Stalınniń murasy... «jetim qujyra» qulap tústi...
Saǵadaǵy jar qabaqta eskiden qalǵan eki úı turatyn. Birin «qoıma» deıtinbiz. Dańǵaradaı keń, syrtynan qulyptalatyn jalpaq esigi bar, edeni – jer, tór jaǵynda áıneksiz syǵyraıǵan terezeniń jaryǵy shamaly, ala kóleńkeli qora edi. Ol kezinde astyq qoımasy da, mal qora da, birneshe otbasy turǵan úı de bolypty. Qabyrǵasyn ys basqan, sylaq kórmegen sol qorany biz de bir jaz panaladyq. Al sonyń irgesindegi jápireıgen qorjyn úı álimsaqtan «jetim qujyra» atanyp ketken. «Qujyra» degen sózdi sırek qoldanatyn bul aýylda ondaı ataýdyń qaıdan shyqqanyn eshkim bilmeıdi. Toqal tamnyń tóbesin japqan kúli kúlgin tartyp áldeqashan topyraqqa aınalyp, alabota qaptap ósken qujyrany zer salyp qaramasań dóńkıip jatqan úıindiden ajyratý qıyn. Onyń soraıǵan murjasy men bir búıirindegi opyraıǵan esigi ǵana adam turaǵy ekenin ańǵartady.
Bul «úıde» kimder turmady? Jaryqtyq Qara apaıdy aıtsańyzshy! О́ziniń Aǵaısha aty umytylǵan, jasy alpysty eńserse de júzinen shýaq shashyp turatyn, meıirimdi adam edi-aý. Eri men eki uly soǵysta ólgen, ózi qara shańyraǵyn kúzetip, otyn óshirmeı jalǵyz turatyn. Búkil aýyl ór minezdi Qara apaıdyń jas kelinshek kezinde qoraǵa túsken arlan qasqyrmen alysyp, býyndyryp óltirgenin ańyz ǵyp aıtady.
– E, táıir, qaıbir batyrlyǵym ustady dersiń?! «Balalaryma shaba ma dep, ólsem ózim óleıin» dep qasqyrmen jaǵalasqanym ras», – deýshi edi. – Bir ıttik shamamyz bar ǵoı...
Qara apaı janyńa kelse kúńgirt dala jarqyrap, jan-jaǵyń jaınap qoıa beredi. Estigen-bilgenin ázilmen aıtyp, eldi kúldirip, sergitip tastaıdy. Sonshama qaıǵyny bastan keshse de rýhy jasymaǵan adam. Jazda mal bazynan baqan jınap, Qara apaıdyń uzyn qyl arqanyn surap alyp, ózenniń jaǵasyndaǵy kógalǵa altybaqan quramyz. Keshke qaraı Shyńǵystyń sary jeli tynshyp, aýyl momaqan, qońyr kúıge kirgende bala-shaǵa tegis altybaqanǵa jınalamyz. Qasymyzǵa Qara apaı kelse, dúıim jurt qosylǵandaı qýanyshtan dýyldap ketetin edik. Qara apaı aýyldaǵy eki-úsh áıeldi shaqyryp:
– Áı, qatyndar, kelińder, kúni boıy kúıbeńdep júre beresińder me, biraz án salyp, sher tarqataıyq, – deıdi. О́zi altybaqannyń bir basyna otyryp, qarsy jaǵyna meniń sheshemdi shaqyrady.
– Kel, Kúlán, seniń án salatyn daýsyń bar ǵoı. Meni qostashy, – deıdi.
«Aspanda-áı aı bolmasa adasady,
Kóńildi kótermese kir basady-e-e-ı».
Qara apaıdyń daýsy ashyq, ári ashy. Múlgigen mańaı dúr silkinedi. Keshki saýynǵa keshigip qalǵan biren-saran sıyr alystan móńireıdi.
«Ahaý, Semeı! Til men kómeı,
Basylmas janǵan júrek, sáýlem kelmeı, aı-haı».
