Astana-20: Bas qala osylaı bastalǵan

1997 jyldyń 10 jeltoq­sanyn­da Aqmola resmı túrde táýelsiz Qazaq­stan­nyń jańa astanasy bolyp jarııalandy. Sol jyly kóship kelgenderdiń tózimdiligin synaǵysy kelgendeı, bul óńirde qys ta erekshe sýyq bolyp edi. Qar tolastamaıtyn aspannan kúnniń álsiz sáýlesi anda-sanda jylt etip kóringen sátterde, qatty aıaz uzaqqa sozylatyn boranǵa ulasatyn.

Alaıda aýa raıyna qaraı­laı­tyndaı ýaqyt ta joq edi. Barlyq jerde jumys qaınap jatty, sebebi memlekettik appa­ra­t­tyń aldynda jergilikti jaǵ­daılarǵa tez beıimdelip, jańa astananyń tirshiligin jolǵa qoıý mindeti turǵan edi. Onyń ústine, jańa elordanyń halyqaralyq tusaýkeser rásimin ótkizý jazǵa belgilengen bolatyn. Kóship kelgen soń, Nursultan Ábishuly eshteńeni keıinge qaldyrmaıtyn ózine tán daǵdysymen bul jóninde kópke sozbaı-aq málimdedi.

Men búgin osy tusaýkeser rásimine ázirlik máselelerin qyzý talqylaǵan májilisterdiń biri týraly áńgimelep bermekpin. Arada 20 jyl ótken soń, sol keńestiń stenogrammasyn qaıta oqı otyryp, onyń osy ýaqyt ishinde aqpa­rat­­tyq qundylyǵyn joǵalt­paǵa­­ny­na, kerisinshe, mańyzdy qujatta­ma­lyq kýálik retinde tarıhı salmaǵyn arttyra túskenine taǵy da kóz jetkizdim.

Onyń ústine, Prezıdentimiz ótkize­tin keńes degenimiz, bul – árdaıym múddeli ári beıresmı áńgime, kásibı­lik baıqaýy, iskerlik ıdeıalar men sheshim­der konkýrsy, biliktilik týrnıri, jedel ún qosý arenasy.

Is múddesin basty orynǵa qoıa bilý, áńgimelesýshilerge qurmetpen qa­­raý, sóz tizginin sheberlikpen óz qo­ly­­­na alý, kelip túsken aqpa­rat­­­tyń dál­digin, jańalyǵyn, prag­­ma­tı­k­a­­lyq qundylyǵy men keleshek­te paı­­dal­aný jaıyn naqty baǵa­laý – mine, El­ba­symyz belgili bir pro­b­le­ma­ny tal­qylaǵan kezde ustana­tyn bas­­ty qaǵ­ı­dalar osylar der edim.

«N.Á.Nazarbaev: Qatysý­shy­lar­dyń bári osynda. Sheteldik kom­panııalardaǵy dostarymyzǵa, áriptesterimizge qosh keldińizder deımiz jáne qatysqandary úshin alǵy­sy­myzdy bildiremiz. Astana­nyń tu­saýkeser rásimi 10 maýsymda bola­dy. Búgin 21 sáýir, 50 kún qaldy.

Ahmetjan Smaǵululy (A.Esimov – QR Prezıdenti Ákim­shi­li­giniń Basshysy, Aqmola qalasy­nyń QR as­ta­nasy retindegi tusaý­keser rá­si­min ótkizý jónin­degi Úkimet komıs­sııasynyń tóraǵasy), siz jal­py problemalar týraly keıin baıan­dap beresiz, al men áńgimeni iri qu­ry­lys sharalarynan bastaǵym keledi.

Qonaqtar kelgen kezde qalanyń eń bas­­ty nysany ári bet-beınesi áýe­­jaı bol­­maq. Kim baıandaıdy? Pa­kollı Bedjet myrza, siz sóıleńiz.

B.Pakollı («Mabeteks» fır­masynyń prezıdenti): Irge­tasy qalanyp boldy, temir kons­trýk­sııa 24-ine deıin daıyn bolady. 10 maýsymǵa qaraı aldyńǵy jaǵyn aıaqtap, tamyz aıynda áýejaıdy tolyqtaı tapsyramyz.

N.Á.Nazarbaev: Qonaqtarǵa arnal­ǵan ortalyq bóligi daıyn bola ma? Perron jaǵyndaǵy beti, qalaǵa shyǵatyn tusy, zaly, qabyrǵalary, tóbesi, shatyry – bári oıdaǵydaı bolady ǵoı?

B.Pakollı: Daıyn bolady. Qazir nysanda 240 adam jumys istep jatyr, 1 mamyrdan bastap taǵy 150 adamǵa kóbeıtemiz.

