– Qalı aǵa, sizdiń «Shal men shyndyq» degen kitabyńyzdy suhbat aldynda qaıyra bir oqyp shyǵyp, ár jazbańyzdyń jeke bir saýalǵa suranyp turatynyn baıqadym. Bıyl «Almaty aqshamy» gazetiniń jaryq kórgenine 30 jyl tolyp otyr. О́zińiz gazet tarıhyndaǵy úshinshi bas redaktorsyz. Bas redaktor bolyp kelgennen keıin jumysyńyzdy neden bastadyńyz?
– Kúni búginge deıin Almatyǵa arnalǵan án men jyrdyń sanynyń ózi myńnan asyp jyǵylady eken. Almatyǵa kún saıyn sóz arnaıtyn, bary men joǵyn túgendep, shamshyraǵy ispetti bolyp otyrǵan jalǵyz basylymy «Almaty aqshamy» gazetiniń de orny bólek. Jumysty tulǵalarǵa bet burýdan bastadyq. Áshirbek Syǵaı Qapan Badyrovtyń kúndelikterin ákeldi. Odan Asanáli Áshimovtiń kúndelikteri. Bul betburys Sábıt Orazbaevtyń estelik-áńgimelerine ulasyp, Nurǵalı Orazdyń Esmuhan Obaevpen suhbatymen jalǵasty.
Máńgi jasaıtyn eshkim joq, shynyn aıtý kerek, ótirik te órge basyp turǵan zaman. Al ónerge ótirik júrmeıdi. Keshegi kúnniń áńgimesin búgingi tiri shejire Asekeńder, Sábeńder aıtpasa, erteń ol áńgimeni bireýler ótirik aıtýy ábden múmkin. Bul kisiler Qallekı, Sháken, Elýbaı, Serkelerden bastap báriniń kózin kórdi, áńgimesin de ózin asqaq, ózgeni alasartyp kórsetetin pendáýı pıǵylmen emes, bıik paıymmen parasatty aıta biledi. О́zin kórmek-bilmek túgili, dańqy dáýirlep turǵan kezde týǵan balalar «estelik» aıta bastaǵan tusta bastap ketken bul jobamyzdyń oryndy bolǵanyna bek qýanyshtymyz. Al bárin de kóz aldynan ótkizip, ýaqyttyń kýási bola tura, kórgen-bilgeni týraly tis jarmaı ketse, erteń naǵyz rýhanı qylmysker adam sózsiz sol bolyp shyǵady. Sóıtip júrip osy «Aqshamnyń» ishinen-aq «Almaty aqshamynyń» kitaphanasy» serııasymen Asekeńniń kóptomdyqtary, Sábeńniń «О́mirdiń ózi – teatr», «Tazarǵyń kelse, teatrǵa bar» degen eki kitaby jaryq kórdi. Osylaısha «Aqshamnyń» el aýzynda júrgen aıdarlary kitaptyń ataýyna aınalyp shyǵa keldi.
– Tulǵa taqyryby tek sizdiń stıhııańyz sekildi, dál ózińizdeı qalam terbegen adam sırek shyǵar. Osy bir qyzyqty taqyryptyń janyńyzǵa jaqyn bolýy ne sebepten?
– Ámse, tarıhty tobyr emes, tulǵa jasaıdy. Shúkir, qazaq tulǵasyz emes. «Tulǵataný», «Adamdar.Jyldar.Taǵdyrlar», «Tulǵa-taǵdyr», «Burynǵynyń adamdary-aı!», «Alashtyń aıymdary», qapelimde bárin sanamalaı almaspyn, biraq qaı basylymda qyzmet atqarsam da, eń aldymen tulǵaǵa arnalǵan aıdar ashýmen aınalysatynymdy jasyrmaımyn. Bul taqyrypqa nege qyzyqtym? Bálkim, belgili, dańqty adamdardyń ómirine arnalǵan ǵumyrbaıandyq kitaptardy kóbirek oqıtyn áýesqoılyq sebep bolǵan shyǵar. Aıtpaǵym, ustazymyz Aqseleý Seıdimbek aǵamyz tarıhty tulǵa arqyly zertteý qaǵıdasyn alǵashqy bolyp engizgenderdiń biri jáne biregeıi.
