«Jol boıynda ne jomart otyrady, ne nemárt otyrady» degendeı, ol kezde qyrda qoı baqqan malshylardyń peıilderi erekshe keń be, álde qazirgideı teledıdar, telefony joq, gazet-jýrnal aılardy aralap bir keletindikten aıdalada qara saǵynyp otyra ma, áıteýir aıryqsha darqan, túıe qaraǵan jolaýshy kelse de bir qoıyn soıyp, bar jyly-jumsaǵymen kól-kósir dastarqan jaıyp, emen-jarqyn qarsy alatyn. Al aýyl adamdary dáý kólikterge vagondaryn súıretip, Samnyń aptap ystyǵynda júzderi kúnge ábden kúıip, tula boılaryn shań men ter basqan ekspedısııa múshelerine qoldan kelgenshe kómegin aıamaıtyn.
Ekspedısııa demekshi... Osy jer indetip el aralaǵan, el aýzynda «orystar» dep bir-aq atalatyn aǵaıyndarǵa qatysty qyzyqty áńgimelerdi anam jıi aıtyp otyrady. «Qazirgi oqıǵa, aıtylǵan áńgimelerdi jyldam umytyp qalamyn, kerisinshe jas kezimdegi oqıǵalar árbir kúnine deıin jadyma jazylyp qalǵan» deıtin ol birde ekspedısııamen kórshi bolǵan kezderin bylaısha áńgimelep bergen edi.
– 1976 jyly keńshardyń bir otar qoıymen Sarǵa aýylynyń arǵy jaǵynda otyrmyz. Aýyl mańyna alyp vagondar, «buraýbaıy» bar, basqasy bar biz buryn kórmegen úlken kóliktiń neshe túri kelip ornalasa bastady. Alǵashynda, qansha degenmen tili basqa jat jurt, bala-shaǵamyzǵa qyrsyǵy tıe me dep úrkip, qorqasoqtap qalǵanymyz da ras. Júkterin túsirip, ábden ornyǵyp bolǵan soń bir-eki áıel bizdiń úıdi betke aldy. Keldi de kúlip «zdravstvýıte»» dedi maǵan, «zdráste» dep men de amandasyp jatyrmyn. Oryssha til bilmeımin, olar qazaqsha bilmeıdi. Oı, bir qyzyq boldy-aý! Ana júregi qashanda jumsaq qoı, álgiler bala saǵyndy ma, qaıdam, kelip ózderine úrke qarap biriniń artyna biri tyǵylyp úıirile qalǵan balalarmen bolyp ketti. О́zderine shaqyrady, bastarynan sıpaıdy, kóteredi, áıteýir máz. Úıdiń ıti men mysyǵyna deıin nazarlarynan tys qaldyrmaı erkeletip álek. Osylaısha aralas-quralastyǵymyz bastaldy. Qoı soısaq álgilerdi qaldyrmaı basqa shaqyramyz, olar orys emes, cheshen be, áıteýir musylman balalary eken. Eki qoldaryn kókirekterine qoıyp sálem berip kiredi úıge. Alysta qalǵan malymyzdy kózdep, sham jaryǵymen otyratyn úıimizge keshke traktorlarynyń jaryǵyn jalǵap, bir úıimizdeı bolyp aralasyp kettik. Tanıa men janyndaǵy áıel ózderiniń otaǵasylarymen birge júr eken. Balalardy vagonǵa alyp ketip, oınap, arqalap, kóterip, shashtaryn tarap, keshte ákelip beredi. Sen besikte jatyrsyń, án aıtyp terbetip, bir qaǵazǵa úlken etip seniń sýretińdi salyp, vagondaryna aparyp ilip qoıǵany bar. Sút, et, shubat, qurt, baýyrsaq degendeı, qolda bar taǵamdarymdy men de aparyp berip qýantatyn edim. Til bilmegendikten shurqyrap sóılespesek te, bir-birimizdi uǵysyp, qatty syılastyqta boldyq.
Birde Tanıa saýsaǵyndaǵy saqınasyn sheship, «na pamıat» dep meniń saýsaǵyma saldy. О́zi toqtamaı áldenelerdi aıtyp jatyr, men ony túsingen joqpyn. Sóıtsem aıaǵy aýyr Tanıa eline ketkeli jatyr eken ǵoı, artynsha kórinbeı qaldy. Keıin men Tanıa bergen saqınany onyń áriptesi – ekspedısııanyń ekinshi aspazy bolyp júrgen kelinshekke berdim. Arada qansha ýaqyt ótkeni esimde joq, Tanıa qaıtyp keldi. Betimizden súıip, balalarǵa kámpıt úlestirip, qýanyp júr jazǵan. Bul qýanysh kópke sozylǵan joq – eki-úsh kún ótkende ashýǵa býlyǵa sóılep, kóılegi jelmen jelbirep bizdiń úıge qaraı ekpindete jaqyndap keledi. Men túsinbeı qarap turmyn. Keldi de aıqaıǵa basty, «kolso», «podarıt», «pamıat» dep qoıady. Sonda túsindim – óz saqınasyn áriptesiniń qolynan kórgen ol maǵan qatty renjigen eken. Asyp-sasqan men óz qolymdaǵy úlken taza kúmis saqınamdy syılap, máz etkenmin. Ekspedısııanyń merzimi bitip, keri qaıtatyn mezgil bárimizge aýyr tıdi. Árqaısysy «apalap» qaıta-qaıta kelip betimnen súıip, jylap balalardy súıip, qushaqtap ázer qoshtastyq. Arada 40 jyldan astam ýaqyt ótipti, meniń kóz aldymda olardyń jarqyn beıneleri saqtalyp qaldy. Qazir olar bar ma eken, bar bolsa qaıda júr eken dep oılap qoıamyn. Dostyq, syılastyq degen ult tańdamaıdy eken, tipti oǵan til bilip te qajeti joq eken. Tanıany aıtsaıshy! Aqkóńil ári tentek minezdi ójet kelinshek edi. Saqına úshin aıqaı shyǵarǵan kezdegi adýyndylyǵy áli kóz aldymda tur dep kúledi anam.
Qaıdasyń, Tanıa?!
Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
Mańǵystaý oblysy
