Qaı zamanda da, qaı elde de aqynnyń qarýy onyń qudiretti poezııasy bolypty. Qylyshynan qan tamǵan qıyn-qystaý dáýirlerde, «Er etigimen sý keship, at aýyzdyǵymen sý keshken» qııamet-qaıym kúnderde de aqyndardyń júregi eshteńeden qaımyqpaı, kerisinshe alǵa atoılapty. Olarǵa senimdi serik retinde otty óleńderi jebe bolyp jaýyna atylypty. Jer betindegi árbir aqynnyń muńy men tilegi, maqsaty men muraty elin jaýdan, daýdan, syrtqy kúshterden saqtaý bolǵany daýsyz. Múbádá, bir elge syrttan záredeı zaqym kelse aldymen sol eldiń aqyndary alǵa shyqty, sol eldiń aqyndarynyń ǵazız júrekteri aldymen aýyrdy. Gete: «Dúnıeniń ózegine túsken jaryqshaq eń aldymen aqynnyń júreginen ótedi» depti. Aqyndardyń beıǵam bolǵan sátteri azdaý. Eger bar bolsa, ol Otanynyń óz qalpynda, halqynyń baı-qýatty, týǵan dalasynyń topyraǵy ornynda bolǵan shaǵy dep elestetkenimiz abzal bolar?! Osy qubylystar ǵana aqyndardyń kóńilin bútindeı aldy. О́z zamanynan oıy ozyp týǵandar deýge tatyrlyq aqyndar toby alaǵaı da bulaǵaı shaqtarda óz halqynyń basyndaǵy muńyn syrshyl poezııasyna aıtty. Olar poezııa arqyly tek óz Otanynyń ǵana emes, tutas álemniń tynysh bolýyn tiledi. Bul tilekke poezııa ǵana dánekerlik ról atqara aldy. Sebebi, poezııanyń kózdegen maqsaty – tynyshtyq. Sol úshin de dańqty aqyn Pablo Nerýda: «Poezııa degenimiz – tynyshtyq úshin jasalatyn áreket» dep jazady. Endeshe, biz poezııany tek aqyndardyń mezettik kóńil kúıi ǵana emes, ǵalamnyń tynyshtyǵyn kóksegen shynaıy sezimniń jemisi, tynyshtyq úshin bolǵan kúrestiń júrek lúpili dep túsinsek bolatyndaı. Bizdiń tilimizge tıek bolatyn aqyn Mahmud Dárýish óz Otany aldynda, týǵan halqy aldynda óz mindetin, poezııa aldyna óz ýádesin tolyq oryndap ketken aqyndardyń biri.
Mahmud Dárýish – Palestınanyń aqyny, ult jazýshysy, kózi tirisinde halyq aqyny retinde moıyndalǵan ult qaıratkeri. Shyǵarmalary úshin birneshe iri syılyqtardy ıelengen. О́mirge jańashyl týyndylar ákelýden syrt ol Izraıldegi birneshe ádebı jýrnaldyń redaktory bolyp jumys atqarǵan. Ol ońtústik Izraıldegi Ál-Birýa aýylynda ómirge kelgen, otbasyndaǵy ekinshi bala. 1948 jyly týǵan aýylyna Izraıl kúshteri basyp kirgen soń, olardyń otbasy Lıvanǵa qonys aýdarady. Týǵan aýylyn, jerin jaý basyp alǵanyn, dalasyn oırandaǵanyn bala júregimen sezip ósedi. Onyń tuńǵysh jyr toptamasy on toǵyz jasynda «Qanatsyz qus» degen atpen basylyp shyǵady. Áýelde ol óleńderin «Ál-Jalıd» dep atalatyn Izraıl kommýnıstik partııasynyń ádebı basylymynda jarııalaıdy, keıin osy basylymnyń ádebı redaktorlyq qyzmetin atqarady. 1970 jyly Izraılden ketip, burynǵy Keńes Odaǵyna oqýǵa barady. Ol araǵa baryp Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde bir jyl bilim alady. Ol 1973 jyly Palestınany azat etý uıymyna qatynasqandyǵy sebepti, Izraıl shekarasyn attap basýǵa qatań tyıym salynady.
