Dombyrany jaınamazdaı qurmettep, saqtaýymyz kerek
– Ulttyq dombyra kúnin resmı túrde toılaý týraly Elbasynyń Jarlyǵy bekitilgenin estigende bórkin aspanǵa ata qýanbaǵan qazaq kemde-kem. Jalpy, bul ıgi ıdeıa qaıdan týǵan edi?
– Kez kelgen eldiń ulttyq bolmysynan habardar etip, sol memlekettiń tanym men talǵam deńgeıi jaıly jalpy oı túıgizetin ıdeologııalyq qýatty quraldyń biri – onyń mýzykasy men sol áýendi júrekterge jetkizýshi mýzykalyq aspaby. Ol eldiń saýyqshyl, kóńildi nemese oıshyl halyq ekenin, jalpy tutastaı bolmys pen turmys-saltyn ulttyq mýzykasyn tyńdap-aq ańǵarýǵa, sezinýge bolady. Máselen, Iаkýtııada Sybyzǵy kúni ejelden toılanyp kele jatyr. Sol sekildi qyrǵyzdardyń basynan únemi tastamaıtyn aıyr qalpaǵy da sol ulttyń bar bolmysyn baıandap turady. Alystan aıtpaı tanısyz. Al qazaqtyń qazaqtyǵyn tanytatyn ulttyq dúnıesiniń biri – dombyra. Árıne bul qatarǵa qylqobyz, jetigen, sybyzǵy, sazsyrnaı, sherter syndy ulttyq aspaptardyń qaı-qaısysyn da qosýǵa bolar edi. Deı turǵanmen, ár qazaqtyń tórinen túspeıtin dombyranyń orny báribir erek, bólek. Dombyrany qazaqtyń boıtumary dese de bolǵandaı. Sondyqtan bul aspapty jaınamazdaı qurmettep, saqtaýymyz kerek. Shynynda da dombyra – óte kıeli aspap. Ony tartpaq turmaq, jaı ǵana qolǵa alǵannyń ózinde tazalanyp baryp ustaǵan jón. Ásirese qyz bala úshin dombyranyń kıesi aýyr. Ǵylymı turǵyda naqtylaı zerttep-zerdelemesem de, sonaý Dına apamyzdyń zamanynan bergi qolyna dombyra ustaǵan qyz balasynyń túrli taǵdyry osyndaı oılarǵa jeteleıdi.
Bıyldan bastap Elbasynyń qoldaýymen 365 kúnniń bir kúni arnaıy dombyra kúni bolyp bekitilip, resmı túrde ulyqtalýy – úlken qýanysh, rýhanı álemimizdegi aıtýly oqıǵa. Alǵashqy toılaný óz aldyna, jobanyń jyl saıyn jalǵasyn taýyp, dástúrli túrde atalyp ótýi – kúlli jurttyń nazaryn Astanaǵa burǵyzyp, elimizdiń túkpir-túkpirindegi mýzyka sheberleriniń bas qosyp, emen-jarqyn aralasyp, bir-birimen shyǵarmashylyq tájirıbe almasýy da óner álemi úshin aıtýly jańalyq bolmaq. Ulttyq dombyra kúniniń bolashaqta qanatyn budan da keńge jaıyp, aýqymyn keńeıtip, men qazaqpyn degen árbir azamattyń boıyna maqtanysh uıalatyp, ultjandylyq sezimin oıatatyn ulyq merekege aınalatynyna senemin. Oǵan dombyranyń da, dombyra sheberleriniń de jáne ónerdi ómirinen artyq kóretin tyńdarmannyń da qarymy, qoldaýy hám mahabbaty tolyqtaı jetedi.
– Ulttyń mereıin asyratyn ulyq meıramǵa daıyndyq jumystary qalaı júrgizilip jatyr?
– 1 shilde kúni «Qazaq eli» monýmentiniń aldyndaǵy alańda halyqtyq serýen ótedi dep josparlanýda. Onda kıiz úıler tigilip, qazaq ulttyq aspaptarynyń mýzeıi ashylady. Mýzeıde Qurmanǵazy, Dına Nurpeıisova, Ahmet Jubanov jáne taǵy da basqa kóptegen kúı óneri sheberleriniń oınaǵan dombyralary kópshilik nazaryna usynylady. Sonymen qatar jeke oryndaýshylardan bólek, Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq memlekettik ulttyq aspaptar orkestri, «Otyrar sazy» ulttyq aspaptardyń folklorlyq-etnografııalyq orkestri, Astana qalasy memlekettik akademııalyq fılarmonııasynyń Ulttyq aspaptar orkestri jáne Aqtaý qalasynyń qazaq ulttyq aspaptar orkestri de arnaıy kelip óner kórsetedi. Bul kúngi dýmandy kórgen de, kórmegen de armanda. О́ıtkeni Arqa tórin dýmanǵa bóler qasıetti dombyranyń shanaǵynan tógiler kúmbir kúı kez kelgen ultyn súıer ulandy beı-jaı qaldyrmasa kerek-ti.
