Bul basylym osydan eki jyl buryn «Uly dala arýlary» serııasymen jaryq kórgen «Súıinbıke» degen jınaqtyń zańdy jalǵasy deýge bolady. Osy arada ult rýhanııatynyń órkenin ósirý, órisin keńeıtý isine de, túrki dúnıesi men qazaq áleminde ózindik orny bar aıtýly arýlardy keıingi urpaqpen tabystyrý jolyndaǵy ozyq ıdeıa men jobanyń, kórkem hıkaıattardyń avtory, halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Shárbaný Beısenova ekenin aıta ketsek deımiz.
Qalamger «Bozoq arýynda» Astananyń irgesindegi ejelgi Bozoq qalasyna júrgizilgen arheologııalyq qazba jumystary kezinde tabylǵan arý qańqasyna til bitire otyryp, eldik máseleniń ıirimine qatysty tanymdyq, taǵylymdy oılardy qozǵaıdy. Búgingi elorda tarıhy kesheli beriden emes, ejelgi dáýirlerde irgetasy qalanǵanyn, oǵan Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń: «Ortaǵasyrlyq Bozoq qalasy – Aqmolanyń tikeleı atasy, al onyń sońǵy urpaǵy – qazirgi Qazaqstannyń elordasy Astana dep esepteýge bolady», degen sózin dáıekke keltire otyryp, Bozoq qalasyn topyraqtan arshyǵan arheolog-ǵalym Kemel Aqyshevtiń dálelderin, onyń ishinde qazba jumysy kezinde tabylǵan áıel múrdesiniń eki jaǵyna qoıylǵan 800 injý monshaqtyń tabylýy mysaldarmen aıtylyp, hıkaıattyń basty keıipkeri Shyraqbektiń túsine eles bolyp til qatatyn Injý arasynda damıdy. Shyraqbektiń prototıpi – Kemel Aqyshev bolsa, Injý 800 injý marjanmen kómkerilgen qypshaq arýy edi.
Ult tarıhynyń tamyry tereń ekenin zerdeleı bilgen Shyraqbektiń boljamy aqıqatqa aınalady. Qala silemi ashylyp, adam qańqasy tabylady. Zertteı kelgende súıek áıel zatyna tán bolyp shyǵady. Jas aıym (arý) ekeni de anyqtalady.
Túrki jurtynyń qyzy da atqa minip el men jerin qorǵaǵany álimsaqtan belgili. Tolǵan aıdaı sáýle shashqan Injý Shyraqbektiń túsine jıi enedi. On ǵasyr kómeskide qalǵan arý rýhy oıanyp, Shyraqbekke syr ashady. Biraq ol óz atynyń Injý emes, Baný-Sheshek ekenin aıtady. Shyraqbekti ol batyr jigit deıdi. «– Aıtshy, Baný-Sheshek, sen meni nege Batyr jigit deısiń?» degende qyz: «Jurt janynan ótýge júreksinetin obalardy seskenbeı qazyp júrsiń. Bul – batyrlyq emes pe?» deıdi. Shyraqbektiń ózine degen sezim nıetin ańǵarǵan da Baný-Sheshek: «– Batyr jigit, men tiriler sanatynda joqpyn. Elespin», deıdi de óziniń ómir jolyn baıan etedi.
Jalpy, hıkaıattaǵy ańyzdaı aıtylatyn oqıǵalardyń astarynda aqıqat jatqanyn ańǵarý qıyn emes. Mundaı oqıǵalar qazaqtyń aýyz ádebıetinde molynan ekeni de belgili. Jazýshy osyny zamanǵa saı ádemi ıkemge keltirgen. Árbir kórinisti kórkem tilmen baıandaǵan tusta, keıipkerlerdiń túr-tulǵasy bıik dárejede kórinis tabady. Túıindi sheshimder de ılandyrady. Sonyń báriniń astarynda – eldik ıdeıa, halyqtyq qalyp jatyr.
