1992 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Bilim mınıstrliginiń uıymdastyrýymen M.O.Áýezov atyndaǵy Shymkent pedagogıkalyq ınstıtýtynda Salalyq termınologııalyq sózdikter jasaý jumysyn uıymdastyrý jóninde Respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq semınar ótkizildi. Men ol kezde mınıstrlikte qyzmet jasaıtynmyn. Semınardy uıymdastyrý komıtetiniń tóraǵasy Bilim mınıstri Sh.Shaıahmetov boldy, mınıstrdiń orynbasary B.Ábdikárimov pen tóraǵanyń orynbasarlary bolyp taǵaıyndaldyq.
Semınarda mınıstr baıandama jasady. Onyń jumysyna Ábdýálı Qaıdar, О́mirbek Joldasbekov, Aıtmuhamed Abdýllın syndy akademıkter, A.Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty ǵalymdary men kóptegen joǵary oqý oryndarynda qazaq tilinde dáris berip, sala termınologııasyn jasaýmen shuǵyldanyp júrgen professor-oqytýshylar qatysty.
1931-1990 jyldar aralyǵynda 89 salalyq oryssha-qazaqsha sózdik daıyndalǵan eken, biraq olardyń kópshiliginiń kólemi az jáne olar qaıta óńdelip, kóptegen ózgerister engizýdi qajet etetin sózdikter ekeni anyqtaldy.
3 kúnge sozylǵan semınarda qazaq termınologııasyn qalyptastyrýǵa negiz bolatyn 27 óndiris pen ǵylym salasy anyqtalyp, osy salalar boıynsha termınologııalyq sózdikterdiń sapaly jazylýyna jaýapty adamdar bekitildi, olar gýmanıtarlyq, jaratylystaný, matematıka, tehnıka salalary boıynsha toptastyryldy. О́kinishke qaraı, obektıvti jáne sýbektıvti sebepterge baılanysty, bul jumys aıaqsyz qaldy.
1998 jyly «Raýan», qazirgi «Mektep» baspasyna dırektor bolyp taǵaıyndalǵannan keıin, osy jumysty jandandyrýdy qolǵa aldym. Mádenıet, aqparat jáne qoǵamdyq kelisim, Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrlikterimen shart jasalyp, 1999-2000 jyldary elimizde alǵash ret, 31 tomdyq «Qazaqsha-oryssha, oryssha-qazaqsha salalyq termınologııalyq sózdikter» toptamasy jaryq kórdi. Bul sózdikterdi jasaýǵa 450-ge tarta sala ǵalymdary men mamandary atsalysty. Sózdikter toptamasyna Elbasy N.Á.Nazarbaev joǵary baǵa berdi. Bul eńbekke Memlekettik syılyq berilip, avtorlar orden, medaldarmen marapattaldy.
2012-2014 jyldary Pedagogıkalyq Ǵylymdar akademııasynda Mádenıet jáne sport mınıstrligi Tilderdi damytý komıtetimen jasalǵan shart negizinde 30 tomdyq «Qazaqsha-oryssha, oryssha-qazaqsha termınologııalyq sózdikter» toptamasy daıyndalyp, jaryq kórdi. 1999-2000 jyldary shyqqan sózdikterdiń árqaısysynda shamaman 5 myń termın bolsa, bul sózdikterde 10-12 myń termın boldy.
Bul sózdikter toptamalary meniń ǵylymı jetekshiligimmen daıyndaldy.
Sózdikterdi daıyndaý jumystary muqııat júrgizildi:
– birinshi, salalyq termınologııalyq sózdikter daıyndaý, eń aldymen, sala ǵalymdary men mamandarynyń isi bolǵandyqtan, bul jumysty atqarýǵa 1999-2000 jyldary shyqqan sózdikterdiń avtorlary, sonymen birge keıingi jyldary qazaq tilinde oqý quraldary men sózdikter jazǵan ǵalymdar tartyldy. Jalpy, 52 mekemede – joǵary oqý oryndarynda, ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynda, akademııalarda, mınıstrlikter men Parlamentte, salalyq mekemelerde qyzmet etetin 144 ǵylym doktory, 120 ǵylym kandıdaty, jalpy 350-den asa ǵalym men sala mamandary tııanaqty jumys jasady;
– ekinshi, sala mamandary men A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń ǵalymdary birlese otyryp «Qazaqsha-oryssha jáne oryssha-qazaqsha (eki tildi) salalyq ǵylymı termınologııalyq sózdikter toptamasyn ázirleý prınsıpteri (ustanymdaryn)» ázirlendi;
– úshinshi, alǵash ret salalyq termınologııa sózdikterdi jasaýda, A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń ǵalymdary ár tomnyń avtorlyq ujym múshelerimen birlese eńbek etti;
– tórtinshi, avtorlyq ujym músheleri óz sózdikterin ázirlegennen keıin bir-birine jaqyn salalar toptastyrylyp, ortaq talqylaý jumystary júrgizildi. Mundaı ortaq talqylaýǵa birneshe balamasy berilgen termınder, sonymen birge avtorlyq ujymdar ózderi bir sheshimge kele almaǵan termınder usynyldy. Osyndaı otyrystarda 20 myńǵa jýyq termın muqııat talqylandy. Olardy talqylaýǵa shamamen 1000-nan asa saǵat, 8 saǵattyq jumys kúnimen eseptegende, jarty jyl ýaqyt jumsaldy. Bul otyrystarda termınjasam máselesiniń ǵylymı negizderi, sala termınderin qalyptastyrý joldary, sheteldik termınderdi durys aýdarý, kóne sózderdi paıdalaný tásilderi, qazaq tili zańdylyqtarynyń saqtalýy jáne t.b. kóptegen máseleler qarastyrylyp otyrdy, elimizde sala termınderin jasaý mektebi qalyptasty;
– besinshi, jasalǵan termınderdi qabyldaıtyn da, qabyldamaıtyn da halyq. Sondyqtan olardy halyqtyń talqysyna keńinen salý maqsatynda «Ana tili» gazetinde «Oqyrmanmen oılasý» atty aıdarmen «Termınjasam: Usynys. Pikir» degen taqyrypta 2500-nan astam termın, Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń resmı saıtyndaǵy «Termınder» aıdarynda 1000-ǵa jýyq termın jarııalandy, termınder Pedagogıkalyq ǵylymdar akademııasynyń saıtyna ornalastyrylyp otyrdy;
– altynshy, daıyndalǵan sózdikterdiń sapasyn arttyrýǵa Qazaqstan Respýblıkasy Úkimeti janyndaǵy Respýblıkalyq termınologııa komıssııa músheleri mol úles qosty. Ár sózdik Termınkomnyń aldyn ala anyqtalǵan bir múshesine tapsyrylyp, olar sózdikterdi muqııat qarap, myńdaǵan termınge qatysty usynys-pikirler bildirdi. Olar boıynsha avtorlar tııanaqty jumys júrgizdi.