N.Á.Nazarbaev: Rahmet, otyry­ńyz. Odan ári qaraı jol arqyly jyljıyq. Shamıl Haırýluly.

 Sh.H.Bekbolatov («Qazaqstan jol­dary» AQ prezıdenti): 25 sáýir­den bas-
tap úsh aýysymdyq re­jim­ge kóshemiz. Asfalt-beton zaýyttary jumysqa ázir. 5 maý­symǵa qaraı bitiremiz dep oılaımyn.

N.Á.Nazarbaev: 1 maýsymǵa deıin bitirińizder. Áýejaıdan qalaǵa deıin kóshe boıyna jolaqtar júrgizilip, jıekterine jaryq berilip, kóshetter otyrǵyzylsyn, bári oıdaǵydaı bolýǵa tıis. Jazyp aldyńyzdar ǵoı. Endi kópirge jaqyndaımyz.

Á.R.Jaqsybekov (Aqmola qa­lasy­­nyń ákimi): 1 maýsymǵa deıin aıaq­taý mindeti qoıyldy. Bar­lyq jab­dyqtarǵa, barystardyń músin­­derine, bárine de tapsyrys be­ri­l­­gen. Jumys táýlik boıy júrgizilýde.

N.Á.Nazarbaev: Kópirden ótip bara jatyp sol jaqqa qarasaq – jaǵalaýdy kóremiz, oń jaqqa qarasaq – qamys basyp ketken arna men masanyń uıasy kózge túsedi.

Á.R.Jaqsybekov: Jaǵalaýdy 6 metr­­­ge deıin keńeıtemiz. Ol jerge 15 myń sharshy metr plıta tóselip, roton­da­­lar orna­tylady. Qarsy betinde – sol jaǵa­laý bekitiledi, beton plıtalarmen bezen­dirilip, júrginshiler úshin jol tóseledi. О́zende túnde túrli-tústi sáýle shashatyn sýburqaqtar paıda bolady. Búkil jaǵalaý sońǵy tehnolo­gııalardy qoldaný arqyly jaryqtandyrylady. Ol qalanyń ajaryn asha túsedi.

N.Á.Nazarbaev: Endi dańǵyl boıynsha kettik.

Á.R.Jaqsybekov: Biryńǵaı ko­lo­rıtti saqtaý úshin Respýb­lı­ka dańǵylyndaǵy árbir kásip­oryn­­nyń,  saýda ornynyń ıesine ǵı­m­a­rattardyń syrtyn bezendirý jáne dızaınyn qolǵa alý jóninde talaptar qoıyldy. Qalanyń orta­lyq bóligin bezendirý baǵdar­la­masy qabyldanǵan, ol mamyr­da-aq ná­tıjesin beredi. Sheteldik ma­man­dardy shaqyrý arqyly, kesh­ki jaryqtandyrý júrgiziledi, Res­pýb­lıka dańǵylyndaǵy ǵana emes, Abaı men Áýezov kósheleriniń qıy­lysyndaǵy, sondaı-aq Abylaı han men Gýmılev kóshelerindegi ıllıý­m­ına­sııalyq-dekoratıvtik to­raptar tolyqtaı jabdyqtalady. Dı­namıkalyq jarnama, ZD-vıjn, túrli vınetkalar iske qosylatyn bolady.

N.Á.Nazarbaev: Alańǵa keldik.

Á.R.Jaqsybekov: Alańda jáne oǵan irgeles ortalyq kóshe­ler­­de aýqym­dy jumys bar. 120 myń tonna asfalt, 54 myń sharshy metr kesik tas tóselip, 24 shaqy­rym kólemindegi jıek­tastar almastyrylýy kerek. 2 shaqy­rym káriz qubyry men 1 shaqyrym sý qu­byrynyń qurylysy aıaqtalyp kele­di. Sonymen qatar qalanyń je­li­lik ınfraquryly­myn jaq­sar­­tý jónindegi jumystar júr­gizilýde.

Bıyl bul nysandar boıynsha qarjy­landyrý jáne materıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etý máse­leleri birshama jaqsy sheshil­di. Qurylysshylar tarapynan suraq joq. Sondyqtan 1-ine nemese 5-ine qaraı úlgerýge tıispiz.

N.Á.Nazarbaev: «5» degen sandy barlyq kesteden alyp tastańdar. Endi Kongrester saraıy. Siz sóıleńiz, «TehnoArt», Irjı Zraly myrza.

