KEDENDIK ODAQTAN — EKONOMIKALYQ ODAQQA

Jańa jyl men jańa onjyldyqtyń basy EýrAzEQ pen TMD jáne basqa da ıntegrasııa­lyq birlestikter sııaqty ekonomıkalyq jáne saıası keńistikterdiń jańa úılesimdi qurylym­dary­nyń qalyptasýyna bastaý bergen oqıǵamen baılanystyrylyp otyr. 2010 jyldyń 1 qań­ta­rynan bastap Belorýssııa, Qazaqstan jáne Reseı arasynda qurylǵan Kedendik odaq óziniń is júzinde jumysyn atqarý kezeńine qadam basty. Jańa Odaq Qazaqstan Respýblıkasy Pre­zı­denti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń 1994 jyl­­dyń naýryz aıynda M.V.Lomonosov atyn­da­ǵy Máskeý Memlekettik ýnı­ver­sıteti qabyr­ǵa­­synda aıtqan tıisti ınstıtýttyq qu­rylymy bar Eýr­azııa­lyq keńistik qurý týraly bas­ta­masynyń júzege asýy­nyń nátı­jesi dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Bul bastama, Elbasynyń basqa da ıdeıalary tárizdes, álemdik táji­rıbeni zertteý, tıisti jaǵdaıdy mu­qııat saraptaý jáne ekonomıkalyq maqsattar negizinde ómirge keldi. Qazirgi tańda álemniń Eýropa, Oń­tústik Amerıka, Ońtústik jáne Or­ta­lyq Afrıka aımaqtarynda bir­ne­she ıntegrasııalyq birlestikter bar ekendigi barshaǵa málim. Saıası jaǵdaılarǵa baılanysty olardyń árqaısysy alýan túrli qa­ǵıdalar negizinde qalyptasqan, alaıda árdaıym tıimdi de paı­daly boldy. Kóne XIII ǵasyrdyń ózinde Úlken Ganzeı saýda odaǵy qurylǵan bolatyn. Al XIX ǵasyrda kedendik odaq arqyly kansler Bıs­mark Germanııa memleketin qurǵan. Eýropadaǵy kedendik odaqtyń qalyptasý úderisteri 1957 jyly Eýropalyq odaq týraly kelisimge qol qoıý sátinen, ıaǵnı kezeńdik turǵyda bárine birdeı tıimdi bolýy tıis kedendik tólemder men alymdardy alyp tastaýdan bastalǵandyǵy bárimizge málim. Al 1968 jyldan bastap EO-ǵa múshe memleketter arasyndaǵy shekaralyq aı­maqtarda kedendik baqylaýlar birtindep aly­nyp tastaldy. Bul úderis 1993 jyldary aıaq­talyp, biryńǵaı tólem birligi retinde biryńǵaı valıýta ómirge keldi. Jalpy alǵanda, Eýropa atal­mysh odaqty qurýǵa 40 jylǵa jýyq ýaqy­tyn jumsady. Al bizde kedendik odaqty qurý asa qysyl­taıań merzim aralyǵynda ótti. Belorýssııa, Qazaqstan jáne Reseıdiń kedendik odaq qalyp­tastyrýdaǵy joly 15 jyldyq merzimdi quraı­dy. Onyń ishinde quqyqtyq bazany qalyp­tas­tyrýǵa, kóptegen skeptıkterdiń eýropalyq táji­rıbege silteme jasaı otyryp, eýrazııalyq úderister birneshe onjyldyqtardy alady degen oılaryna qaramastan 2 jyl ǵana ýaqyt jum­salyp otyr. Negizinen bul jetistikke el bas­shy­larynyń saıası jigeri men el úkimetteriniń is­kerlik qyzmetteriniń arqasynda qol jet­kizilip otyr. EýrAzEQ birlestigi aıasynyń ózinde erkin saýda rejimin qalyptastyrý baǵyty boıynsha mańyzdy qadamdar jasalǵan. Bul qoǵamdas­tyq­qa múshe memleketter arasyndaǵy ózara taýar aınalymy men ózara ınvestısııa kólemderin ulǵaıtýǵa múmkindikter