Tarıhty kileń besjyldyqtar arqyly tanyp ósken biz úshin bul tym tosyn tásil boldy. Tulǵalardyń ómirin oqyǵan adam tarıhty óz-ózinen biledi. Qarap otyrsaq, álem tarıhynyń ózi tulǵalardyń ómirinen turady. Napoleonsyz Fransııany, Cherchıllsiz Ulybrıtanııany elestetý múmkin be? Sol sekildi ózimizdiń Alash ardaqtylary da qalyń tarıhymyzdyń úlken ári mańyzdy bóligin jasap ketti. Báriniń anasy bir mezgilde tolǵatqandaı bir zamanda top-tobymen týa qalǵan osy alash qaıratkerleriniń árqaısysy (sol tusta Orta Azııa aýmaǵynda munshalyq qaıratkerler shoǵyry shyqqan emes) ultyna janqııarlyqpen qyzmet etkeni óz aldyna, jeke tulǵa retinde alyp zertteseń, bári jan-jaqty, bilimdi, tereń, zııatkerler. Eline janqııarlyqpen eńbek etkeni óz aldyna, olar ulty úshin ǵazız basyn báske tikken jankeshti taǵdyr ıesi boldy. Maǵjan aqyn bola tura pedagogıkadan, jazýshy Júsipbek psıhologııadan, al qaıratker Halel qazaq tilinde medısınany jiliktep kitap jazdy. Bul kezinde ultty kóterý úshin qajettilik bolǵan da shyǵar, biraq basqa salada júrip, munshama tereń, saýatty, jan-jaqty eńbekter jazyp, tartý etý úshin telegeı-teńiz ilim-bilim kerek. Mine, olar osyndaı edi.
– Eń áýeli qala turǵyndaryna arnalǵan «Almaty aqshamy» gazetiniń mazmuny, sapasy jaǵynan keıbir respýblıkalyq gazettermen básekelese alatyn basylym ekenin moıyndaý kerek. Gazetińizdiń ózge basylymdarda joq qandaı artyqshylyǵyn ataǵan bolar edińiz?
– Maqsatymyz gazetti elıtalyq gazetke aınaldyrý edi. Qyńyr emes, qońyr gazet jasaý kókeıde turdy. Marqum Áshekeń, Áshirbek Syǵaı Astanada jumys istep júrip «Jaryq juldyzdar» degen jobasyn júrgizýdi bastap, «aptasyna bireýin jazyp qoıyp otyraıyn, jumysqa alasyń ba meni?» dep, rııasyz kúlimsirep, gazettiń tirshiligimen etene jaqyn aralasa bastaǵan edi. Sonaý Músilim Magomaev, Edıta Peahalardan bastap jazǵan altyn kómbesiniń qaqpaǵyn qaıta ashyp, jalǵastyryp jazýdy josparlap júrgen-di. Menińshe, jumysqa alatyn adamnyń aldymen jasyna emes, basyna qaraý kerek. Jasy mańyzdy emes. Qazir jasyna qaraý degen shyqty ǵoı. Kezinde Qadyr aǵany jumysqa alyp edik, ómiriniń sońyna deıin ǵajap jumys istedi. Aǵymdaǵy jumys, ártúrli jıyn-sharalar, qalanyń kúndelikti tirshiligin qalt jibermeı qadaǵalap otyrý negizgi mindetimiz bolǵanymen, basylym maqsatty jumys isteýi kerek degen qaǵıdany ustanatyn adammyn. Gazettiń ózine ǵana tán dıdary, mazmuny, tuzdyǵy bolýy kerek, bir sózben aıtqanda, gazet shyǵarýdyń da óner, mádenıet ekenin paıymdaı bilýimiz qajet. Odan nadandyqtyń emes, mádenıettiń ısi ańqyp turý kerek.
«Almatyny basqarǵandar», keıin oryssha aýdarmasynda «Gradonachalnıkı» degen kitap shyǵardyq. Bul da bir ashylmaı jatqan tarıh edi. Jýrnalısterdi arhıvpen jumys isteýge daǵdylandyrdyq. Sonaý Jetisý gýbernatory bolǵan Kolpakovskıı zamanynan bastap Almatyny kimder basqardy? Sol tustaǵy qala ákimi A.Esimov osy kitaptyń alǵysózin jazdy. Jýrnalısterge qoıylǵan basty talap – basshylardyń qalany qaı jyldar aralyǵynda basqarǵanyn bilip kelý emes, ol qalany basqaryp turǵan kezinde Almaty úshin ne istedi, Almatynyń damýyna qandaı iz qaldyrdy, adam retinde, basshy retinde ol qandaı tulǵa edi, mine, osy saýaldarǵa jaýap tabý basty maqsat boldy. Dittegen maqsatymyz tolyqtaı oryndaldy, jigitterdiń jankeshti eńbeginiń arqasynda erekshe kitap bolyp jaryq kórdi. Máselen, sol muraǵattardy aqtaryp júrgende, Almatynyń kúretamyry ispetti 12 shaqyrymǵa sozylyp jatqan eń uzyn Seıfýllın dańǵylynyń Sákenniń atyn ıelengendegi qyzyq tarıhyn kezdestirdik. Sol tustaǵy qalalyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy Esen Dúısenov bolmaǵanda, búgingi dańǵyl Seıfýllınniń esimin menshiktegen bolar ma edi, joq pa edi? Birde qalanyń atqarý komıtetinde búkil salalyq bólimderdiń basshylary qatysqan úlken jıyn ótedi.