I.Zraly («TehnoArt» fırma­sy­nyń prezıdenti): Tapsyrys berýshiniń qalaýy boıynsha bul teatr­dyń, kongres­tiń, kıno­teatr­dyń qyzmetterin atqara beretin ámbebap ǵımarat bolýy tıis. Qu­ry­lys barysynda salmaq túse­tin konstrýksııalarǵa qatysty jańa problemalar paıda bolýda, biraq biz olardy birte-birte sheship jatyrmyz. Men basshy retinde negizgi qurylys pen árleý jumystaryn 30 mamyrǵa qaraı aıaqtaý úshin sharalar qabyldadym.

N.Á. Nazarbaev: Bul óte mańyz­dy nysan, basty is-shara sonda ótedi. Onnan astam memleket­tiń bas­shy­lary, kóptegen delegasııa qatysady. Kórermender zaly­nyń, sahnasynyń, foıesiniń, qonaqtarǵa arnalǵan bóliginiń jumystaryn belgilengen merzimge deıin bitirip úlgerýdi suraımyn.

Men onda boldym, bári jaqsy júrip jatyr. Sizderden, óz qolda­ry­ńyzdan keletinin kórsetip, bárin ádemilep jasap shyǵýdy ótinemin.

Endi «Interkontınental» qonaqúıi. Onda tusaýkeser rási­mi bolmaıdy, biraq barlyq basty qonaqtar – prezıdentter men mańyzdy tulǵalar sonda tu­r­a­tyn bolady. Keshki qonaqa­syn da sonda beremiz. Bári de shaqyr­týlaryn aldy jáne qazir­diń ózinde kelisimderin berip otyr. Sondyqtan minsiz qyzmet kórsetý­di qamtamasyz etý kerek.

Bekır beı, sóıleńiz.

B. Okan (Okan-Isot-Holdıng fırmasy­nyń prezıdenti): Prezı­dent myrza, jıynǵa qatysý­shy myrzalar! Biz jumysty aıaqtap, 10 maýsymǵa qaraı qonaqúıdi «Interkontınental» kompanııa-
syn basqarýshyǵa tapsyramyz. Ol tekserip, búkil qonaqúıdi paıdalanýǵa berý úshin belgili bir ýaqyt surap otyr.

N.Á. Nazarbaev: Qashan?

B. Okan: Sirá, ashylý rásimine biz An­ta­lııadaǵy «Marko Polo­dan» óz adamdarymyzdy jumyl­dyratyn bolarmyz. Bir ǵana aıtarym, qyzmet kórsetý salasynda problemalar bolýy múmkin ekenin eskertkim keledi. Biraq merziminde úlgerý úshin biz bar kúshimizdi salamyz.

N.Á. Nazarbaev: Stadıon týraly kim aıtady?

T.M. Dosmuhambetov (Bilim berý, mádenıet jáne densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń Týrızm jáne sport komıtetiniń tóraǵasy): Qazir onda 240 adam 3 aýysymmen jumys isteýde. Barlyq materıaldar, alańnyń sıntetıkalyq tósenishi, jıhazdar, esik-terezeler, boıaý máseleleri búgingi kúni sheshimin taýyp otyr. 1-ne qaraı aıaqtaýǵa tıis.

N.Á.Nazarbaev: Nysandar­dan taǵy ne qaldy, Erkin Jekenuly?

E.J. Qalıev (QR Kólik jáne kommýnıkasııalar mınıstri): Vokzal aldyndaǵy alańnyń ju­mys aýqymy jóninde kelisilgen, joba­laý isi aıaqtaldy, aldyńǵy jaǵyn jańartý jumystary bas­taldy. Aıaqtalýy – 1 maýsym».

Keńeste kóterilgen kelesi úlken másele qala men tóńi­rekti kógal­dandyrý boldy. Kúr­­deli tabıǵı-klımat jaǵ­daı­­laryn, topyraqtaǵy ylǵal­dyń jetispeýshiligin, sýlan­dy­rý jelileriniń damymaǵan­dyǵyn, ósimdikterdiń aýdand­as­tyrylǵan sorttary jıynty­ǵy­nyń shekteýliligin, pıtomnıkter sanynyń azdyǵyn, qarjy­lan­dyrýdyń problemalaryn jáne t.b. eskersek, bul másele­lerdiń bir­den sheshilýi múmkin emes ekeni túsinikti edi. Búginde Astananyń qoldan jasalǵan «jasyl beldeýmen» kómkerilip, gúldengen oazıske aınalýy osy máseleni óziniń jeke baqylaýyna alǵan Pre­zıdenttiń turaqty nazar aýda­rýynyń arqasynda ǵana júzege asqanyn bilemiz.