berdi. Eýrazııalyq damý banki, Daǵdarysqa qarsy qor jáne Joǵary teh­nologııalar ortalyǵy sııaqty qarjy ınte­g­rasııasynyń naqty mehanızmderi quryldy. Integrasııalyq máselelerdi sheshýge ózindik turǵydaǵy, tipti ekstremaldyq turǵyda, jedel­detýshi serpin retinde álemdik qarjy-ekono­mıkalyq daǵdarysy da óz septigin tıgizgendigin atap ótken jón. Kedendik odaq júzinde bir­lestik qurý faktisiniń ózin daǵdarysqa qarsy pármendi shara dep tanýǵa ábden bolady. Alda­ǵy eki jyl onyń aýqymdy túrde alǵa basý ke­zeńi bolatyndyǵy kúmánsiz. Bulaı dep tujyrymdaýǵa tolyq negiz bar. Sarapshylar Kedendik odaqtyń tıgizetin ońdy áserin Reseı úshin 400 mıllıard dollarǵa, al Belorýssııa men Qazaqstan úshin 16-18 mıl­lıard dollar kóleminde baǵalap otyr. Túptep kelgende, bul qadam arqyly, N.Á.Nazarbaev óz eńbekteriniń birinde atap ótkendeı, halqy 180 mıllıon adamdy qamtıtyn, ıaǵnı TMD hal­qynyń 60 paıyzyn quraıtyn ortaq rynok qalyptastyrýǵa jol ashylyp otyr. Eki eldiń ortaq óndiristik áleýeti búgingi kúni 600 mlrd. dollarǵa baǵalanyp, munaı qory 90 mlrd. barrel, aýylsharýashylyq ónimi aýqy­my 112 mlrd. dollardy quraýda. Kedendik odaq aýmaǵynda búkil postkeńestik keńistiktiń ishki jalpy ulttyq óniminiń 85 paıyzy ón­diriledi. Úsh eldiń ortaq ishki jalpy ulttyq óni­mi 2 trıllıon dollardan asyp, 2015 jylǵa qaraı 15-18 paıyz shamasynda ósedi dep kútilýde. Osynyń bári Kedendik odaqqa álemdik bedeldi ıntegrasııalyq uıymdardyń biri bo­lýyna, álemdik ekonomıkalyq júıede mańyzdy oryn alýǵa múmkindik bermek. Alaıda, eń bastysy, kez kelgen joǵary deńgeıdegi eko­no­mıkalyq jáne saıası maqsattaǵy mundaı bir­lestikter ne úshin oryn alýda deseńiz, ol – or­taq tarıhy men mentalıteti jáne áli de bolsa dostyq ári týysqandyq baılanystaryn joǵalt­paǵan halyqtarymyzdyń ál-aýqatyn arttyrý, turǵyndarǵa jaıly ómir súrý jaǵdaılaryn jasaý. Integrasııanyń bul kezeńine Almatyda 2009 jyly 19-20 jeltoqsanda ótken Belorýs­sııa, Qazaqstan jáne Reseı prezıdentteriniń beıresmı kezdesýlerindegi Birlesken málim­demede alǵa basylǵan qadam retinde baǵa beril­gen bolatyn. Onda “Eń bastysy, bizdiń maqsat etken nársemiz – bizdiń halyqtarymyzdyń joǵary ómir súrý sapasy, el­­de­ri­miz­diń ekonomı­ka­lyq-áleý­mettik turaqty da­mýy... Ke­dendik odaq ózara saýdaǵa shyǵarylǵan ónim­niń báse­kege qabiletti­li­gi­niń artýy­na septigin tıgi­zip, ınves­tısııaǵa jańa múm­kindikter ashatyn bola­dy” delingen. Bul pikirler qańtardaǵy Elbasy Joldaýymen ún­desýde. “Qazaqstan TMD-daǵy ıntegrasııalyq pro­ses­sterdiń belsendi qaty­sýshysy bolyp tabylady. 