E.Dúısenov aǵamyz «anaý bir kóshemizdiń áli kúnge aty joq, soǵan at qoıaıyq, qandaı revolıýsıonerlerdi bilesińder?» deıdi jaǵalata kóz salyp. Ár búıirden «Kırov», «Frýnze», «Ordjonıkıdze» degen sııaqty, orystyń da, basqa ulystyń da jaqsylaryn jipke tizip, jarysa ataǵan daýystar shyǵady. Birde-bir qazaq atalmaıdy. Sóıtip otyrǵanda aǵamyzdyń ózi «Seıfýllın she?» dep qalady. «Ondaı revolıýsıoner bar ma edi?» deıdi búıirden bireý. Jınalystyń sońyna taıaý daýysyn nyǵyzdańqyrap: «sonymen kóshege kimniń atyn beremiz?» dep ashýǵa basady. Osy sózdi kútip otyrǵandaı orys-qazaǵy birdeı japyrylyp: «Seıfýllınniń, Seıfýllınniń atyn bereıik»!» dep tus-tustan jamyraı jóneledi. Bul kósheniń Sáken atyn ıelený tarıhy osylaı. Qoıshymanov degen ákim ótken dúnıeden. Marqum qaıtys bolǵannan keıin jınaq kitapshasynan 50 dollar ǵana tabylypty. Netken adal adam deseńizshi! Mine, «Almatyny basqarǵandar» degen kitaptyń ár beti osyndaı qyzyqty, sony tarıhqa tunyp tur. Sondaı-aq, gazet jýrnalısteriniń jazǵandary da jeke kitap bolyp shyǵyp turady. «Aqshamda» jarııalanǵan tańdaýly jarııalanymdardy «Tańdaýly» degen atpen shyǵaryp turý úrdiske aınaldy. Bul jınaqqa abaısyzda kózi túsip ketken adamnyń odan ońaılyqpen bas kótere almaıtynyna bás tigemin.
- «Almaty aqshamy» gazetindeı, Úsh mezgildik aýqattyń qajetindeı» degen eken Muzaǵań-Muzafar Álimbaev. Osy gazettiń asa qıyndyqpen ashylǵany jas ta bolsaq, esimizde qalypty. О́tkenge qysqasha sholý jasap ótseńiz...
– Gazet eń alǵash 1988 jyly 1 shildede «Vecherkanyń» ishindegi qosymsha aýdarmasy bolyp jaryq kórdi. Bıýlleten sekildi habarlandyrý, resmı aqparattan kóz súrinetin aıqarma better oqyrman esinde bolar. Gazet eki jyldan soń 1990 jyly 17 aqpanda ǵana derbes otaý bolyp bólinip shyqty. Qazirgideı gazet pen jýrnal qaptaǵan zaman emes, ol jyldary qazaqsha basylymnyń jaryq kórýi degen sensasııa, dúmpýge aınalatyn. «Almaty aqshamy» arpalyspen, azappen jaryq kórdi. Áli de Máskeýdiń mysy basyp, soǵan qarap qol jaıyp, bata suraıtyn kezimiz. Onyń jaryqqa shyǵýyna qoǵam men qaýymdy dúr silkintip kelgen aıtys óneri úlken ról atqaryp ketti. 1989 jyly naýryzda ótken aıtysta Áselhan men Ázimbektiń sóz saıysyna «Almaty aqshamy» arqaý bolady. Áselhan bylaı deıdi:
Rahmet, quttyqtaýlar qaýlar taǵy,
Áıtse de basylmaıdy daýlar jaǵy.
Áıteýir zııalylar oqyp júr ǵoı,
Kúnige «Vecherkadan» aýdarmany, – deıdi. Sonda Ázimbek marqumnyń julyp alyp bergen jaýaby:
Jeńeshe, jiberdińiz otaldyryp,
Shyn qaıny Áselhanǵa atandyryp.
Sol «Aqsham» shirkin, jeńeshe shyqsa, qaıter,
Bólinip óz aldyna otaý quryp ,– deıdi.
Keıin Syrbaı Máýlenov pen Rahmanqul Berdibaev bastaǵan yntaly top qurylyp, osy máselege qaıta kirisedi. Mine, «Almaty aqshamy» osyndaı tartyspen, ultjandy azamattardyń taban tirep, qajyrlylyq tanytýynyń arqasynda dúnıege kelgen basylym. Eń alǵashqy bas redaktory Islamǵalı Beısebaev jáne Erǵalı Saǵat gazettiń qalyptasý jolynda kóp eńbek sińirdi.