Aýyl sharýashylyǵy mınıstri S.V.Kýlagınniń jáne ormanshy mamandardyń aqparatyn (sonyń ishinde 50 gektarǵa otyrǵy­zyl­ǵan aǵashtardyń 95 paıyzy qýrap qalǵany týraly málimetti de) nazarǵa alǵan Nursultan Ábishuly bylaı dedi: «Sergeı Vıtalevıch, Sizdi de úıretý kerek pe? Osyny qalaı jasaý kerektigin oılanyńyz. Sodan keıin aıtarsyz. Barlyq aǵash sýarylýǵa jáne bireýi de qýrap qalmaýǵa tıis. Mindet – osy. Túsindińiz be? Otyryńyz».

Jańa astananyń basymdyqqa ıe nysandarynyń qatarynda L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ýnıver­sıteti, Ál-Farabı shaǵyn aýdany, Ishki ister mınıstr­ligi men «Qazaqoıl» kompanııa­sy­nyń ǵımarattary da qarasty­ryldy. Bul jónindegi aqparat­tar­dy Q.E.Kósherbaev, V.V.Nı, Q.Sh.Sú­leımenov, Á.R.Jaq­sy­bekov egjeı-tegjeıli baıandap berdi.

Astananyń gúldenýi – búkil Qazaq­stannyń gúldenýi. Memle­ket basshysy dál osy jumyldyrý­shy ıdeıaǵa basa nazar aýdaryp, Qazaqstan óńirleriniń basshylaryn elordany abattandyrý men damytýǵa belsendi atsaly­sýǵa shaqyrdy. Naq sol kezde Elba­synyń bastamasy boıynsha ob­lystardyń jekelegen dańǵyl­dar men kósheler­di «sheptik qamqor­lyqqa alý», áleýmettik mańyzy bar nysandar turǵyzý, elordaǵa moný­men­taldyq óner týyndysyn syıǵa tartý, jergilikti mádenıet sheberleriniń mádenı «desanttaryn» jetkizý, azyq-túlik satý jármeńkelerin uıymdastyrý sııaqty jan-jaqty kómegi keń qanat jaıdy.

Onyń qalaı bastalǵany týraly myna qysqasha úzindide baıandalǵan.

«N.Á.Nazarbaev: ...Qyzyl­or­da et pen kúrish ákeldi. Shaǵyn aý­dan­darda sport alańdaryn jab­dyqtaýda.

B.M. Saparbaev (Qyzylorda oblysynyń ákimi): Fýtbol, basketbol alańdary jáne tennıs korty bar.

N.Á. Nazarbaev: Mine, Berdi­bek Máshbekuly jaqsy is bastady. Almaty qalasy men oblys­tardyń árqaısysy shaǵyn kósheni óz mindetine alyp, eń bolmasa, tórt metrden abattandyrsyn. Úlken delegasııalar kelgen kezde, mine mynany biz elordamyz úshin istedik dep aıtatyn bolamyz.

Oblystardyń tusaýkeser rá­sim­­derine baılanysty is-shara­lar ótkizýi de óte mańyzdy. Búkil Qazaq­standy tanytatyn ónimder, bazar, tańdaýly shyǵarmashylyq ujymdar, kórkem shyǵarmalar men eksponattar jáne taǵy da basqa úlgiler... – Bul barshaǵa paıdaly nárseler ǵoı. Demek, 25 mamyrdan 10 maýsymǵa deıin 15 kún boıy qalany ózge is-sharalardan arylt­q­an jón».

Prezıdent kásibı rejısser sııaqty oı tolǵap, aldaǵy televızııalyq translıasııanyń sapasyna qatysty máseleni de búge-shigesine deıin talqylady. «Bul is-sharalardyń bárinen jaqsy túsirilim ázirlenýge tıis, – dedi ol. – Men barlyq ǵımarattardy aldyn ala qarap shyǵyp, mynany baıqadym: barlyq kórinister qalaı bolsa, solaı túsirilgen. Aldyn ala baryp, qolaıly kúnderi jaınap turǵan ósimdikterdi, sý bu­r-
qaqtardy, túngi otshashýla­r­dy jáne taǵy basqa keremet kóri­nist­erdi túsirip alý sonsha­lyqty qıyn ba?..».

Belgilengen saltanatty is-shara­lardyń mádenı baǵdarla­ma­syn josparlaý barysynda Nursultan Ábishuly bárin de óz ornymen sheshý qaǵıdatyn ustan­dy: «meıli, is-sharalar tym kóp bolmaı-aq qoısyn, biraq sapaly bolsyn».

Bul oraıda Prezıdent mereke kúnderindegi qala turǵyndary men elorda qonaqtarynyń, jalpy osy mezgilde Astanada bolatyndardyń qaýipsizdigine erekshe nazar aýdardy.