– jetinshi, barlyq sózdikterdi Qazaqstan Respýblıkasy Úkimeti janyndaǵy Respýblıkalyq termınologııa komıssııasy maquldady.
Latyn álipbıin qoǵamdyq qoldanysqa engizýde osy álipbımen jazylǵan termınologııalyq sózdikter erekshe ról atqaratynyn eskere otyryp, olardy ázirleýde ǵylym men tehnıkanyń, ekonomıka men mádenıettiń júzge tarta salalaryn qamtyǵan osy 30 tomdyq «Qazaqsha-oryssha, oryssha-qazaqsha termınologııalyq sózdik» toptamasyn negizge alý qajet dep esepteımiz. Bul jumysty tómendegi rette júrgizýdi usynamyz:
– birinshi, osy sózdikter osyndaı 30 tomdyq nemese ár tomda 70-80 myńdaı termın bolatyn, tehnıka, jaratylystaný jáne gýmanıtarlyq salalar boıynsha – 3 tomdyq sózdikter daıyndaý jóninde sheshim qabyldanýy kerek;
– ekinshi, sózdik avtorlary qataryna keıingi jyldary sózdikter men qazaq tilinde oqýlyqtar jazǵan, ásirese tańdap alynǵan sheteldik 100 oqýlyqty qazaq tiline aýdarý jumystaryn atqaryp júrgen ǵalymdar men mamandardy tartý kerek;
– úshinshi, sózdikterdi daıyndaý úshin qajetti qarjy bólý jáne bul sózdikterdiń avtorlarynyń quqyqtaryn saqtaý máselesi sheshilýi kerek;
– tórtinshi, bul sózdikterdi daıyndaǵanda joǵaryda aıtylǵan 30 tom sózdik jasaýda atqarylǵan jumystar jasalýy qajet dep esepteımiz;
– besinshi, daıyndalǵan sózdikter Respýblıkalyq termınologııa komıssııasynda muqııat talqylanýy úshin, komıssııa múshelerin qarjylandyrý máselesi sheshilýi kerek;
– altynshy, Respýblıkalyq termınologııa komıssııasynyń jaýapkershiligi men mártebesin kóterý úshin ony Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstri basqarǵany durys bolar edi dep usynys aıtqymyz keledi;
– jetinshi, Respýblıkalyq termınologııa komıssııasy óz otyrystarynda sala termınderin jasaý jumystary uzaq jyldardan beri tııanaqty atqarylyp kele jatqanyn eskere otyryp, usynylyp otyrǵan termınderdiń ishinde qalyptasqan jáne halyq qabyldaǵan sala termınderin bekitý máselesin qarastyrýy kerek dep usynys aıtqymyz keledi. Bul asa mańyzdy is bolar edi. Osy usynys qabyldansa, onda sózdikterde aldymen bekitilgen termınderi, sodan keıin maquldanǵan termınderdi jazýǵa bolady (aqyldasý kerek).
Osyndaı jumystardyń nátıjesinde latyn álipbıinde sapaly salalyq termınologııalyq sózdikter daıyndalyp, 150 myńnan asa termındi bekitýge bolady.
Jalpy, termın jasaý jumystary asa aýyr jáne kóp ýaqytty qajet etetin jumys ekenin eskere otyryp, ony ýaqyt ótkizbeı bastaý kerek. Latyn álipbıi qabyldanyp, onyń barlyq jazylý erejeleri bekitilgen jaǵdaıda, daıyndalǵan termınderdi jańa álipbıde jazý kóp ýaqyt almaıdy. Basty maqsat, durys termınder qalyptastyrý bolsa ıgi.
Asqarbek QUSAIYNOV,
31 tomdyq jáne 30 tomdyq termınologııalyq sózdikter
toptamalaryn daıyndaý jobalarynyń ǵylymı jetekshisi,
akademık, Pedagogıkalyq ǵylymdar akademııasynyń prezıdenti