– Gazettiń mańdaıshasynda jazylǵan «Myń jasaǵan shahardyń shamshyraǵy» degen sózdiń sáýlesi oqymaı jatyp-aq jan álemińdegi eń qarańǵy buryshqa shýaǵyn shashyp, jarqyratyp jibergendeı bolady. Osy uran qalaı ómirge keldi?
– Ustanym, maqsat, múddemizdi bildirip turǵan bul sózdiń de óz tarıhy bar. Qazaq qashanda mańdaıshaǵa qaraıdy. Sondyqtan eń aldymen gazet mańdaıshasyndaǵy sózdi ózgertýdi oıladym. Qyz-jigitterge ıdeıa usynýdy tapsyrdym. Túsken usynystardy oılasa kele, osy sózdi durys dep taptyq. Bul ataýdy gazettiń mańdaıshasyna shegelep turyp jazýymyzǵa sol shaqtaǵy orys tilinde shyǵatyn keıbir gazetterdiń dúrkin-dúrkin «Almatyǵa 150 jyl», «151 jyl» degen qııampurys áńgimeni qozdatyp otyratyny sebep boldy. Jyl saıyn qala kúni qarsańynda osy áńgimeni jandandyryp, túrlendirip bergendi jaqsy kóretin. Vernyıdan ary attap baspaıdy, odan arǵysyn qozǵaýdy jón sanamaıdy. «Jas Alashta» istegen jyldardan beri júıkege tıip júr edi, sáti kelgen kúni «Myń jasaǵan shahardyń shamshyraǵy» dep gazet mańdaıshasyna qashap jazyp, oqyrmanǵa bir aýyz lebiz sózimizdi joldap, jarq etip, rýhtanyp shyǵa keldik. Ol tusta Almatynyń myń jyldyq tarıhy týraly áńgime asa kúshine ene qoımaǵan.
Gazet shyǵarýdyń mashaqaty kóp eńbek ekenin osy tóńirekte júrgenderdiń bári biledi. Jaqsy gazet shyǵarý – bir spektakl qoıǵanmen birdeı.
– Deńgeı – qoǵamdaǵy kúlli qundylyqtar ólshemi. Ár saladaǵy damý deńgeıimizdi aıtpaǵanda, rýhanı, mádenı deńgeıimiz óte alańdarlyq jaǵdaıda. Osy deńgeı qaıtkende kóteriledi?
– О́sken-óngen, órkenıetti elderde esik kózinde otyrǵan vahterine deıin tulǵasyn tap basyp tanıdy. Bul neniń jemisi ekenin baıqap otyrǵan bolarsyń. Bári de salystyrý arqyly saralanady ǵoı. Qazirgi laýazymdy basshylardyń keıbiri anekdotpen kún kórip júr. О́ıtkeni deńgeı sol. Bizdiń deńgeıimiz qazir qaı tusta? Reseıdiń «Kýltýra» degen baǵdarlamasyn kórsem, demalamyn. Mıllıondar kóretin aýdıtorııaǵa toıdyń ánderi shyǵyp ketti. Teledıdar toıhana ispetti. Toı-tomalaqtyń ánshisine «qubylys» dep baǵa berý túkke turmaıdy. Toı men oıdyń ánshisin aıyra almaıtyn jaǵdaıǵa jettik. «Nedoroslder» nópirdeı qaptady. Ermek Serkebaev ómirden ótti, al ol shyrqap ótken «Iаpýraıdy» endi kim aıtady? Qandaı án deseńizshi, qandaı kartına! Tunyp turǵan ambısııa. Parıjge qashyp, aqyry sonda kóz jumǵan uly kompozıtor Sergeı Rahmanınov alǵash «Iаpýraıdy» tyńdaǵanda: «Myna ándi shyǵarǵan halyqty men qaıtsem de kórýim kerek!» depti.
Kórdi me, kórmedi me, bir qudaı biledi, biraq sol «Iаpýraı» qaıda qazir? Al búginde kishkentaı daýysy bar, kerisinshe keýdesi aıaqqaptaı, shoý bıznesti sheber meńgergen, otyzdan endi asyp turyp «halqym» dep sóıleıtin toı-tomalaqtyń ánshilerin áspetteıtinimiz sonsha, teledıdar men saıttardy ashyp qalsań, ne deıdi deseńshi – «bálenshe halyqqa kelinshegin kórsetti!» deıdi. Qazir kúnde bir juldyz týady. Jaqanovtar jaıyna qaldy. Áli otyzǵa jetpegen bir juldyz «ótken ómirim týraly kıno túsirip jatyrmyn» deıdi. О́miri endi bastalǵan adam qandaı ómir týraly aıtyp otyr? Mine, osyndaı sumdyqtar toqtaýsyz jalǵasyp jatyr. Rýhanı epıdemııa ǵoı. Aýrý adamdy emdeýge bolar, al bul derttiń betin qaıtarý endi ońaıǵa soqpaıdy.