– Aıtýly mýzyka dýmany aıasynda júzege assa degen qandaı arman-tilegińiz nemese josparyńyz bar?
– Kásibı dombyra jasaý óneri óndiristik deńgeıde qolǵa alynsa dep armandaımyn. Kezinde Qaraǵandy oblysynyń Osakarov eldi mekeninde jıhaz jasaý fabrıkasy janynan dombyra da qosa jasalyp shyǵarylatyn. Osyndaı dombyra jasaý oryndary elimizdiń barlyq oblysynda ashylyp, myqty-myqty aǵash sheberleri tartylsa, ulttyq óner ıgiligi úshin paıdaly is jasalǵan bolar edi. О́zińiz biletindeı, jekeleı sheberler óz ónimderin óte qymbatqa baǵalaıdy. Al ol aqshany óner adamdarynyń báriniń birdeı qaltasy kótere bermeıdi. Bul – kóptegen jas talanttyń kúı ónerin erkin ıgerip, úlken sahnalarǵa batyl qadam basýyna, mýzykalyq qabiletin kásibı turǵyda shyńdaýyna úlken qolbaılaý. Máselen, osydan birneshe jyl buryn Imanǵalı Tasmaǵambetovtiń bastamasymen Almatyda «Sheberler aýyly» degen jaqsy bir joba júzege asyrylǵan edi. Onda qolóner sheberlerin bir ortalyqqa uıystyryp, qazaqtyń nebir jıhazdary men áshekeı buıymdaryn, ulttyq aspaptaryn jasaý jumystary júıeli túrde qolǵa alynǵan bolatyn. Sol dástúr búginde jalǵasyn tapsa degen tilegim bar. El ishinde aǵashtyń syryn uǵyp, tabıǵatyn tanı biletin nebir myqty sheberler bar. Solardy ulttyq ónerdi órkendetý muraty jolyndaǵy osy bir ıgi bastamaǵa jumyldyrsa, jaqsy nátıjege qol jetkizgen bolar edik. Dombyrashylar úshin de atalmysh ulttyq aspap qoljetimdilikke ıe bolyp, kúı óneri, jalpy dástúrli ónerdiń budan da keńirek nasıhattalýyna jol ashylar edi. Mysaly, kezinde Ahmet Jubanov, Evgenıı Brýsılovskııler Reseıden Romanenko degen sheberdi arnaıy shaqyrtyp, dombyra jasatqan. Ol dombyralar ǵajap. Úni qandaı kelisti! Oınaýǵa da yńǵaıly. Sol Romanenkonyń jasaǵan úsh birdeı dombyrasy mende bar edi. Bireýin kezekti konsertte joǵaltyp aldym. Qansha izdegenmen, tabylmady. Qoldy bolyp ketti. Biraq jarty ǵasyrdan astam tarıhy bar, ulylardyń saýsaq taby sińgen kıeli qos dombyra qazir mende saqtaýly. Sol dombyralarda oınap, kúılerimdi shyǵaryp, ara-tura úlken sahnalarda óner kórsetip turamyn.
Kúıdi qulaqpen emes, kózben tyńdaıtyn deńgeıge jettik
– Qazirgi ulttyq aspaptar orkestriniń repertýaryn qaraıtyn bolsaq, Qurmanǵazynyń «Saryarqasy», Táttimbettiń «Saryjaılaýy», N.Tilendıevtiń «Álqıssasy» syndy sanaýly kúılerdi qaıta-qaıta tyńdaı bergendikten, qansha konsertke barsaq ta bir keshten shyqqandaı áserge bólenetindigimizdiń negizgi sebebi osy qaıtalanýda jatsa kerek. Aıtýly shyǵarmalarmen shektelmeı, qazaq orkestrleriniń basqa da eleýsiz týyndylardy halyq aldyna shyǵaryp, baǵdarlamasyn baıytyp otyrýlaryna ne kedergi?