«N.Á.Nazarbaev: Meniń oıym­sha, eki kúnge sozylatyn merekege, keminde 100 myń aqmolalyq qatysady. Bul jerde durys ornalastyrý, jıylǵan jurtty túrli alańdardaǵy kópshilikke arnalǵan is-shara­larǵa «bólip taratý» mańyzdy. Bári kúni buryn oılastyrylyp qoıylýǵa tıis.

Kópshilik jan-jaqtan Gala-konsertti kórýge umtylady. Al bul alańǵa 5-6 myńnan artyq adam syımaıdy. Sondyqtan Tólegen Muhamedjanuly (T.Muhamed­janov – Aqmola qalasy ákimi­niń orynbasary), basqa alańdar­da – vokzal­dyń aldynda, Temir­jol­shylar saraıynyń aldyn­da, jaǵalaýda, turǵyn úı aýmaq­tarynda qosymsha konsertter uıymdastyrýdy tapsyramyn. Biraq bul konsertter ortalyq alań­daǵydan bir saǵat kesh aıaq­talýǵa tıis. Bul asa mańyzdy!».

Aqmolanyń buryn halyqara­lyq formattaǵy mundaı iri festıvalderdi ótkizbegenin eskergen Nursultan Ábishuly elorda merııasyn tájirıbeli menedjer­lerdi tartý arqyly kúsheıtýdi usyndy: «... Demek, shamamen mamyr­dyń 20-na qaraı, Ahmetjan Smaǵululy (A.Esimov) men Dúısen Qorabaı­ulyn (D.Qaseıinov – QR Bilim berý, mádenıet jáne densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń Mádenıet komıtetiniń tóraǵasy) nemese Qyrymbek Eleýulyn (Q.Kósherbaev – QR Bilim berý, mádenıet jáne densaýlyq saqtaý mınıstri) osynda ákimniń orynbasarlarymen jumys isteý úshin merzimsiz demalysqa jiberer edim. Olar negizgi jumystaryn az ýaqytqa – 10-15 kúnge qaldyra tur­syn. Temirhan Myńaıdarulyn (T.Dos­muhambetov) da Almaty­dan bosatyp, osynda jiberý kerek. Árıne múldem bosatpaımyz».

Oqyrmandar stenogramma­nyń osy úzindisinen Prezıdent­tiń Asta­nadaǵy mádenı qury­lys jáne mádenıet saıasatyn­­daǵy basym­dyqtarǵa elorda­nyń negizin qala­ǵan sátte-aq aıqyn kózqaras tanytqanyna kóz jetkize alady. Mundaǵy basty qaǵıdat jergilikti jerde ónerdiń erekshe ári básekege qabiletti ınfraqurylymyn túzý bolatyn. Árıne ol kúnderi kóp adam úshin bul múmkin emes ári kúmándi nárse bolyp kórine­tin. Biraq ýaqyt Nursultan Ábishuly­nyń bul tusta da óz degenine jet­kenin kórsetti.

«N.Á.Nazarbaev: Men mynany aıtqym keledi: biz munda Almaty operasyn kóshirip ákelmeı­miz. Biz osy jerde Aqmolanyń opera teatryn qura­myz. Iаǵnı Almaty­nyń mek­tebi bar, endi Aqmolanyń da jańa mektebi bolmaq. Tólegen Muha­med­januly, Sizdi osy qyz­metke sol úshin qoı­dyq qoı. Osy jerdiń adamdaryn shaqy­ryńyz­dar, búkil álem­niń teatr ınstıtýttary men ýchı­lı­sheleriniń jas túlekterin tar­tyńyzdar. Nege solaı istemeske?

Aqmolany áıgili tulǵalar gastrol­men keletin, udaıy sha­qy­­­ry­­latyn jerge nege aınal­­­dyr­masqa? Bul rette almaty­lyqtar kelip, Aqmolany «jaryl­qap tastaıdy» dep kadrlardyń negizsiz sabylýynan qashqanymyz jón. Bizdiń maqsatymyz bul emes.

Esińizde bolsyn. Erteń anaý úlken Saraı iske qosylǵanda, ishinde ne bolady?.. Sony oılap júrsizder me, joq pa? Sodan keıin mynany da jasaımyz. Keshegi Temirjolshylar saraıy – ol endi bos, keregi joq ol. Keńes ókimeti kezinde árbir úlken uıymnyń óz máde­nıet saraıy boldy. Biraq qazir zaman basqa, al ǵımarat bos tu­ryp qalmaýy kerek. Ol jer­den, máselen, fılarmonııa ashyńyzdar».