Mine, bizdiń deńgeı?.. Baıaǵyda Salehıddın Aıtbaev aǵamyzdy talaı márte suhbatqa kóndire almaı júrdim. Ol «men óz deńgeıimdi ózim jaqsy bilemin» dep sheberhanasyna jýrnalısterdi jolatpaıtyn. О́ziniń deńgeıin, óziniń kim ekenin bilgen adamnyń qalybyn kórip, qaıran qalǵan edim. Sol tusta meni bala kúnimde «Ogonekte» úzdiksiz jarııalanatyn Igor Dolgopolovtyń orystyń áıgili sýretshileri týraly jazǵan serııaly jazbalaryn oqyp óskenimniń áıgili sýretshimen teń turyp sóılesýge paıdasy tıip edi. Shirkin, ana T.Sharmanovty, K.Ormantaevty, A.Aıtalyny, M.Qoıgeldini, M.Jurynovty, taǵy basqa tanymal tulǵalardy ýnıversıtet rektorlary shaqyryp alyp, «myna balalarǵa bar bilgenińizdi aıtyńyz» dep, tym bolmasa aıyna bir ret stýdentterge dáris nege oqytpaıdy eken?
Solar kók tıyn da suramaı, qýana-qýana keliser edi. Burynyraqta M.Áýezovtiń murajaıynda apta saıyn «Halyq ýnıversıtetiniń» dáristeri júretin. Sol sabaqtyń úzdiksiz júrgizýshisi R.Berdibaev qazaqqa janashyr tulǵalardyń túgelin derlik tizip ákep, taqyryp-taqyryp boıynsha sóıletip jatatyn. Jalpy, sol zamanda almatylyq qazaqtardy ulttyq qunarynan ajyratpaı, saqtap qalǵan, rýhanı jaǵynan ósirgen M.Áýezov teatry men M.Áýezov murajaıyndaǵy osy «Halyq ýnıversıteti» sabaǵy edi. Bylaısha aıtqanda, biz eki ýnıversıtet bitirip shyqtyq.
Oıdy oı qozǵaıdy. Júrgenov, Omarov, Jánibekov. Árisin aıtpaǵanda, beridegi qazaq mádenıeti, estetıkalyq oı tarıhyn osy úsh lınııasyz kózge elestetý múmkin be? Olar týraly aıtýǵa nege qumarmyz? Olarǵa bar abyroı-ataq azappen, arpalyspen keldi. Ondaı ataqtyń ǵumyry da uzaq, aqyry da jaqsy bolady. Mine, álgindeı tulǵalar dáris oqysa, olarǵa soqpaı ketpes edi. Jastar júrgenovshil, omarovshyl, jánibekovshil bolyp, ult qundylyqtarynyń qadirin, bardyń baǵasyn bilip óser edi, jańasha elıtalyq orta qalyptasyp, urpaqtar arasyndaǵy sabaqtastyq, baılanys úzilmes edi.
– Siz óner týraly, talantty adamdar týraly tereń bilesiz. Asanáli aǵamyzdan basqa talanttar týraly serııaly kitaptar jazý oıyńyzda joq pa?
– «Tulǵataný» serııasymen «Abyz-ańyz», «Sher-shyndyq», «Imash» (A.Áshimuly, Sh.Murtaza, I.Tasmaǵambetov týraly) degen úsh kitapty daıyndap qoıdym, endi О́zbekáli Jánibekov, Qadyr Myrza Áli, Amangeldi Sembın, t.b. týraly jazǵandarymdy osy serııamen ázirleýge kirisip jatyrmyn. Bulardyń árqaısysy shamamen ári ketse júz betten aspaıtyn shaǵyn, qaltaǵa sıyp ketetindeı dúnıeler bolmaq. Ázirge, demeýshisin kútip jatyr.
– «Qoǵamnyń baılyǵy – daryndy adamdar» deısiz bir sózińizde...