Altybaqanda án salyp otyrǵan eki áıelge aýyldaǵy jasóspirim qyzdar men uldar shýyldap túgel qosyldy. Saǵanyń boıyna jan kirip, dýmanǵa aınaldy. Qara apaıdyń kózi kúlimdep, áldebir alys kúnderdi esine túsirgendeı birneshe ándi toqtaýsyz aıtty. Ara-arasynda:
– Áı, uldar, altybaqandy serpe terbetseńdershi, – dep qoıady.
Qara apaı týraly áke-sheshemizdiń áńgimelerin talaı estigemiz. О́zi Aıagóz jaqtaǵy sybannyń erke qyzy eken. Ákesi baı bolyp, tárkileýge ilikken. Tobyqtynyń bir marqasqa seri jigiti Járkenge ǵashyq bolyp, kedeıligine qaramaı, úıinen qashyp ketip, qosylypty. Aqtar ketip, qyzyldar kelip jatqan jyldary biriniń artynan birin, eki balpanaqtaı ul týypty. Seri jigit, kórkem kelinshek, eki jas Qundyzdyny ánge bólep, joqtyq pen ashtyqty, alasapyran kúnderdi qaıyspaı kóterip, eki ulyn aman ósiripti. Soǵys bastalǵanda aldymen Járken jaýǵa attanyp, uzamaı qaza taýypty desedi.
Qara apaı oınaqy ánderin azaıtyp, endi muńdy áýenge aýysty.
«Kóshkende jylqy aıdaımyz-ahaý
alamenen,
Aýylyma kelýshi ediń-aý dalamenen
Túskende sen esime, beý Járkenim
Saǵynyp sarǵaıamyn sanamenen».
Qara apaı ánniń sózin buryp ózinshe aıtady. Eki kózin tars jumyp alǵan.
– Eki-aý jıren, jalyn túıgen,
Jalǵanda ǵashyǵymsyń-aý janym súıgen...
Aı týdy. Saǵanyń eki qaptalyndaǵy bıik shoqylar aq sáýleniń astynda qalqyp tur. Tómende kósilgen Aq jazyq býaldyr tartyp, kókshil túske engen.
Qara apaı jalǵyz ózi shyrqap otyr. Bir ánniń basyn ekinshi ánniń sońymen jalǵaıdy. Ishki sherin, shemen bop qatqan qaıǵysyn aqtarady. Bir kezde kózin ashty. Qarsy aldynda únsiz egilip otyrǵan meniń anamdy jańa kórgendeı:
– Áı, Kúlán-aı! Seniń de qaıǵyń az emes qoı. Shárip qandaı azamat edi?! Ony da jaý jalmady. Biraq sen baqytty áıelsiń! Qasyńda Saqanyń bar. Sháriptiń sońynda tuıaǵy qaldy, óshken joq. Al mende eshkim joq... Qos qozymyz qyrshynynan qıyldy. Tuldyrmyz... Aldanyshym da joq bul dúnıede, – dep eńirep jiberdi. Birazdan keıin Qara apaıdyń zarly úni qaıta shyqty. Altybaqannyń jibine asylyp, bir jaq búıirin taıanyp alypty. Eshkim jubata alǵan joq.
Mańyraısyń aq eshki-aý laǵyńa,
oı, dúnıe-aı,
Emshek berip ósirgen shunaǵyńa,
oı, dúnıe-aı.
Kel ekeýmiz qosylyp zarlanaıyq,
oı, dúnıe-aı,
Jeter me eken allanyń qulaǵyna,
oı, dúnıe-aı!
Aıhaı, dúnıe-aı
Saldyń kúıge-aı,
Omyraýymnan úzilip tústi,
Eki-aý túıme-aı, oı, dúnıe-aı.
Erbol, Nurbol qaraǵym-aı,
Qý soǵystan boldy-aý
seniń ajalyń-aı, oı, dúnıe-aı
Sender ólip, jalǵyz qalyp
Jeter emes ajalym-aı,
oı, dúnıe-aı...