Prezıdenttiń osyndaı ıdeıalary men túsindirmeleri Astananyń mádenı damýyna qatysty kóp jaıtty uǵyndyrýymen ǵana emes, sondaı-aq onda kórinis tap­qan Elbasynyń taktı­ka­lyq jáne strategııalyq turǵy­dan oılaýynyń úılesimdi sın­tezi ar­qyly da qyzǵylyqty bolyp otyr. Ol «kúndelikti» min­det­ti tal­qy­laǵandaı bolyp kóri­n­geni­men, sonyń sheshimin alys kele­shek­­tegi jáne kópshilik úshin taza «teorııa­lyq» másele bolyp sanalatyn isterdiń múddesine oraılastyratyn (biz «Astana Opera» teatrynyń 2013 jyly, al «Astana Balettiń» 2016 jyly ashylǵanyn bilemiz).

Jańa elordanyń irgesin qalaǵan Nursultan Ábishuly onyń ultty jańǵyrtýdyń jáne bostandyq pen táýelsizdik jolyndaǵy jankeshti kúresiniń sımvoly, halqymyzdyń ǵasyr­lar boıǵy arman-múd­desi­niń materıaldyq jáne rýhanı turǵyda júzege asqany­nyń kórinisi bolyp sanalatynyn eshqashan esten shyǵarǵan joq. Sol sebepti «Otan Ana» moný­mentiniń qurylysyn salý máse­lesiniń arnaıy qaras­tyrylýy kezdeısoq emes.

Men bul jerde myna bir jaıtty oqyrmannyń esine salǵym keledi. 1990 jyldardyń basynda zııaly qaýym arasynda jáne bılik oryndarynda el táýelsizdigi ıdeıa­syn ulttyń kópǵasyrlyq tarıhy turǵysynan kórsete alatyn Otan qorǵaýshylarǵa arnalǵan zamanaýı eskertkish qurylysynyń jobasy belsendi túrde usynylyp, talqylanyp júrgen bolatyn. «Eskertkish qandaı bolýǵa tıis? Ol ne bolady: panteon ba, kenotaf pa nemese basqa bir túrde qoıyla ma?». Osy jáne basqa da suraqtar kóp­­tegen adamdy tolǵandyrǵan edi.

Jalpyulttyq mańyzy bar qasterli ortalyqty ornyqtyrý – asyǵys sheshim qabyldaı salatyn jeńil-jelpi sharýa emes. Nursultan Ábishulynyń keńeste aıtqan oı-tolǵamdary da osy sózimizdiń dáleli bolmaq.

«N.Á.Nazarbaev: 9 maýsym kúni saǵat 12-de Otan qorǵaýshylar monýmentiniń irgetasyn qalaý josparlanǵan.

...Meniń oılap otyrǵanym, batyrlarymyzdyń múrdelerin osy jerge alyp kelip qaıta jerleý musylmandar úshin qansha­lyqty oryndy? Olardyń súıegin bir jerden ekinshi jerge aýystyrý degen musylmandardyń dás­túrinde bar ma? Muny qalaısha durys iske asyrýǵa bolatynyn oılanyńyzdar.

Múmkin batyrlarymyzdyń qany tamǵan kıeli jerlerdiń topy­­ra­ǵyn ákelgenimiz jón shy­ǵar?.. Ony bizdiń ata-babalarymyz shaı­qasqan – Ańyraqaıdan, Bulan­­­ty­­dan, Túrkistannan, Qazaq­stan­­nyń bar­lyq túkpir-túkpirinen ákel­sek... Sodan keıin – panfılovshylar jan­daryn qıǵan Máskeý túbinen, bizdiń jerles­terimiz par­tı­­zan­dyq joryq­tarda bolǵan Ýk­raı­na men Belarýsten, Volgo­grad­tan, Ger­manııadan jetkiz­sek... Onyń ús­tine, biz jaı qalany emes, eýrazııa­lyq elordany salyp ja­tyr­myz. Menińshe, topyraq salyn­­ǵan qut­y­lar tipti durysyraq bolar edi.

Arnaıy ekspedısııa jasaqtap, olarǵa túsirýshiler tobyn qosyp, keıin sonyń bárin kórsetsek... Oılanyńyzdar».

Halyqaralyq yntymaq­tas­tyq­ty keńeıtý men nyǵaıtý, ınvestısııalar men zama­naýı tehnologııalardy tartý, sheteldik seriktester men ınves-
torlardy yntalandyrý jáne qolaıly jaǵdaı qalyptas­tyrý – Astanany salý kezinde kóptegen oń nátıjege jetkizgen Elbasymyzdyń strategııalyq baǵytynyń taǵy bir serpindi kúshi. Osy oraıda Nursultan Ábishulynyń sheteldik serik­testerge degen qurmet pen alǵys­qa toly sózderin mysalǵa kel­tirgim keledi.

