Oblys ortalyǵy Taraz qalasynan taıaqtastam jerdegi Úlgili aýylynda turatyn Álımash Temirjanovanyń aıtýynsha, qara shańyraqta tórt júzden astam turmystyq zat qaz-qatar tizilip tur eken. О́tken shaqtan syr shertetin mundaǵy jádigerlerdiń aldy eki ǵasyr buryn qoldanylǵan buıymdar sanatyna jatady. Olardyń qatarynda asharshylyq jyldarynda paıdalanylǵan qol dıirmen de bar. Sol qol dıirmendi ýaqytynda astyq tartyp jarma alý úshin qoldanǵan kórinedi. Odan ózge qundylyqtar da kózdiń jaýyn alatyny daýsyz.
«Bul mura – enemnen qalǵan máńgilik amanat. Men úshin sonysymen de sarqylmas qazyna, baǵa jetpes baılyq desem, esh artyq aıtqandyq emes. Osy kúnge deıin bul zattardy kózimniń qarashyǵyndaı saqtap otyrmyn. Úıge at basyn burǵan oqýshylarǵa udaıy kórsetip, árqaısysynyń tarıhyn egjeı-tegjeıli aıtyp júrmin.
Munda enemniń enesi qoldanǵan zattar da barshylyq. Solardyń biri – kúbi. Bul kúbiniń men úshin orny bólek. Kóne zattarǵa kóz salǵanda, ótken shaqqa da bir mezgil qaraılaımyn. Al ózim sol bir móldir kezeńde júrgendeı kúı keshemin. Sanamyzben sarylyp anamyzdy ańsaımyz, enemdi saǵynamyn, ótken kúnniń tizbegine kóz júgirtkende keýdede sarqylmas saǵynysh taby tunyp turǵandaı bolady. Osy zattardy kútip-baptaý arqyly sol saǵynysh sezimimdi basýǵa tyrysamyn. О́ıtkeni mundaǵy árbir jádiger men úshin eń qundy qazyna.
Bul zattyń árqaısysy ǵasyrlardan, yqylym zamannyń turmys-saltynan syr shertip turǵandaı seziledi. Kelýshiler de sony sezetin sekildi. Qalaı bolǵan kúnde de mundaǵy árbir jádigerdi joǵaltpaý kerek. Qoldan kelse qataryn molaıtqan jón. О́ıtkeni ata-babalar paıdalanǵan árbir zatty jańa urpaq bilýi kerek. Sonda ǵana olar ótkendi umytpaıdy», deıdi keıýana shańyraǵynda saqtaýly turǵan qundy zattar týraly tolǵanyp.
Árbir zatty jýyp-shaıyp, muntazdaı taza etip ustap otyrǵan Álımash Temirjanova mundaǵy jádigerlerdi 27 jasynan jınaı bastapty. Eski jyldardyń elesindeı bolǵan kóne besik, babalar jasaǵan er-toqym, keli-kelsap, kereǵaz sekildi zattardy kórip, biz de kónekóz ájelerdi elestetkendeı boldyq. Kelsapqa tary salyp, talqan ázirlep, ony nemereleriniń aýzyna salǵan baıyrǵy ájelerdiń alǵaýsyz taza kóńili, alańsyz tirshiligi kóz aldymyzǵa kelip, saǵymǵa aınalǵan jyldarǵa degen saǵynysh oty keýdemizdi sharpyp ótti.
Kóneniń kózindeı bolǵan keıýananyń sózine sensek, jyl buryn jertólesin jaıǵapty. Sóıtip, naqty iske kóshýdi jón dep uıǵarypty. Nátıjesinde, ár tusta bir úıilip turǵan, túıýli qalǵan zattardy jınastyryp, úıin mýzeıge aınaldyrǵan. Berisi – bir, árisi ekiǵasyrlyq tarıhy bar jádigerlerdi oryn-ornyna jaıǵastyrǵan.
