Zańǵar taýlardyń kerim kelbeti bar syrdy qoınyna búkken abyz áýlıedeı mańǵazdanady. Jeroshaǵy byqsyp, qazany qaınaǵan qazaqy aýyldyń kánigi tirshiligi baqyt pen berekeniń jarasymyndaı. Jer ananyń qoıyn-qonyshyn tepkilep, men kele jatyrmyn dep japanǵa jar salǵan sý jańa sostavtar kók tútinin býdaqtata qozǵalady. Tańsyq kóriniske tańyrqaı qaraǵan jas pen kári ırektele shubatylǵan vagondarǵa uzaq telmiredi.
О́rkenıet arbasy arqasyn aıaýsyz tilgilep, tósin aýyr temir tópelegende uıqtap jatqan baıaban dala máńgilik tynyshtyqtyń sút uıyǵan tegeshin sapyrǵan tylsym ýaqytty tildep aýyr kúrsinedi. Bul – arqasyn at tuıaǵynan basqa taptamaǵan salqar mekendi san kúıge bólep Túrksib temir jol qurylysynyń qyz-qyz qaınap jatqan shaǵy edi. Bireý tańyrqap, bireý jabyrqap, endi bireýlerdiń oıyna myń úmit pen bir kúdikti qatar mińgestirgen alpaýyt qurylystyń basynda aýyr eńbekke telingen bolashaq uly sýretshi – óziniń irgeli shyǵarmasynyń sulbasyn sanasyna syzyp, eshkim ańǵarmaǵan syrlardy jadyna túıip júrdi me eken, kim bilsin?!.
Iá, Ábilhan Qasteev alǵashqy eńbek jolyn dáp osy temir jol qurylysynda jer qazýshy bolyp bastady. Kúnderdiń kúni tosyn syıy kóp tirshilik kókireginde qaınap jatqan talant bulaǵynyń baǵytyn úlken arnaǵa buryp, bári múlde basqasha bolatynyn, týǵan topyraǵyna qubylys bolyp kelgen alyp temir joldy kúrekpen emes qylqalammen salyp shyǵatynyn sezgen sezbegeni bizge beımálim. Áıteýir qazaq dalasyna kelgen jańashyldyq, zamandastarynyń temir jolǵa degen alǵashqy kózqarasy, darhan dalanyń tylsym úni bár-bári onyń jan dúnıesine óshpesteı iz qaldyrǵany anyq.
О́ner deıtin tylsym álemge attandyrǵan uzaq sapar aýyl balasyn qansha armandarmen qaýyshtyrsa, sonsha arpalystarǵa keziktirdi. Boıyndaǵy bulqynǵan asaý namys barlyq kedergilerdi buzyp-jaryp talant qýatyn aıdaı álemge tanytty. Qanshama jyl salynǵan alyp temir joldyń ystyǵy men sýyǵyn, shýaǵy men kóleńkesin, myńdaǵan qarapaıym eńbek adamdarynyń tynymsyz tókken terin bir kartınanyń bolmysyna syıǵyza saldy. Sol arqyly qazaq dalasyna kelgen alǵashqy temir jol tarıhyn máńgi óshpes estelikke aınaldyrdy. Sondyqtan «Túrksib» kartınasyn tapsyryspen jazylǵan týyndy deý qııanat.
Týǵan ólke tósin erkin jaılaǵan jurttan súıinshi surap, keń jazıra atyrapty qaq tilip kele jatqan temir jol kerýeni jańa dáýirdiń saltanat qurǵan uly kóshindeı kórinedi. Baǵzydan qalyptasqan turmys-salt múlde basqa arnaǵa tústi. Barsha qazaq dalasyn oıatqan aýyr vagondar aınalany dúbirge bólep keledi. Mundaıǵa buryn-sońdy kózi úırenbegen aýyl adamdarynyń birazy aqjoltaılap máz-meıram bolsa, endi biri dala zańyn buzǵan bul qandaı dúbir dep alań. Shubatylǵan sostavtarǵa kóz almaı qaraǵan olardyń júzderi anyq kórinbese de, bet álpetindegi áser, ishte bulqynǵan san taraý kóńil-kúı yrǵaqtary syrtqy qımyl-qozǵalystarynan-aq syr baıqatady. Sýrette bórkin ustap qol bulǵap jan ushyra qýanǵan at ústindegi jigit aǵasy aýyl shopanynyń sútteı aq alǵaýsyz kóńilin ańǵartsa kerek. Temir joldyń tómengi jıegindegi júk artqan kerýenge kóz salyńyz. Tipti mań-mań basyp bara jatqan túıelerdiń ózi myna bir ózgeshelikke moınyn soza úńilip, arqalaǵan aýyr júktiń salmaǵynan arylatyn kún alys emes ekenin sezgendeı áserge qaldyrady. Sýretshi adam men tabıǵatty bylaı qoıyp janýar men tilsiz temirge til bitirý arqyly kórinisti jandandyra túsedi. Eń bastysy, eshqandaı jasandylyqtyń reńi baıqalmaıdy. Bári óz bolmysynda, óz qalybynda tunyq ári taza. Kórnekti sýretshiniń qaı shyǵarmasyn alyp qarasańyz da týǵan ólkeniń tarıhy, halyqtyń turmys tirshiligi, salt-dástúri bir-birimen bite qaınasyp jatady. Sol arqyly qazaqı bolmys pen ulttyq qundylyqtardyń ýaqyt ólshemine jutylyp ketpeý máselesi árdaıym aldyńǵy orynda turatyn tárizdi.