«N.Á.Nazarbaev: Osynda jumys istep jatqan barlyq shetel­dik kompanııalardy – «Fıntra­kony», «Okan-Isot-holdıng­ti», «Mabeteksti», «Ahsel­di» já­ne «TehnoArtty» kelesi jyl­dan bastap jańa bastama­larǵa tar­tatynymyzǵa senimdi­min. Bárińiz de jumys isteıtin bo­la­syzdar. Bul jerde áli sharýa kóbeıedi.

Men belgilengen barlyq mer­zim­niń saqtalýyn suraımyn. Shegi­netin jer qalǵan joq. Komıs­sııa­nyń tóraǵasy – Prezıdent Ákimshiliginiń Basshysy Esimov myrza. Ol kúndelikti barlyq máse­leni apta saıyn qaraıtyn bola­dy. Eger sizderde, aıtalyq, ju­mys kúshine, tehnıkaǵa, múlik pen nysandardy kúzetýge qatys­ty problemalar týyndasa, qysyl­ma­ńyzdar, aıtyńyzdar. Biz bárin ózimiz jasaımyz, sizderdiń esepterińizden emes. Sizder tek jumys isteńizder».

Máseleniń mánisin tereń bilý, aýdıtorııanyń ózindik erekshe­ligin eskerý, senim ahýalyn qalyp­tastyrý, strategııalyq turǵydan oılaı bilý jáne qubylmaly jaǵdaıda jedel jol tabý sııaqty qasıetterdi ıelengen Nursultan Ábishuly ózin tek saıası jetekshi, dıplomat, menedjer ǵana emes, sonymen birge ómirlik tájirıbesi mol adam retinde tanytady.

Elbasymen qyzmettes bolǵan nemese aralasqandardyń kópshi­ligi onyń bolmys-bitiminiń tartym­dylyǵy men tutastyǵy, syrtqy jáne ishki mádenıeti, oıyńdaǵyny oqyp otyratyn suńǵylalyǵy men oı-órisiniń keńdigi, óziniń energııasy jáne ıdeıalary arqyly qa­nattandyra biletin qabileti jó­ninde aıtyp jatatyny beker emes.

Degenmen, bizdiń Prezıdenti­mizdiń til tabysý daǵdysymen tanys adamdardyń qaı-qaısysy da Nursultan Ábishulynyń eń shynaıy keıip-kelbeti onyń kózderindegi ot ushqyny men jarasymdy ázilderinsiz tolyǵa túspeıtinin atap ótetini anyq.

Sol keńeste de Prezıdenttiń ázili men ájýasy, ýytty sózderi aıtylmaı qalmady.

Máselen, pikirtalastyń bir sátinde qala ákimi men Prezıdent­tiń Is basqarýshysynyń arasyna Memleket basshysynyń tóreshi bolýyna týra keldi.

«Á.R. Jaqsybekov: Kópte­gen vedomstvolar abattandyrý jumysyna áli kirisken joq. Biraq kinániń kóbin Is basqarmasyna artamyz. Ál-Farabı shaǵyn aýdany boıynsha aryz-shaǵym óte kóp túsýde. Másele mynada, ál-Farabı shaǵyn aýdanyn abattandyrýǵa 327 mıllıon qajet. Vladımır Vasılevıch osy maqsatpen 76 mıllıon bóldi, odan basqa bir tıyn da bermeı otyr. Aryz-shaǵymnyń kóbisi bizde ǵana, al negizi, tapsyrys berýshi bul isti qarjylandyrýy kerek qoı.

N.Á.Nazarbaev: Vladımır Vası­levıch (V.Nı – QR Prezı­den­­ti­niń Is basqarýshysy), Siz Ádi­lbek Ryskeldiulyna jaýap ber­medińiz (Á.Jaqsybekov – Aq­mola qalasynyń ákimi). Búkil sha­ǵyn aýdandy lastap bittińizder: bal­shyq­tan aıaq alyp júre almaısyz.

V.V.Nı: Iá, men oǵan jaýap beremin. Biraq qazir ony bul jerde sóz etýdiń keregi ne? Biz muny jeke talqylaımyz. Mende oǵan aqsha joq. Qalaı tabamyz, solaı mindetti túrde jasaımyz.

N.Á.Nazarbaev: Vladımır Va­sıle­vıch, Siz, káne, jasańyz. Makıev­skııdiń «aqshamen aqymaq ta jasaı alady, al Siz aqshasyz ja­sap kórińiz» degen qanatty sózi bar».