Qara apaı joqtap otyrǵan Járken de, órimtaldaı Erbol men Nurbol da bizdiń Saǵanyń topyraǵynda jaratylyp, taı-qulyndaı erkin ósken, Qundyzdynyń sýyna shomylyp, kógalyna aýnaǵan. Ananyń zary Saǵanyń da saı-súıegin syrqyratyp turǵandaı. Aı da jabyǵyp uıasyna batty. Elinen topyraq buıyrmaǵan erlerdiń rýhy ǵana mynaý qarańǵy dalada ushyp júrgen tárizdi...
Kóp uzamaı Qara apaıdy tórkin jurty kóshirip áketti.
Bos qalǵan «qujyraǵa» Saǵymbaı degen jalǵyz uly bar tolyqsha kelgen sary áıel kóship kirdi. Bul áıeldiń shyn atyn bilmeımiz. Eldiń bári «jyndy qatyn» deıtin. О́zi de soǵan úırengen. «Jyndy ekenim ras qoı», – dep júre beredi. Tek kóktem men kúzde taý demeıdi, dala demeıdi, basy aýǵan jaqqa júrip ketedi. En dalada jalǵyz ózi sóılep, ótken qyzyqty shaqtaryn áńgirlep aıta júredi, biraq tiri pendege zııany joq. Balasy Saǵymbaı da sheshesiniń minezine úırengen, anasyn tosyp, shaı-sýyn ázirlep otyrady. «Jyndy qatynnyń» seskenetini – «qara dúken», syılap, tabynatyny – usta Saqan. Tún bolsa «qara dúkendi» mańaılamaı, alystan oraǵytyp ótedi. Keıde toqtaı qalyp, tyń tyńdaıdy:
«Áne, Saqan aǵa, shyqqan soń, dúkenniń kıesi oıandy. Shyqyldatyp balǵa soǵyp jatyr», – deıdi. О́ziniń jasy Saqan aǵamen shamalas bolsa da, ony «aǵa» dep, aldynan kese-kóldeneń ótpeıdi. Keıde jalǵyz sıyrynan jıǵan azyn-aýlaq maıynyń bir shókimin orap bizdiń úıge ákeledi:
– Kún boıy ys jutyp, otqa qaqtalyp, ózegi taldy ǵoı. Myna maıdy aǵaǵa bershi, talǵajaý etsin, – deıdi ózderi de isher asqa jarymaı otyryp.
Saǵymbaı bolsa, áljýaz, shybyqtaı jińishke, aq sary bala. On úsh-on tórttegi bozbala demeısiń. Kúni boıy menimen oınap, aıtqanymnan shyqpaıdy. «Qara dúkenniń» qasynda bandymen soǵys kezinen qalǵan eski qosaýyz, jalǵyz aýyz, sholaq myltyqtardyń qundaǵy, shappasy, oqpany, shúrippesi shashylyp jatatyn. Saǵymbaı sodan qurastyrǵan «myltyǵyn» moınyna asyp alyp, taý kezip ketedi.
– Meniń qulynym azamat boldy, ań aýlap júr, – dep sheshesi máz. – Ákesi soǵysqa deıin ańshy bolǵan, kórdińder me, ákesine aýmaı tartqan.
«Jyndy qatyn» bul aýyldyń týmasy emes. Abyraly jaqtan kelgen. Kezinde elge qadirli, bulǵaqtaǵan óńdi kelinshek, erimen baqýatty ǵumyr keshipti. Soǵys bastalysymen kúıeýi maıdanǵa attanyp, bir jyldan keıin «qara qaǵaz» kelgen eken. Qaıǵyǵa batqan áıel ornynan tura almaı jatyp qalypty. Kúnderdiń kúninde kóterilip aýyryp, jalǵyz ulyn jetektep el kezip ketedi. Bireýdiń aýlasyn sypyryp, bireýdiń otyn jaǵyp, kúlin shyǵaryp, kúnin kórip júrgende Saǵaǵa jetken. Kolhoz bastyǵy jany ashyp, ortadan saýyp ishýge bir buzaýly sıyr, bir qap bıdaı bólip, «jetim qujyraǵa» ornalastyrady. «Qara dúkenniń» ishin sypyryp, kerek kezde kórik basyp, kómektes» dep tapsyrady.