2010 jyldyń 1 qańtarynan bastap kúshine engen Reseı jáne Be­larýspen Kedendik odaqtyń qurylýy barlyq qazaqstan­dyq ıntegrasııa­lyq bastama­lar­dyń ishin­de­gi eń qarqyndysy. Úsh el ınte­gra­sııa­synyń ke­lesi kezeńi 2012 jyldyń 1 qań­tary­nan bastap Biryńǵaı ekonomıkalyq keńis­tiktiń qurylýy bolmaq. Bul qarjy men jumys kúshi erkin oryn almasýyn qamtamasyz etetin ın­te­gra­sııanyń joǵary deńgeıi”, delingen Joldaýda. Jáne bundaı pikir ádil bolyp tabylady. Sebebi onyń biri ekinshisimen tikeleı baı­lanysty. Kóptegen kedendik kedergilerdi joıý ekonomıkany damytýǵa, jańa óndirister men salalardyń paıda bolýyna, sáıkesinshe taýar men qyzmet túrleriniń artýyna septigin tıgizip, óz kezeginde bul degenińiz jumys oryndarynyń edáýir ósýine ákelmek. Bul – jumyspen qamtý, jalaqy, kóptegen áleýmettik baǵdarlamalardyń júzege asýy, shekaradaǵy artyq tólemder men alymdardyń joıylýy esebinen óndiristik jáne tamaq ónimderi baǵalarynyń turaqtanýy, tipti tómendeýi bolyp tabylady. Sondaı-aq bul ortaq ekonomıkalyq jáne gýmanıtarlyq keńistikte adamdardyń erkin qozǵalysy bolmaq. Kedendik odaq álemdegi eń tartymdy ry­nok­qa aınala otyryp, óńirlik rynokty keńeı­tedi jáne úsh eldiń eksporty kólemin ulǵaıt­paq. Mysalǵa Qazaqstan iri mıneraldar men energııa kózderi qorynyń ıesi bola otyryp, daıyn ónim shyǵarý men ony eksporttaý arqyly ekonomıkanyń shıkizattyq sıpatynan arylýǵa tyrysýda. Budan bólek, Qazaqstan teńizge shyǵar joly joq eń iri memleket. Ke­dendik odaqqa múshe bolý bizge qolaıly tran­zıttik tarıfterdi belgileý arqyly bul máse­lelerdi sheshýge jol ashady. Taýar aǵyny esh burmalaýsyz jandana túsetin bolady. Sheka­radaǵy kedergiler joıylady – bul degenińiz iskerlik úderisterdiń jyldamdaýy, progressıvti ınnovasııalyq ósý degen sóz. Árıne, aldymen Kedendik odaq, sodan keıin Biryńǵaı ekonomıkalyq keńistik qurý – aýqymdy ári kúrdeli úderis. Ol úkimetter ara­syndaǵy yqpaldastyq pen úılestirýdi kúsheı­týdi, ásirese múshe memleketterdiń kedendik, salyq, kólik jáne basqa da qurylymdarynyń yqpaldastyǵyn qajet etedi. Kedendik odaqty jáne jalpy ekonomı­ka­lyq keńistikti qalyptastyrý – bul úkimet­terdiń, ásirese kedendik, salyqtyq, kóliktik jáne oǵan qatysýshylardyń basqa da meke­me­leriniń ózara árekettesýi men úılesimdiligin nyǵaıtýyn talap etetin, qıyn, kóp josparly úderis bolyp tabylady. Sol sebepti de Kedendik odaqtyń komıs­sııasy quryldy jáne onyń sheshimi barlyq qatysýshy­larǵa mindetti bolyp tabylady. Basqa sózben aıt­qanda, jańadan qurylǵan ha­lyqaralyq uıymǵa úsh eldiń árqaısysynyń memlekettik organdary­nyń jekelegen ókilet­tilikteri baǵyttaldy. Atalǵan qadamnyń eli­miz­diń Negizgi zańyna sáıkestiligin anyqtaý úshin, Premer-Mınıstr Qazaqstan Respýblıkasy­nyń Konstıtýsııalyq keńesinen aldyn ala túsinik berýdi suraǵan. 