Kógaldandyrý jumystarynyń múshkil hali týraly bil­gennen keıin Prezıdent birneshe «halyqtyq» usynys aıtyp, onysyn halyqtyń jalpaq tilimen túsindirdi.

«N.Á.Nazarbaev: Qýrap qalǵan árbir aǵashtan shybyq jasap alyńyz da, osylaı kútim jasaǵan adamdardyń jalańash jambasynan sabalaı berińiz...

S.V.Kýlagın (QR Aýyl sharýa­shy­lyǵy mınıstri): Sirá, sabap qana qoımaı, óltirý de kerek shyǵar. Men kórdim, onda eshteńe de óspeıdi.

N.Á.Nazarbaev: Sizdiń adam­dary­ńyz sondaı ǵoı: otyrǵyzdy bitti, qaıtyp oǵan kóz qyryn da salmaıdy.

Siz sısternaly mashınalardy júrgizip, árbir aǵash kóktegenshe sý quıyp turýyn uıymdastyratyn bolyńyz. Aqmola oblysynyń hal­qyn jumyspen qamtamasyz etińiz, jumyssyz otyrǵan kolhozshylardy jumyldyryńyz, árqaı­­sy­synyń qolyna shelek ustatyp, syra toly bóshkeni ákelip qoıyńyz (zalda kúlki). Kóktep ket­kenshe bári sýarylatyn bolsyn. Bul ma­ńyz­dy másele, kúletin túgi de joq».

Qala tazalyǵynyń qamyn oı­laǵan Memleket basshysy jurt­tyń bárin nemquraılylyqtan aýlaq bolýǵa, kózboıaýshylyq úshin jumys istemeýge shaqyrdy. Ǵıma­rat­tardyń aldyńǵy betterin de, aýlalardyń qýys-qýystaryn da ret­ke keltirý kerektigin aıtty: «Abatt­andyrý men tazartý ju­mys­tary tek bekitilip beril­gen «alaqandaı» jerde ǵana emes, birneshe kósheni boılaı júrgizil­sin. Adam kútip-baptalǵan alleıa­dan burylǵan bette... arǵy jaǵyn­daǵy qoqysqa murnymen tireletindeı bolyp shyqpasyn. Úı ıe­leri qonaq shaqyrǵanda moıyn­daryn da jýady, páterlerin de jınas­tyrady, solaı emes pe?...».

Astananyń baıyrǵy turǵyn­dary alǵashqy jyldary masalar­dyń qala úshin eleýli problema bolǵanyn umyta qoımaǵan shyǵar. Olarmen kúrestiń bir sharasy retinde Prezıdent bylaısha keńes berdi: «Ádilbek Ryskeldiuly, eski qurylystardy buzǵannan keıin júzdegen tekshe metr qoqysty qaıda shyǵaryp tastaıtynyńyzdy men bilmeımin. Alaıda ony qala­nyń óndiris aımaǵyndaǵy, túrli zaýyttar men qoımalardyń aına­la­syndaǵy kóptegen shaǵyn kólshikterdi kómý úshin paıda­laný­ǵa bolady. Qoqysty sol batpaqtyń ústine aparyp tógińiz, masa bitken mys legenniń astynda basylyp, tunshyǵyp qalatyndaı bolsyn».

Prezıdent bul keńesti ádet­tegi­deı iskerlik kóńil-kúımen ári keleshekke degen aıqyn senimdi keıip­pen aıaqtady: «Tusaýkeser rási­mi ja­qyn­daǵanda biz taǵy bir ret jına­la­myz, bárin talqy­laımyz jáne naq­tylaımyz. Boldyq pa? Rahmet!».

Mine, elimizdiń árbir patrıoty­nyń bostandyq pen táýelsizdikke baılanysty eń jarqyn ıdeıalaryn, sezimderi men obrazdaryn júzege asyrǵan el ordasy – Astananyń boı kóterýi osylaı bastaldy. Ýaqyt sabaqtastyǵyn qalpyna keltirip ári babalar dástúrin jańǵyrta otyryp, biz jańa qaharmandyq eposty ómirge ákeldik. Onyń eń keremet ańyzynyń biri Astana boldy.

Men sol kezdesýdiń maz­munyn tolyqtaı derlik áńgimelep berdim. Biraq dáıeksózderdi osyn­sha kóbirek alǵanyma tıtteı de ókinbeımin. Sebebi búginde biz Astana rýhy, astanalyq standart jáne ómir salty, álemdi taný­dyń astanalyq ádisi dep júr­gen­derimizdiń negizgi arhetıp­teri men túpki beıneleri sol jyldardaǵy qyzý oı-talqy barysynda qalyptasqan edi.

Mahmut Qasymbekov,

Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Keńsesiniń bastyǵy