Fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Ashat Álimov ult máselesi tóńireginde stýdentter arasynda saýalnama júrgizip, óz halqynyń bolmys-bitimi týraly pikirin bilgen eken. Jastar mynadaı ortaq tujyrymǵa toqtalypty: «Qazaq – qonaqjaı, kishipeıil, shydamdy, sabyrly, bilimge qushtar, keńpeıildi; alaıda óz-ózine nemquraıdy, basqaǵa beıimshil jáne óz dástúrlerin ustanbaıtyn halyq».
Jastar qazirgi qazaq bolmysyn, minezin dóp basqan dep aıtýǵa bolady. Ásirese, «basqaǵa beıimshildigi» halyqtyń órkendeýine birden-bir kedergi bolyp otyrǵan jaǵymsyz qasıet. Ǵasyrlar boıy sanaǵa sińgen quldyq psıhologııadan arylý ońaı bolmaı tur. Búgingi halimiz osyndaı. Al buryn she...
Buryn basqa edik. Bótenniń aldynda quraq ushyp, jaıylyp tósek bolmaı, qadir-qasıetimizdi ózimiz baǵalaı biletin, basqalarǵa baǵalata biletinbiz. Qaz daýysty Qazybek babamyzdyń: «Biz qazaq degen mal baqqan elmiz, biraq eshkimge soqtyqpaı jaı jatqan elmiz. Elimizden qut-bereke qashpasyn dep, jerimizdiń shetin jaý baspasyn dep naızaǵa úki taqqan elmiz; eshbir dushpan basynbaǵan elmiz, basymyzdan sózdi asyrmaǵan elmiz. Dosymyzdy saqtaı bilgen elmiz, dám-tuzyn aqtaı bilgen elmiz, asqaqtaǵan han bolsa, han ordasyn taptaı bilgen elmiz. Atadan ul týsa, qul bolamyn dep týmaıdy, anadan qyz týsa, kúń bolamyn dep týmaıdy. Ul men qyzdy qamatyp otyra almaıtyn elmiz» dep qaıyratyny da sol tusta. Dosqa dos retinde syı kórsetip, tóbesine shyqqysy kelgenin táýbesine túsire biletin halyq bolatynbyz.
XVIII ǵasyrdaǵy qazaqtyń bolmysy bul. Minezi hám mentalıteti. Orys patshalyǵyna bodan bolǵanmen, órshil minezi buǵaýlyqqa bas urmaǵan kezi. Reseı patshasynyń qıturqy saıasaty qazaq jerine synalaı kirip, alyp aýmaqqa bıligin júrgizip, shuraıly jerlerin qara shekpendilerdiń ıeligine berip jatqan tusta da qazaq moıynsynǵan joq-ty. Isataı men Mahambet, Syrym batyrlardyń atqa qonyp azattyq úshin arpalysyp, «egeýli naıza qolǵa almaı erlerdiń isi biter me?» dep júrgeni de sol kezeń. Ony aıtasyz, odan bertinirekte Kenesary Qasymulynyń «Kezengen jaýmen keskilesip turyp ólisýge shydaıtyn ul bolmasa, sondaı uldy týǵyzyp turǵan el bolmasa, qazaqtyń qaı isi órge basar deısiń?!» deıtini týǵan jer men el úshin shybyn janyn shúberekke túıgendigin kórsetse kerek-ti. El úshin jan qurban.
Alash jurtynyń azattyq úshin kúresi eshqashan toqtaǵan emes, otarshyldyqtyń temir qursaýy qaýsyrylyp, bodandyqtyń qamyty tarylǵan saıyn salqar dala saıypqyrandarynyń rýhy aıbyndana tústi. Qyzyldardyń pıǵyly da Reseı patshasynyń saıasatynan alshaq emes ekenin sezgen alash qaıratkerleri azattyq úshin kúresti jańasha baǵytta demokratııalyq turǵyda, órkenıet jolymen jalǵastyrdy. Alaıda, keńes ókimeti de óz dıktatýrasyn ornatýǵa kelgende qandy qyrǵynnan aıanyp qalǵan joq, alashtyń asyl uldaryn oqqa baılap, qýǵyn-súrginge ushyratty. Bolshevıktermen kúres barysynda ǵoı Mirjaqyptyń: «Biz onsha satyp alǵan qul emespiz, Árkimdi basymyzǵa shyǵaratyn» dep aıtatyny. Bálkim, aqyn tórge shyqqan qyzyl ıdeologııanyń erteń qazaqtyń basyna shyǵatynyn erte bastan sezgen ǵoı...
Keıinirek keńes ókimeti tusynda ınternasıonalıstik tárbıeni boıyna sińirgen qazaq jurty ózindik «meninen» ajyrap qala jazdady. Ǵasyrlar boıy qaımaǵy buzylmaǵan salt-dástúr sosıalıstik qoǵam tusynda «syr» berdi. Qazaq emes, «keńes adamy» bolýǵa umtyldy. Orys tiline bas uryp, anasynyń tilinen alshaqtaǵandar kóbeıdi. Kommýnısterdiń ıdeologııalyq toqpaǵynyń qudiretimen bas-aıaǵy 40-50 jyldyń ishinde qazaq sany jaǵynan ǵana emes, rýhanı jaǵynan da quldyraýǵa ushyrady...
Qaı kezde de halyqtyń rýhanı ımmýnıteti syrtqy faktorlarǵa qanshalyqty qarsylyq kórsete alady, ulttyń rýhanı órisiniń ómirsheńdigi de soǵan baılanysty óristeıdi. Egerde syrtqy mádenı, rýhanı ekspansııaǵa qarsylyq kórsetetindeı qaýqary bolmasa, ol halyqtyń ımmýnıteti jeńiliske ushyraıdy. Jeńilgeni sol, ol tól tilinen, mádenıetinen aıyrylyp qana qoımaı, onyń jeke-dara ult retinde ómir súrýine qaýip tónedi.
Qazir azattyq úshin kúreske shaqyryp attandaýdyń qajeti joq, sanalar soǵysynda san soǵyp qalmaý kerek. Ulttyq sanalar qaqtyǵysy, ıdeologııalar básekesi. Osy turǵydan alǵanda, Alash jerine aǵylǵan jurttyń bárine «qonaqjaılyq» tanytyp, toǵyzynshy terrıtorııanyń tórine shyǵaryp jaqsy atty kórinýdiń aqyry jaqsy bolatynyna kim kepildik beredi!? «Eger biz ózimizdi ózimiz qorǵaı almasaq, búlinshilik zoraıyp, qıynshylyqqa aınalǵanda, qazaq halqy qurban bolady» degen edi Álıhan Bókeıhan. Endeshe, eń aldymen «ózimizdi ózimiz qorǵap», «Eńkeıgenge eńkeı, Atańnyń qara quly emes. Shalqaıǵanǵa shalqaı, Paıǵambardyń uly emes» degen baba qaǵıdasyna beriktik tanytatyn kez bul!
Ǵabıt ISKENDERULY,
«Egemen Qazaqstan»