2009 jyldyń qa­rasha­synda Konstıtýsııalyq keńes Konstıtý­sııa­nyń egemendik, ýnıtarlyq, basqarý túri men mem­lekettiń terrıtorııalyq tutastyǵy, jáne azamat pen adamdardyń quqyǵy men bostan­dyq­tary týra­ly erejeleri burmalanbaǵan jaǵdaı­larda, Qazaq­stan úshin KOK sheshiminiń mindettilik sıpatqa ıe ekendigi týraly oń qorytyndylaryn berdi. Joǵaryda ataǵandaı, Belarýs, Qazaqstan jáne Reseı arasynda qabyldanǵan halyq­ara­lyq kelisim sharttyń qaǵıdalaryna sáıkes kedendik odaq úsh kedendik terrıtorııalardy – birtutas kedendik aýmaqqa biriktirýdi qaras­tyrady. Bul úderis is júzinde 2010 jyldyń birinshi shildesinen bastap qoldanysqa kiredi. Osy aýmaqta óndirilgen jáne birtutas aýmaqta erkin aınalymda bolatyn úshinshi elderde ón­dirilgen taýarlardyń saýda-sattyq aınalymyna kedendik bajdar men ekonomıkalyq sıpattaǵy shekteýler alynyp tastalady. Úsh el úshinshi eldermen biryńǵaı kedendik tarıfti jáne taýarlarmen saýda-sattyqty retteýdiń basqa da biregeı sharalaryn qoldanatyn bolady. Biryńǵaı kedendik tarıf – bul sheshýshi qujat ári biryńǵaı saýda saıasatynyń mańyzdy elementi bolyp tabylady. Bul syrtqy eko­no­mıkalyq qyzmettiń Biryńǵaı saýda nomen­klatýrasyna sáıkes júıelendiriletin úshinshi elderden biryńǵaı kedendik aýmaqqa kirgiziletin taýarlarǵa qoldanylatyn kedendik baj salyqtary stavka­lary­nyń jıyntyǵy. Ol úshinshi elderden kirgiziletin taýarlarǵa taratylady, biraq TMD elderinen ákelinetin taýar­larǵa qoldanylmaıdy (TMD elderi ishinde erkin saýda aımaǵy jumys isteı­di). Taýarlyq pozısııalardyń jalpy sany (ETT) 11 214 ólshemdi quraıdy. Qazaqstan ınvestısııalyq joba­larǵa sáıkes óndirý josparlanǵan taýarlarǵa qatysty tómen stavkalar qoldaný múmkindigin salynyp jatqan zaýyttar óndiristik qýattaryna shyqqanǵa deıin­gi kezeńge keıinge qaldyryp otyr. My­saly, olar alıýmınıı, munaı-hımııa salasyn­da­ǵy taýarlarǵa, qurylys materıaldaryna, mıne­raldy tyńaıtqyshtarǵa, matalarǵa jáne t.b. ónimderge qoldanylady. Osyǵan qosa, ınves­tı­sııalyq kelisimder sheńberinde kedendik baj salyǵyn tólemeı-aq tehnologııalyq jabdyq­tar­dy, jıyntyqtaýshy buıymdar men qosalqy bólshekterdi ákelý múmkindigi kózdelgen. Endigi bastysy, ol Keden kodeksiniń 2010 jyldyń 1 shildesinde kúshine enýinen bastap Kedendik odaqqa qatysýshylar arasynda taýar­lardy kedendik resimdeý bolmaıdy, sondaı-aq Reseı men Belarýs arasyndaǵy úshinshi elderde óndiriletin taýarlarǵa da kedendik resimdeýler qoldanylmaıdy.Osyǵan uqsas úshinshi elderde óndiriletin taýarlar jónindegi sharttar Qazaqstan men Reseı arasynda 2011 jyldyń 1 shildesinen bastap kúshine enedi. Árıne, kedendik resimdeý alyp tastalǵannan keıin de ishki shekaralardaǵy baqylaýlar birden joıylmaıdy. 