О́nertanýshy Samal Mamytova bul turǵyda: «Kompozısııanyń ortańǵy bóligindegi otarba qazaq jerine kelgen jańalyq bolatyn bolsa, al sol bóliktegi kerýen-kósh eski ómirdiń beınesi. Iаǵnı eski men jańa qatar kórinis taýyp, bir-birimen betpe-bet kelýi týyndyda erekshe dramalyq kórinis tapqan. Kartınadaǵy kóńil-kúıdi bildiretin qýanysh-shattyq sezimdi sýretshi tek qana birinshi bóliktegi adamdardyń qımyl-qozǵalysynan ǵana emes, tús arqyly da erekshe kórsetken. Jasyl, qyzyl, kók, ashyq tústerdi qoldanýy saltanatty merekeni tolyqtyra túskendeı. Ol ár shyǵarmasynda ózi ómir súrgen ýaqytty aına qatesiz beıneleıdi», deıdi.
Túrksib týyndysy dúnıege kelgende Qasteev kemeline kelgen, elge aty shyqqan syıly sýretshi edi. Sondyqtan bul kartınany tolaǵaı talant ıesiniń uzaq ta jemisti shyǵarmashylyq jolynyń qorytyndysy desedi. Bekzat ónerdiń tylsym syryna yntyqtyrǵan týyndyny sýretshi Kámil Shaıahmetov bylaı sýretteıdi: «Nemeresin jetektegen ájeniń beınesi men balanyń kórinisinen de úlken bir ulttyq saryn seziledi. Úlken kisilerdiń kıgen kıimi men turǵan turysyndaǵy fılosofııalyq oı, halqymyzdyń jaratylysyn eriksiz eske túsiredi. Sýretshiniń kompozısııalyq sheshimin tapqan jáne bir tusy ol, qazaq er azamattaryn at ústinde beıneleýi. Qazaq qashanda atty janyna serik etken halyq. Jalpy, qazaq halqyn jylqy minezdes dep te atap jatady. Osy uǵymdy eskergen sýretshi attyń qımylyn ondaǵy adamdardyń qozǵalysyna saı etip somdaǵan. Er azamattardyń kıimderi men bas kıimderin ulttyq erekshelikterge saı etip, kartınaǵa asa sheberlikpen bere bilgen. Sondaı-aq jeti qazynanyń biri bolǵan ıtti de nazardan tys qaldyrmaýy kez kelgen zertteýshini qyzyqtyrmaı qoımaıdy. Kartınada beınelengen ıttiń ózi ıesiniń keıpine enip, bir maqsatta, bir oıda turǵandaı. Poıyzdan shyqqan tútinniń ózi aspandaǵy bulttarmen úılesim taýyp úndesýi, aqsha bulttardyń sýrettegi sıýjetpen baılanysýy, kún nurynyń taý bókteri men ondaǵy barlyq qubylysqa túsip, jaryq pen kóleńkeniń jymdasýy, kez kelgen álemge áıgili sýretshilerdiń shyǵarmalarynan kem túspeıdi. Mundaǵy sýretshiniń sheberlikpen kompozısııalyq zańdylyqqa súıengendigin aıǵaqtaıtyn shyǵarmadaǵy árbir detaldar óz ornyn dál tapqan».
Otarbanyń mańaıyndaǵy qyzyl jalaý men uran jazylǵan mata shyǵarmadan keńestik ıdeologııanyń da oıyp oryn tapqanyn kórsetedi. Solaı bola tura Qasteev halqynyń mádenıetin aldyńǵy orynǵa shyǵarǵan. Ol shyǵarmashylyq jolynda tórt myńǵa jýyq týyndyny dúnıege ákelipti. Sheteldik zertteýshilerdiń ózi Qasteevtiń kıiz úıdiń ishin, keste toqyp otyrǵan qyzdy, ulttyq dúnıelerdi kórsetkende qylqalamy asa jaýapty, sondaı muqııat, árbir boıaýynan týǵan jerge degen súıispenshilik esip turatynyn aıtqan. Bul turǵyda ónertanýshy Valerııa Ibraevanyń «Ábilhan Qasteev kóńili soqpaǵan, tapsyrystan týǵan shyǵarmalarynyń ózinde adamnyń tabıǵatqa nuqsan keltirýine baılanysty óziniń yńǵaısyzdanǵan sezimi men uıatyn kórsetkisi kelgen» deýi tegin emes. Bul Qasteev sosıalıstik dala ózgeristerin jyrlaǵan degen jalań uǵymdy joqqa shyǵarady. Ar men teńdik, ulttyq minez, adamı qalyp onyń basty kredosy.
Ol jazylmaǵan dala zańyn boıyna sińirip, kóshpendiler mádenıetimen ósip jetilgen adam. Týǵan ólkeniń keń jazırasynda «shyǵystan-batysqa, batystan-shyǵysqa» sát saıyn tynym tappaı aǵylyp jatqan sostavtarda Qasteev qylqalamynyń rýhy bardaı. Attan túspegen arda halyqtyń órkenıet arbasymen qaýyshqandaǵy alǵashqy áserin, eshbir kıno, eshqandaı shyǵarma dál Qasteevtiń týyndysyndaı bere almaıtyny anyq. Túrksib-Sibir temir joly qazaq dalasyna jańa lep ákelse, Ábilhan Qasteev óziniń «Túrksib» shyǵarmasy arqyly shoıynjol boıyndaǵy máńgilik qozǵalysty máńgilik eskertkishke aınaldyrdy.
Dúrııa dalany oıatqan «Túrksib»...
Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