– Elbasy kópten beri ıntellektýaldy ult máselesin qozǵap keledi. Sonyń keremet bir kórinisi – «Ulttyq Dombyra kúni» týraly Jarlyǵy. Dombyradan artyq qandaı qundylyǵymyz bar bizdiń? Dombyra ustaǵan bala erteń eldi de ustaıdy. Bul eldiń bári de dombyra tartsyn degen sóz emes, balasyn qolynan jetektep dombyra klasyna aparyp tabystaǵanda, ol oıdyń túpki jaǵynda «adam bolsyn» degen izgi nıet jatady. Dombyra shertken, ónerdi, mýzykany súıip ósken bala eshqashan jaman jolǵa túspeıdi. Buzylmaıdy. Jany taza bolady, rýhanı jetiledi. Bylaısha aıtqanda, durys bastaý bolady. Zııatkerlikke tereńdep barý úshin burynǵyǵa kóbirek burylyp otyrý kerek. Keshegi men búgingini sabaqtastyratyn – gazet. Rýhanııat salasyn, ásirese, óner men mádenıetti tym bolmaǵanda «mını Jánibekovter» men «mını Kekilbaevtar» basqarýy kerek, sonda, kóp dúnıeden utamyz. Quryǵanda adamdy, tulǵany tanısyz, bardyń baǵasyn, joqtyń qadirin bilesiń ǵoı. Ult ósýi kerek, ult ósýi úshin basylymnyń ıntellektýaldyq deńgeıi ósýi kerek. Ultty ósiretin ulttyq basylym.
Ulttyq basylym batyl bolýy tıis. Tal túste qolyna sham alyp, túnde kóleńke izdep bireýdiń izine túsip maqala jazýdyń zamany ótti. Bul qazir eshkimge de qyzyq emes. Mysaly, búgingi «Egemen Qazaqstandy» alaıyq. «Egemenniń» máselege tereńdep barý, taldap jazý, materıaldy akademııalyq, klassıkalyq stılmen berý sekildi ejelden qalyptasqan óz dástúrli mektebi bar. Sol dástúrdiń búgingi «Egemende» zamanaýı formatta jalǵasyn taýyp jatqanyn baıqap otyrmyn. Dástúrli baǵyttaǵy basylymdardyń maqsaty ulttyń upaıyn túgendep, durys qazaq bolýǵa qatysty áńgimeni qaǵaz betinen túsirmeı aıtyp otyrýy kerek dep oılaımyn. Basylymnyń ıntellektýaldy deńgeıi kóterilse ǵana oqylymdy bolady. Qazir halyq soǵan sýsap otyr. Halyqtyń rýhanı suranysy bıiktep ketti.
– Áńgime zııatkerlik pen deńgeıden uzamaı turǵanda, suraǵymdy qoıyp alaıynshy, aǵa. Talasbek Ásemqulov degen tamasha adam ótti dúnıeden. Sol kisi qaıtys bolǵanda áleýmettik jelide «tektim-aý», «tarpańym-aý» dep joqtaý aıtqan jigitterge belgili jyrshymyz Berik Júsip: «áı, jigitter, ótirik ókirgendi qoıyńdar, eger Talasbekke shyn máninde jaqsylyq jasap, qamqorlyq kórsetken eki adam bolsa, onyń biri – Doshan, biri – Qalı» dep betin qaıtaryp tastaǵany esimizde. «Aqshamnyń» betinde tanymdyq maqalalarymen atoılaǵan Talasbekti qalaı taýyp alyp júrsiz?
– Tákeń redaksııaǵa arnaıy kelip, «Almaty aqshamynyń» alańy naq óziniń jazýyna qolaıly, ózine arnalǵan basylym ekenin aıtyp, avtor bolýǵa nıet bildirdi. Kókten izdegenim jerden tabylyp, qudaıdyń ózi aıdap kelip turǵan adamnan aınalmaısyń ba, mundaıda oılanyp jatýdyń ózi artyq, birden kelistim. Talasbekti alaıyq, keshegi Rahymjan Otarbaevty alaıyq, bular – aıyryqsha jaratylǵan bolmys. Bulardyń basty artyqshylyǵy – eshkimge uqsamaıtyndyǵynda. Jazýyn, áńgimesin bylaı qoıǵanda, jaı aıta salǵan sóziniń ózi daıyn támsil, taqyryp edi ǵoı. Tákeńniń maqalasyn oqyp otyrǵanda shertpe kúı tyńdaǵandaı elitetin edim. Kóp oqymaıtyn adamdar, Tákeńniń tamyljytyp otyryp aıtatyn áńgimelerin tyńdap alyp, tap ózi oqyǵandaı jeldeı esip, jelpinip otyryp aıtatynyn talaı estidim. Súgirdiń «Nazqońyry» týraly jazyp otyryp Tákeń: «Kúı degenimiz – adamnyń júregindegi táýbeni beıneleıtin áýen» deıdi. Mundaı sózdi Talasbekten basqa kim aıta alar edi? Basqasyn aıtpaǵanda, «Aqshamnyń» onnan astam nómirinde jarııalanǵan Asqar Súleımenov týraly essesiniń qoǵamda zor dúmpý týǵyzǵanyn aıtsaq ta jetkilikti. Tań ata salyp tolassyz soǵylatyn qońyraýlardan telefon jarylyp kete jazdady ǵoı sonda. Asqardy Tákeńniń tanyǵany sondaı, ol tiriltken Asqar oqyrmanǵa múlde jańa qyrymen keldi. Asqar burynǵydan da ańyzǵa aınalyp ketti.