«Qara dúken» «jyndy qatynǵa» erekshe áser etti. Alǵashqyda ishine kire almaı dirildep, úrkip turǵanyn kórip Saqan aǵa ózi jetektep apardy. Biraq usta joq bolsa, áıel dúkenniń mańyn baspaıtyn. «Qara dúkenniń» ıesi menen kóz almaı, baǵyp otyrady. «Oǵash qylyq jasasań býyndyryp óltiremin» dedi, – dep «jyndy qatyn» meniń shesheme «syryn» aıtypty.
Stalın ólgen jyldyń aldyndaǵy kóktemde áıel taǵy kóterilip aýyrdy. Orynsyz sóılep, saqyldap kúlip, «jalǵyz qaıyń» jaqtaǵy qalyń toǵaıdy sharlap qaıtty. Saqan aǵa ony esik aldynda tosyp alyp:
– Qaıda júrsiń? – dedi qatqyl daýyspen. Áıeldiń kózi oınaqshyp, qutyrynyp biraz turdy da, tez jýasydy. – Kir, dúkenge! – dedi usta. – Qara dúkenniń ıesi seni kútip otyr, ony tyńdamasań kıesi atady. Áıel jylap jiberdi, biraq aıtqanǵa kónip, ishke kirdi. Ne bolǵanyn bilmeımiz, jarty saǵattan soń ekeýi de syrtqa shyqty.
– Úıińe baryp uıyqta. Sen jazyldyń, – dedi usta.
Shynynda da, áıel budan keıin oǵash qylyq kórsetken joq. Kóp uzamaı kolhoz bastyǵy ony balasymen qosa «Isabaı» qystaǵyna kómekshi shopan etip jiberdi...
«Jetim qujyranyń» kelesi ıesi Bidá apa boldy. «Jyndy qatynnyń» izin sýytpaı kóship keldi. Beli búkireıgen, óńi ábden tozyp, ájim torlaǵan, aryq qara kempir – Qara apaı sııaqty óte meıirimdi adam edi. Eldiń bári jaqsy kóretin. Sondyqtan sheshem bastatyp, bala-shaǵa túgel jabylyp qujyranyń ishin jyn-shaıtannan alastap, tazartyp, ákpen sylap berdik. Keıýananyń qýanyshynda shek bolmady.
Shaǵyn ǵana aýylymyzda soǵysta qaza tapqandardyń sany óte kóp. Qıyrdaǵy buıyǵy jurttyń ár shańyraǵyn soǵys órti sharpyp ótken. Menimen oınaıtyn balalardyń jartysynan astamy – ákesiz jetimder. Al jaǵdaıy bizden de tómen, tuldyrsyz qalǵan kempir-shaldar qanshama?! Sonyń biri – Bidá apaı edi.
Soǵystyń aldynda aqsaqaly qaıtys bolypty. О́rimtaldaı bes ulynyń ekeýi qyzyl armııanyń qatarynda Belorýssııada áskerı boryshyn ótep júrgende soǵys bastalyp, sodan habarsyz ketken. Al úıelmeli-súıelmeli úsh uly úılenýge úlgermeı, birinen soń biri soǵysqa attanyp, orys jerinde qaza tapty. Solardan kelgen qara qaǵazdy Bidá apa syry ketken eski qobdıshasynan shyǵaryp, hat tanymasa da uzaq úńilip, ońashada balalaryn saǵynyp jylaıtyn. Habarsyz ketken uldarynyń biri tiri keler dep sarǵaıa kútedi. Qolyndaǵy jalǵyz buzaýly sıyry men eki-úsh eshkisiniń súti men etin talshyq etip, otyn óshirmeı, shańyraǵyn ustap otyr. Bizdi kórse boldy aınalyp-tolǵanyp aıadaı tar úıine ertip kirip, qaltamyzdy qurt-irimshikke toltyryp jiberedi.