Shyraqbek sońǵy bir áńgimesinde oǵyzdar bul qalany qalaı ataǵan degende, Baný-Sheshek «Bozoqtar qonysy» degen deıdi. Áıtse de, Shyraqbek endigi jerde bul qonysty «Baný-Sheshek begim qalasynyń orny» desek qaıtedi dep usynys aıtady. Arý bul qonysqa eshqandaı eńbeginiń sińbegenin, Han-Tóreniń arýaǵyna kinárat túsirýge bolmaıtynyn tilge tıek etedi. Onda eńbegi sińgen Han-Tóreniń atyn berý jaıyn qozǵaǵanda ol «Kúıeý balanyń atyn qoıyp, arýaqty jerdi kúńirentpeksiń be?» dep tek Bozoqqa ǵana toqtaıdy.
Baný-Sheshek Shyraqbekke: «Bul – sen tapqan qala. Oǵan eshkimniń daýy joq... Abyroı-ataǵynyń bári seniki. Meniń rýhymdy keńistikke alyp shyqtyń... Meniń Han-Tórem óz zamanynyń er-jigiti bolsa, sen – óz zamanynyń er-jigitisiń. Aramyzda on ǵasyr jatyr. On ǵasyr... On ǵasyr... On ǵasyr...». Osylaı dep Baný ǵaıyp bolady.
Sol kezde Shyraqbek: «– Qosh, Baný-Sheshek! Qosh, oǵyzdyń aıaýly perzenti! Qosh, Bozoq arýy! Seniń tániń on ǵasyr buryn ólgenimen, rýhyń máńgi tiri. Ol kóne qala ústinde ushyp júreri aıan. Rýhtar ólmeıdi... Men soǵan senemin». Bul Shyraqbektiń túıin sózi. Al biz qazir jańa qala turǵyndarymyz...
Al jańa qala turǵyny sanalatyn avtor: «Baný-Sheshek begimniń syr-dastanyn qaǵazǵa túsirip otyrǵan men de: «Qosh, Bozoq arýy! Osy jazǵanyma rýhyń rıza bolǵaı, oǵyzdyń asyl týǵan perzenti!» degenimde kózimnen bir tamshy jas úzilip tústi...» deıdi.
Ekinshi bólimniń bastaý basynan Shárbaný Beısenovanyń «Uly dalanyń uly anasy», «Adaldyqtyń aq qusy – Begim sulý» atty eki týyndysy oryn alypty. Birinshisinde – Domalaq Ana týraly tarıhı baıandy taratyp aıtsa, ekinshisinde – Begim sulý jaıly ańyzdyń túp-tamyrynda aqıqat jatqanyn alǵa tartady.
Analar galereıasy jınaqtalǵan bul bólimdegi J.Aımuhambettiń «Úkók hanshaıym kim edi?», «Úrjar aıymynyń oıanýy», sol sekildi B.Qorǵanbekovtiń «Áýlıe analar jaıly», «Lala bıbi», «Ánýar ana», «Gaýhar ana», «Aısha bıbi», «Aqbıkesh», «Qarashash», «Ulbıke» týraly ápsanalary toptastyrylypty. Kitap «Eshqashan ókinishten pende ólmeıdi, Eshbir janyn súıgen janǵa teń kelmeıdi. Tutqasy qoldan shyǵyp, synyp qalǵan, Aq sandyq endi qaıta jóndelmeıdi», ózge de otty óleńderimen talaıdy talmaýsyratqan, 22 jasynda qyzǵanyshtyń qurbanyna aınalǵan Ulbıkeniń ókinishti ómirimen túıindeledi. Sózben órnektelgen kitaptaǵy sýretterdi Memlekettik syılyqtyń ıegeri, belgili sýretshi Kamıl Mýllashev salǵanyn aıta ketelik.
Mine, qazaq kitap álemine qosylǵan bul jınaqta túrki arýlary, qazaq analary qaıta jańǵyryp otyr. Tipti, mundaı qundy kitapty qazaq arýlary men analarynyń ápsanasy desek, jarasatyndaı.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»