Talasbek kınonyń tilin jóndeýdi bastaǵan edi. «Qyz Jibekten» keıin joǵalýǵa aınalǵan kınonyń tilin ekranǵa qaıta alyp keldi. «Birjan sal», «Qunanbaıdaǵy» dıalogtar, monologtar qandaı, ólmeıtin, tiri sóz qaldyrdy ǵoı. Han qymyzdy sapyryp iship otyrǵandaı, máıekti sózdiń dámi tańdaıyńda qalady. Talasbek taýsylmaıtyn taqyryp qoı. Amal ne? Ol jóninde arnaıy suhbat jasalýy kerek.
– Siz «Egemenniń» betinde qazaqtyń betke ustar uldarynyń biri Meırambekke qarata oıly sóz aıtyp, salmaǵy myń batpan saýal joldap, hat jazdyńyz. Biraq osy hat adamyn, «adresin» durys taba almady-aý degen oıda qaldyrdy...
– Jaýap berý, bermeý árkimniń óz sharýasy. Men júregimniń túbine baılanǵan sherdi shyǵardym. Jeńildedim.
Ańdaǵan adamǵa hattyń jalǵyz Meırambekke arnalyp jazylmaǵanyn baıqaý qıyn emes. Meırambek – shartty túrde alynǵan nysan. Bul jalpy ónerdiń tóńireginde júrgen Meırambek sekildi daryndy jastarǵa, kele jatqan býynǵa baǵyttalǵan sóz. Sondyqtan da budan astar izdeýdiń qajeti joq. Asa daryndy aqyn Baqyt Bedelhan «Jas qazaq» basylymynyń betinde burynǵy shaıyrlardyń maqamyna salyp otyryp, «Amanat arqalaǵan aǵa. (Qalı Sársenbaıǵa)» degen poema ispetti arnaý jazdy. Osy jetedi.
–Búgingi baspasóz jumysyna áleýmettik jeliler, blogerler, saryjaǵal basylymdar, saıttar qanshalyqty ózgeris ákeldi? Osynyń ortasynda baspasóz óz ornyn qalaı belgileıdi?
– Bul da bir alaman. Qazir básekeniń zamany. Kimniń taýary (aqparat dep túsinińiz) sapaly, utqyr, ótkir – sol ótedi. Sondyqtan aqparat quraldarynyń kóptiginde turǵan eshteńe joq. Kózi qaraqty oqyrman ózi tańdap, talǵap oqıdy, keregin alady, kerek emesin kúresinge tastaıdy. Olardyń bárine tán qasıet – tabys tabý, tanymaldylyqqa umtylý, aqıqı aqparatty jetkizýge talpyný. Kerek deseńiz, aqıqattyń ózi de sońǵy sóz emes, prosess qoı, aıtqan saıyn jetiledi.
Ulttyq baspasóz zamanaýı, daryndy orta qalyptastyrǵan jaǵdaıda ǵana aqparat keńistigindegi óziniń ornyn oıyp alady. Báıge atyn esti qazaq kókparǵa salmaıdy, oǵan bap, kútim kerek, ony tań asyryp turý kerek. Sanaýly dástúrli basylymdardy báıge aty deıtin bolsaq, memlekettiń qamqorlyǵynda qala berý kerek. Al ol qamqorlyqty sezinbese, óz obaly ózine. Qalǵany, talanttyń sharýasy.
– Men bilgende jas býyn jýrnalısterdiń birazy tikeleı sizdiń tálimińizdi kórdi, tusaýyn kestińiz. Ideıanyń generatorysyz. Jýrnalıster arasynda «Sher-aǵańnyń shekpeni» degendeı, «Qalıdyń qaıraǵy» degen de uǵym qalyptasyp keledi...
– Sheraǵańdardaı bolý qaıda-a-a-a... Biz Sheraǵańdardan alǵanymyzdy áli jetildirý ústindemiz.
Ǵabeńniń (Ǵ.Músirepov) «Aı men Kún aıǵaılamaı-aq shyǵady ǵoı» degen sózi bar. О́zi daryndy adam báribir jaryp shyǵady. Bizdiń mindetimiz soǵan sep bolý, bilgenimizdi aıtý, durys baǵyt-baǵdar berý, jolǵa salý. Bizde apta saıyn tártip týraly jınalys bolmaıdy, ony árkimniń sanasy sheshedi. Biz anda-sanda jınalyp jaqsy áńgime-dúken quramyz. Sol áńgimede bári aıtylady. Sol áńgime kemi úsh aıǵa, jarty jylǵa azyq bolady.