– Qaraqtarymnyń biri tiri bolsa, olarǵa da qurt-maı tabylady ǵoı, – deıdi kúbirlep. – «Aǵamyz tiri kelsin» dep sender de tilep júrińder.
Bidá – bul kisiniń shyn aty emes. Apamyzdyń azan shaqyryp qoıǵan Áıimgúl degen esimi áldeqashan umytylǵan. Tipti aýyldaǵy eski kózderdiń ózi de ony tap basyp esterine túsire almaı qınalatyn.
1944 jyldyń erte kókteminde Áıimgúldiń kenje uly da soǵysqa attanady. Aldyńǵy uldarynan hat kelmeı zaryǵyp júrgen, «ásheıinde jaman yrym bastamaıynshy» dep tisteı qatyp, shydamdylyq tanytatyn Áıimgúl bul joly boıyn bıleı almaı, daýys aıtyp, qatty jylapty. Eshkimniń sózine jubanbaı, áldebir jamandyqty sezgendeı, eki búktelip egiledi. Arada úsh aı ótpeı jatyp úsh uldyń qara qaǵazy birge kelse kerek. Bir adamnyń basyna osynshama qasiret ákelgen, qatygez taǵdyrǵa ne aıtarsyń! Soǵys kezinde jer aýyp kelip osy aýylda turyp jatqan bir top nemis, orys otbasylary bolatyn. Myna sumdyq habardy estigen olar da qazaqtarmen birge qaıǵyryp, áıelderi Áıimgúldi qushaqtap:
– Oı, beda!.. oı, beda... – dep kórisipti.
Sol kúnnen bastap Áıimgúldiń aty – Beda – Bidá bolyp ózgerse kerek.
Tamyz aıynda atom synaǵynan úrkip kóshe qashqanymyzda Bidá apany tastamaı ala kettik. Kókseńgirde eki apta bir úıde turdyq. Súıenerlik jaqyny joq, jetim kempir jaltaqkóz be, kim bilsin, belin jaza almaı, eki búktetilip júrse de tynym tappaı kelinderge qolǵabys jasap, azyn-aýlaq as-sýyn ortaǵa qoıyp, báıek boldy. Sony baıqaǵan atam men apam ony jandaryna shaqyryp, úı sharýasyna aralastyrmaı, úsheýi birge ótken-ketkendi eske túsirip máz boldy. «Teń-teńimen» degen osy. Bidá apa osy eki aptanyń ishinde jadyrap, mereıi ósip, qaıǵydan kóń bolyp qatqan kóńili jibip, mynaý meıirban, qamkóńil adamdardyń yqylasy boıyna qýat berdi. Elge kósherde atam Saqan aǵa men kelinin ońasha shaqyryp:
– Qaraqtarym, panasyz adam ǵoı, myna Bidáǵa shamalaryń kelgenshe qorǵan bolyńdar, – dep tapsyrdy.
Osy jyldyń kúzi erte tústi. Qazan aıynyń sońynda qar ushqyndap, Saǵa boıyndaǵy úsh-tórt úı ókpek jelden yǵyp, buıyǵy jatqan. Jer dúnıe sarǵysh tartypty. Bidá apanyń qorjyn tamy sýyqtan tońǵandaı búrisip, kishireıip, jerbaýyrlap, soraıǵan jalǵyz murjasy ǵana kórinedi. Áke-sheshemiz kún saıyn tańerteń balalaryn jumsap, apanyń amandyǵyn bilip otyrady. Biz malynyń astyn tazalap, otyn-sýyn kirgizip beremiz.
Bidá apam soǵan máz bolyp, batasyn aıamaıtyn. Ár barǵan saıyn soǵysta ólgen uldarynyń balalyq qylyqtaryn aıtyp, óńi nurlanyp, bizdi jibergisi kelmeı, uzaq ustaıdy. Jalǵyzdyqtan jalyǵa ma, álde balalaryn saǵyna ma, kim bilsin! Áńgimeniń arasynda óziniń nemere baýyry Nyǵmetti aýzyna jıi alady. Tiri júrgen jalǵyz tirenishi, súıener baýyry sol eken. Aldaǵy kóktemde apasyn kóshirip áketpek.
