdy etnosaralyq jáne konfessııaaralyq tatýlyq pen kelisim qaǵıdattary negizinde top­tas­tyryp, óziniń jasampaz basta­ma­larymen búkil halyqaralyq qoǵam­dastyqtyń qurmetine ıe bolǵan jahandyq deńgeıdegi eren tulǵa. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken  Álısultan QULANBAI.