Tilshilerdi aralap júrip áńgimeleskendi unatamyn. Oı, ıdeıa, taqyryp keıde oqystan týady. Bas redaktor eshqashan ózin bastyq sezinbeýi kerek. Bastyq sezingen adam ózine ózi erte úkim shyǵarady, oı toqyraıdy, tez taýsylady. Bastysy, rýhanı toıymsyz adam bolsań, jumysyńda nátıje bolady.
– «Gazettiń bas redaktory – bas jýrnalıst» degenmen kelisesiz ǵoı. Múldem jazbaıtyn bas redaktorlar týraly ne aıtasyz?
– Qazirgi kúnde bir menedjer degen kásip paıda boldy ǵoı. Keıbir salaǵa sol salanyń mamanyn emes, myqty uıymdastyrýshy, pysyqaı dep bireýdi qoıa salatyn da jaǵdaı bar. Maman bolý mindet emes. Onyń mamany kóp bolsa orynbasary bolady. Bul shyn mánindegi kadrdy qorlaýdyń bir túri. Talantty adamdy tuqyrtýdyń bir taptyrmas tásili.
Buryn bas redaktor tulǵa bolatyn. Ony el biletin. Al qazir olaı oılaý mindet sanalmaıdy. Árkim óz isimen aınalyssa, elde ilgerileý bolatynyn baǵamdaıtyn túr baıqala bermeıdi. Qysqasy, «kim soısa da qasapshy soısa eken» deıtin aq eshkiniń de armanyn eske alýǵa týra kelip tur.
– Kósemsóz janrynyń kemip ketýine ne sebep?
– Keıbireýler úshin bul baıaǵynyń bas maqalasyn eske túsiretin shyǵar. Kósemsóz degenniń ózi de asa tapqyr qoıylmaǵan, onyń bolmysy qazir kóp ózgeriske ushyrady. Onyń mindetin ár basylymnyń túrli aıdarlary atqaryp júr. Keshegi Marattyń, Jumataıdyń totııaıyn tili jetpeı jatatyny ras.
– Biz úshin ónerdiń qadir-qasıetin tereń tanyǵan estet adamsyz. Degenmen nashar kategorııaǵa jatpaıtyn jýrnalıst ekenińizdi biletin shyǵarsyz?
– Sóz basynda Salehıddın Aıtbaevtyń aıtqanyndaı, adam óz kemshiligin de, óz artyqshylyǵyn da ózi ishteı biledi. О́zińdi óziń maqtaý ólimmen teń. Jalpy adamnyń bolmysy qaıshylyqtarǵa toly bolady. Ishki qaıshylyq, ishki mádenıet – adamnyń ózin-ózi jetildirýi úshin, rýhanı damýy úshin óte-móte kerek nárse. Maǵan ǵana solaı kórine me, álde shynymen jalpy solaı boldy ma, ilgeridegi jýrnalıstıka iri sekildi edi. Gazettiń betinde tiri sóz bolatyn. Minez kórinetin.
Oıymyzdy bylaı qorytyndylasaq qalaı bolar eken?
Qytaılarda daǵdarysty «qaýipti» ári «múmkindik» dep qarastyrady. Sonyń ishinde múmkindikke kóbirek ıek artady. Biz úshin de sol múmkindik týǵan joq pa?! Múmkindikter kezeńinde ómir súrip otyrmyz. Demek, kóp nárse óz qolymyzda. Sondyqtan baspasóz bóspesózge aınalmaı sol múmkindikti paıdalanyp, tarıhqa ketken esemizdi qaıtarýdyń mańyzyn kóbirek oılasaq, ult upaıy ózinen ózi túgendeledi. Olaı bolmaǵan kúnde qoǵamda talant pen eńbekqor adamdy ajyrata almaý úrdisi jalǵasa beredi. Ekeýi mıdaı aralasyp ketkeni sonsha, qazir talantty adamyń da bir, eńbekqor adamyń da bir. Eń ókinishtisi sol, qazirgi qoǵamda kóbine ortasha talanttar minberge shyǵyp ketti.
Qysqasy, mádenıetinen mán ketip, rýhanııaty rýhsyzdyqqa bet burǵan qaı eldiń bolsyn topyrlatyp zań qabyldaýdan kózi ashylmaıdy. El izgilikpen, júrektegi ımanmen basqarylǵan kúnde sol kóp zań kerek bolmaı qalady.
- Áńgimeńizge rahmet!
Áńgimelesken Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