– Qaıteıin, shalymnyń súıegi jatqan, balalarymnyń kindik qany tamǵan jerdi qımasam da, baýyrymdy rejitkim kelmeıdi, kóshemin, – deıdi kúrsinip. – Jalǵyzym, janashyrym emes pe, topty bala-shaǵasy bolsa da maǵan alańdaı beredi...
Tús áleti edi. Jel basylǵan. Aýa typ-tymyq. Kenetten Bidá apanyń úı jaǵynan áıeldiń ashy daýsy myna tynyshtyqty qaq jaryp, uıpa-tuıpa etti. Kókirekten yshqyna shyqqan zarly da-
ýys Saǵadaǵy az aýyldy tik kóterdi. Jurt Bidá apanyń úıine asyǵa-aptyǵa kirgen edi. Tórde otyrǵan keıýananyń appaq seldir shashy qobyrap ketipti. Belin taıanyp alyp, zarlap otyr. «Ýa, qudaı, qý qudaı! Osynshama zarlatatyn ne jazyp edim? Nege sońymnan qalmaısyń?! Sońǵy úmitim, súıener sońǵy tirenishim Nyǵmetti de jalmaǵanyń ba? Kózin ashpaǵan kúshikteı shýlap qalǵan jas balalaryna da meıirimiń túspedi-aý!» – deıdi.
Kópten beri táýbege kóship, jalǵyz baýyryn medet tutyp, ózin tejep júrgendikten kókirekte qatqan qalyń qaıǵysy qaıta aqtarylyp ketkendeı. Shúıkedeı kempir eki búktetilip zar tógedi. О́mirinde kórgen qorlyǵyn, qyrshyn ketken uldaryn joqtaıdy. Habarshynyń sózine qaraǵanda, buryn deni sap-saý Nyǵmet aıaq astynan qatty aýyryp, aýzy-murnynan qara qan ketip ólipti. Buryn-sońdy kezdespegen beımálim aýrý. Kózi jumylǵansha esin joǵaltpaı, sóılep jatsa kerek. Sonda buryn eshkimge aıtpaǵan bir syryn ashypty. Jazda atom bombasyn synaǵan kúnderi ony áskerıler shaqyryp, ózi júrgizetin júk mashınasymen Sarjaldyń Qaraýyl jaǵyndaǵy jazyqta tosyp turýyn mindettepti. Nyǵmet bombanyń bar sumdyǵyn sol ashyq jerden kóripti. О́zine osy keseldiń sol joly jabysqanyn áıeline sybyrlap aıtsa kerek. Muny estigen Bidá apa, tipti ańyrap ketti. Ol bárinen túńilip, soǵysta sheıit bolǵan uldaryn shaqyryp, olardy jalmaǵan qudaıdy da, nemisti de, tóbemizden bomba tókkenderdi de qarǵap-siledi. «Bárińniń de atyń óshsin! Sender de men sııaqty zarlańdar!» – dedi sorly ana.
Ony qorshaı otyrǵan on shaqty adamnyń sharasyzdyqtan bastary tómen salbyrap, jubatarlyq sóz taba almady...
Nyǵmettiń qyrqynan soń, nemere kelini Saqyp, ózi qan qushyp otyrsa da Bidá apany izdep kelip, kóshirip áketti. «Ne kórsek te birge kóreıik», – depti.
Qańyrap bos qalǵan jolan úı kóktem shyqqansha murjasy soraıyp, qalqıyp turdy. Kóp uzamaı ústine túsken qardy kótere almady ma, álde tozyǵy jetti me kim bilsin, Stalınniń jylyna jetpeı, tóbesi opyrylyp qulap tústi. Sóıtip «jetim qujyranyń» da ǵumyry aıaqtaldy.
Sultan Orazaly