2011 jyldyń 1 shildesine deıin ke­dendik, sanıtarlyq-epıdemıologııalyq, fıto-sa­nıtarlyq, veterınarlyq, kóliktik jáne shekara­lyq baqylaý túrleri saqtalady. Biraq olar da she­karalyq baqylaýdy qospaǵanda keıin Keden­dik odaqtyń syrtqy shekaralaryna shyǵarylady. Integrasııanyń eń ózekti máseleleriniń biri EýrAzEQ-qa múshe memleketterdiń Búkil­álem­dik saýda uıymyna kirýi bolyp otyr. Qol jet­kizilgen kelisimderge sáıkes, BSU-ǵa kirý Kedendik odaqtyń basqa múshelerimen ortaq ustanymdardy kelise otyryp birlese júzege aspaq. Bul maqsatta úsh memleket ókilderinen quralǵan biryńǵaı kelissóz júrgizýshi top qu­ryldy. Jalpy, atap ótetin jáıt, Kedendik odaq­tyń qalyptasý prosesi men Qazaqstannyń BSU-ǵa kirýi – bul memlekettiń syrtqy saýda re­jimine ǵana emes, sondaı-aq, jalpy ekono­mıkaǵa áser etetin qosarlas prosess. Iаǵnı, bul baǵyttaǵy jumystar jalǵasýda. Qazirgi tańda Qoǵamdastyqta halyqaralyq qyzmet salasynda, biryńǵaı kólik keńistigin qalyptastyrýda, ortaq energetıkalyq rynokta jáne kelisilgen áleýmettik saıasat salasynda strategııalyq baǵyttar aıqyndalǵan. Búginde álemde kúrdeli ekonomıkalyq jaǵ­daı qalyptasyp otyr. Bir jaǵynan memleket­ter tarapynan daǵdarysqa qarsy qabyldanǵan sharalar jahandyq qarjy apatyna jol bermeı, óz ekonomıkalaryna tıgizer zardaptaryn múm­kindiginshe jeńildetýge jol ashty. Degenmen, daǵdarystyń aıtarlyqtaı keri áserin eskere otyryp, ekonomıkada túbegeıli turaqtylyq áli kúnge ornamaǵanyn moıyndaýymyz qajet. Aldymyzda ekonomıkalyq, qarjy, óndiris­tik jáne basqarý júıelerin uıymdastyrýda memleketterdiń qaǵıdattyq jańa deńgeıge ótýi­ne jáne týyndaǵan jańa máselelerdi sheshýge baǵyttalǵan úlken ári qıyn jumystar tur. Bul, ıaǵnı elimizdiń ekonomıkasyn daǵdarystan keıingi damýǵa daıyndaý Prezıdent Joldaýy­nyń arqaýy bolyp tabylady. “...Qazirden bastap bizdiń kásipkerlerge paıda bolǵan jańa múmkindikterdi durys baǵalap, jańa naryqqa shyǵýdyń tıimdi strategııalaryn ázirleýmen barynsha aınalysyp, básekege qabilettiligin arttyrý qajet” – ekendigin Elbasy Jol­daýynda atap ótti. Qorytyndylaı kele Qazaqstan Respýblı­ka­synyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń “...eýrazııalyq ıntegrasııanyń uzaq merzimdi kelesheginde balama joq” degen sózderin eske sala ketý qajet. Bul óte oryndy sóz. Kedendik odaq Biryń­ǵaı ekonomıkalyq keńistik qurýdyń negizi bolyp tabylady. Jáne ol ábden múmkin. Ony kelesi faktiler dáleldeıdi. Birinshiden, úsh memleket keń resýrstyq bazalarǵa ıe, sonymen qatar, bilikti jumys kúshi jetkilikti. Ekinshi­den, aýqymdy rynok bar. Belarýs, Qazaqstan jáne Reseı ózine jetkilikti joǵary deńgeıdegi ekonomıkalaryna ıe. Eń bastysy – bolashaqta Kedendik odaqqa múshe memleketter ortaq aqsha birligi negizinde valıýta odaǵyn qurýy múmkin. Bul uıymnyń qujattarynda onyń jańa músheler esebinen keńeıýi áýel bastan qarastyrylǵanyn aıta ketken jón. Búgingi kúni Kedendik odaqtyń qurylý prosesi keri sheginbeıtindeı kúıge jetti dep naqty aıtýǵa bolady. Nurtaı ÁBIQAEV, Qazaqstan Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstriniń birinshi orynbasary.