Álımash Temirjanovanyń shańyraǵynda turǵan aǵash arbanyń túrli bólshekteri kórgen kózge ottaı basylatyny anyq. Keıipkerdiń aıtýynsha, ǵasyr buryn aýyl azamattaryn tasymaldaǵan aǵash arbanyń dońǵalaqtary men ózge de qajetti bólshekteri sol kúıi saqtalǵan. Osy bir jádigerge qarap, sol kezeńdegi aýyl azamattarynyń tynys-tirshiligin baǵamdaýǵa bolatyn sekildi. Olar aýyr jumystardy atqaryp, shúmektep ter tókkenine eshkimniń talasy joq.
Al dándi daqyldardy túıýge arnalǵan kelsap 1922 jyly paıdalanylǵan degen derek bar. Qalaı alyp qarasaq ta, mundaǵy árbir jádiger ótken ǵasyrdaǵy adamdardyń qolónerinen, olardyń kásibı sheberliginen syr shertip turǵany daýsyz. Turmys-saltyn da kóz aldymyzǵa aına-qatesiz ákelip tur desek, qatelese qoımaspyz.
Qolónerge ańsary aýǵan aýyl jastary osy úıge arnaıy at basyn buryp, baıyrǵy babalardyń tynys-tirshiligimen tanysýǵa den qoıǵany da kóńil qýantady. Olardyń qatarynda mektep oqýshylary bar eken. Kóneniń kózindeı bolǵan jádigerlerdi jan-jaqty zerdelegen jas talapkerlerdiń qasıetti shańyraq ıelerine aıtar alǵysy sheksiz. О́ıtkeni Álımash ájeı olarǵa bar bilgenin aıtyp otyrady.
«Qaı kezde de qazaq arýlarynyń qolónerge jaqyn bolǵany barsha jurtqa málim ǵoı. Álımash ájeıdiń jertólesine kelip júrip, biz de talaı derekke qanyqtyq, kóp dúnıeni kókeıge túıdik. Ol kisiniń aıtqan árbir áńgimesi – biz úshin sarqylmas baılyq.
Oıýdyń alpystan astam túri bar kórinedi. Osy shańyraqqa arnaıy kelgeli sonyń birneshe túrin kózben kórdik, tanymymyz jetkenshe tanydyq, tarıhyna tereńirek boıladyq. Qysqasha aıtqanda, Álımash ájeı bar bilgenimen bólisip, men qatarly jasóspirimderdiń de kózin ashyp jatyr desem, eshkim talasa qoımas», deıdi 9-synyp oqýshysy Nursezim Temirhan.
Álımash Temirjanovanyń shańyraǵynda saqtaýly turǵan árbir zat – ata-babadan qalǵan zor qazyna, taýsylmas baılyq, asyl mura. Olardyń qatarynda HIH ǵasyrda paıdalanylǵan qamzol, kımeshek sekildi sol kezdegi apalarymyz qoldanǵan kıim-keshekter de bar. Munyń bári otaǵasynyń anasynan qalǵan zattar eken. Ǵasyrlardy jalǵap turǵan árbir zatqa zer salǵanda Álımash Temirjanovanyń saǵymǵa aınalǵan saǵynyshy janaryn jasqa shylaıdy. Sodan da bolsa kerek, udaıy enesin eljireı eske alady. Aıtqan ósıeti men bergen ónegesi eshqashan jadynan óshpek emes.
Udaıy ıgi isterdiń qasynan tabylatyn keıýana ótken jyly óńirde ótken «Qyzǵaldaq» festıvaline de óz úlesin qosty. Naqtyraq aıtsaq, 200 sharshy metr shamasynda kıiz basqandardyń qatarynda boldy. Bul eńbekteri zaıa ketken joq. Aýqymdy is-sharaǵa belsene qatysqan analardyń jumysy laıyqty baǵalanyp, Qazaqstannyń «Gınness» rekordtar kitabyna endi. О́z úıin mýzeıge aınaldyrǵan zeınetker aldaǵy ýaqytta da kóne zattardy jınaýǵa bel býyp otyr. Iske sát degennen basqa aıtarymyz joq.
Jambyl oblysy