30 tom poezııa, 8 tom proza jazǵan qalamger eń alǵash jurtshylyqqa «Meniń tólqujatym» atty óleńimen tanylady, bul óleńi keıin kúlli arab memleketteri arasyna keńinen taralady. Osydan soń ol «Záıtún japyraqtary» (1964 jyly, Haıfa) atty toptamasyn baspadan shyǵarady. Mahmudtyń shyǵarmalary osy kúnge deıin álemdegi 20-dan asa tilge aýdarylyp basylǵan. Onyń shyǵarmalarynyń kótergen basty taqyryby – Otan jáne týǵan topyraq. Tegi palestınalyq, azamattyǵy amerıkalyq aqyn Naýmı Shhab Nıe jerlesi Mahmud Dárýish týraly: «Ol – Palestına halqynyń júrek bulqynysy, zor tynysy ári qýǵyn-súrgin men bodandyqtyń shynaıy kýágeri» dep jazady. Ol áýelde arab poezııasynyń klassıkalyq úlgisimen birqydyrý shyǵarmalar jazdy. 1970-jyldardan bastap bul dástúrshildikten boıyn aýlaqqa salyp, erkin stılde, ózi oılaǵandaı klassıkalyq úlgige táýeldi emes shyǵarmalar jaza bastaǵan. Onyń burynǵy syrshyl poezııasy keıinnen Otanyn ańsaǵan jannyń júrek qylyn shertip, týǵan dalasyna degen rııasyz saǵynyshyn mazdatatyn oıly jyrlarǵa, ár pendeniń óz kindik qany tamǵan mekende ómir súrýge qaqyly ekenin, ony kózdiń qarashyǵyndaı qorǵaý, oǵan arnap jyr jazý Otanyn súıetin jannyń eń uly mindeti ekenin sezindiretin parasatty jyrlar jazdy.
Mahmud Dárýish Palestınanyń sımvoly retinde ári Izraılge qarsy oppozısııalyq iri tulǵa retinde jurt jadynda qaldy. 2008 jyly 9 tamyzda júrek dertinen Amerıkanyń Tehas qalasynda kóz jumdy. Týǵan topyraǵyn jan-tánimen súıgen aqyn óler aldynda óziniń denesin týǵan Otany Palestınaǵa jerleýdi ósıet etkenin arab baspasózi rastaıdy. Áýeli ol ósıetinde óziniń týǵan aýyly Ál-Birýá, kórshi aýyly Jadeıda jáne otbasylary turǵan Ramallah aýyly qatarly úsh jerdiń bireýine súıegin qoıýdy tabystap ketken eken. Ramallah basshysynyń aıtýynsha, Mahmud Dárýish Ramallah mádenıet saraıyna qarasty Ierýsalımdegi tóbeshikke jerlenipti. Aqyn Mahmud bir sózinde: «Men tek otbasym men týǵan jerime ǵana táýeldi emespin men kúlli Palestınaǵa tıesilimin, sol úshin meni kúlli Palestına halqy kelip kóre alatyn yńǵaıly jerge jerleńder» degen eken. Aqynnyń ósıeti oryndaldy. Aqynnyń qazasyna qaıǵyrǵan el basshysy Mahmud Abbas Mahmud Dárýishke arnap úsh kún aza tutý kúnin jarııalady ári bul kúnge memlekettik mártebe beredi. Aqyndy eske túsirý úshin 2008 jylǵy poshta markasy Mahmud Dárýishke arnap shyǵaryldy. 2008 jyly 5 qazanda Berlınde ótken álemdik ádebıet festıvali Mahmud Dárýishti zor qurmetpen eske alyp, onyń shyǵarmalaryn oqyrmandarǵa tanystyrdy. Artyna óleń deıtin taýsylmas baılyq qaldyryp, týǵan halqynyń júreginen tereń oryn alǵan uly aqyndy bul kúni Palestınanyń eńbektegen balasynan eńkeıgen kárisine deıin erekshe bir sheksiz qurmetpen eske alady. Onyń ónegeli ómiri almaǵaıyp jyldar belesinde óleń dep, týǵan dalamnyń bostandyǵy dep, qandas aǵaıynǵa arasha túsem dep, tipti qarýdyń ornyna qalam kezenip, júreginiń bir bólshegi bolǵan Otanyn azat etý jolynda ótti.
Oǵan aqyn bolýǵa shabyt berip, bıik-bıik minbelerden, kúlli jurttyń aldynda, babasynyń izi qalǵan, anasynyń ısi sińgen mekennen bosyp bara jatqan jurttyń arasynda, týǵan dalasynan alysta júrgen qýǵyn-súrgin qaıratkerleriniń basqosýlarynda rýhty jyrlar oqýǵa demeý bolǵan da sol Otanyna degen ottan ystyq mahabbat edi. Tipti ol ómirmen qoshtasyp bara jatqan sol sońǵy sátinde de: «Meni óz dalama jerleńder» dep aqtyq demin úzipti.
Endi ol kúlli Palestınanyń aspanynda, týǵan halqynyń júreginde, óleńge yntyq kóńilderde, eń keremeti ór rýh qaıda bolsa, sonda jasaı bermek. Sebebi, ol ótkir óleńniń, dańq pen daqpyrttan aýlaq ómir súrgen izgi júrektiń, ýaǵdasyna adal kóńildiń, bir armandy ómir boıy ańsap ótken senimniń, jer betinde kem degende neshe mıllıonnan astam oqyrmandary bar ómirsheń óleńderdiń ıesi.
Dúısenáli ÁLIMAQYN,
Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri, aqyn