– О́te jaqsy aıtyp otyrsyz. Bul – barlyǵymyzdyń basymyzdaǵy muń, alań. Aıtyp ta kelemiz, aıta da beremiz. Shyn máninde orkestrdiń boıa-
ýy áriden Ahmet Jubanovtardan, bergisi Nurǵısa Tilendıev, Shamǵon Qajyǵalıev, Málgajdar Áýbákirov, Aldabergen Myrzabekov, Kenjebek Kúmisbekovterdiń kezinde olardyń ár kúıdiń tabıǵatyna erekshe mán berip, tabıǵatyn sezinip oryndaǵandyqtan da árbir týyndy ózgeshe reńkpen kórermenin qýanyshqa bóleıtin. Búginde qazaqta 7000-ǵa jýyq kúı bar dep aıtady. Tyńqyldatqannyń barlyǵyn kúı emes desek te, osynshalyqty mol murany óz deńgeıinde ıgerý kerek. Ásirese orkestrge laıyqtap óńdep, arhıvterde shań basyp jatqan shyǵarmalardy halyqpen qaýyshtyryp, qaıta jandandyrý qajet. Ol úshin árıne qarajat kerek. Aramyzda aragidik kezdesip qalatyn óner dep júrgen naǵyz jankeshtiler bolmasa, qazir aqysyz eshbir adam jumys istemeıdi. Kezinde shyǵarmanyń taktisine, uzaqtyǵyna, oryndalý kúrdeliligine baılanysty óńdeý jumystaryna Mádenıet mınıstrligi tarapynan qomaqty qarjy bólinip, orkestrdiń repertýary oqtyn-oqtyn jańartylyp turatyn. Usynylǵan shyǵarmalar kórkemdik keńes talqysyna salynyp, qyzý pikirtalastyń nátıjesinde ortaq sheshim qabyldanatyn. Qazir osy bir tus kemshin túsip jatqandyqtan da, sizdiń saýalyńyz týyndap otyr. Bul, árıne, bizdiń qolymyzdaǵy dúnıe emes. Tikeleı qarjyǵa, Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń qoldaýyna, janashyrlyǵyna baılanysty másele. Repertýardy jańartý, san taraptandyrýdan buryn, eleýsiz qalǵan shyǵarmalardy qaıta óńdep, qoldanysqa engizý – kóptegen umytylyp bara jatqan týyndylardy qaıta tiriltýge de ıgi bastama bolar edi. Meniń oıymda, shirkin, ár orkestr jylyna keminde 5-6 kúı, 10 shaqty ánmen repertýaryn jańartyp, tolyqtyryp otyratyn bolsa, munyń ózi ulttyq ónerimiz úshin jyl saıyn bilinbeı qosylatyn teńdesiz baılyq bolar edi. Osy jaǵyna Mádenıet jáne sport mınıstrligi kóńil bólip, tyń týyndylardyń óńdelip, repertýarǵa qosylýyna jaǵdaı jasap, qoldaý bildirse, dombyramyzdyń, orkestrimizdiń, jalpy ulttyq ónerimizdiń bedeli de, beınesi de jańa beleske kóterilip, jańasha túler edi. Basqa izdenis, basqa áńgime bolar edi.
– Qazirgi tyńdarmannyń kúıdi tyńdaý men túsiný, jalpy qabyldaý mádenıetin qalaı baǵalaısyz? Kóńilińiz tola ma?
– Kúıdi myń adam tyńdaıdy, bir-aq adam, ári ketse 6-7 adam uǵady. Qalǵany – tyńdaýshy. Kúıdi túsiný úshin kókirekte kóz, qulaqta sańlaý bolý az, kúıdi uǵýǵa telegeı-teńiz bilim men tereń sezim kerek. Solaı bola tura, «tyńdaýshy túsinbedi» dep ónerdi kórermen deńgeıine áste túsirýge bolmaıdy. Kerisinshe, ónerdiń bıigine tyńdarman umtylý kerek. Qazir kúıdi qulaqpen emes, kózben tyńdaıtyn deńgeıge jettik. Neǵurlym jyldam oınasa, qýalap oınasa, soǵurlym myqty eken dep oılaıtyn boldyq. Máselen, elimizdiń bas orkestri Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq ulttyq aspaptar orkestri dınamıka qýamyz dep, 4 mınýttyq kúıdi 2 mınýtta, jeke oryndaýshylar tipti 1,5 mınýtta aıaqtap júr. Sóıtip kórermendi jalyqtyrmaımyz, kúıge dınamıka qosamyz deıdi. Kúıdiń qasıeti, myqtylyǵy onyń jyldam nemese baıaý oryndalýymen baǵalanbaıdy ǵoı. Qazaq kúıdi naqysty (shertpe kúı) jáne daýylpaz (tókpe kúı) dep beker bólgen joq. Árqaısysy ónerdiń jekeleı baılyǵy. Ár kúıdiń ózine tán tabıǵaty, taǵdyry, eskerýi kerek ereksheligi bar. Sol eskerilmese, shyǵarmada qandaı qasıet, qandaı sezim qalady. Bulaı kete berse, kúı óziniń bolmysynan, minezinen aıyrylyp qalmaı ma eken?! Kúı tyńdap, janyna quıylar jylylyqty kútip otyrǵan kórermendi ondaı jyldamdyqpen qyzyqtyrmaısyz, kerisinshe úrkitesiz. Dybys adamnyń júregin terbep, janyna áser etetin, tyńdaýshysyna oı salatyn bolýy shart. Onyń ústine ár kúıdiń óz tabıǵaty bolady. Tipti keıbireýiniń yrǵaǵy orkestrge baǵynbaýy múmkin. Ondaı kúıler jeke oryndaýǵa suranady. Kúı – asa kirpııaz óner. Ásirese osyndaı tustarda abaı bolý kerek.
– Kúıdiń tabıǵatyn túsinbeıtin adamǵa degen kózqarasyńyz qandaı?
– Men barlyǵyna birqalypty qaraımyn. Birde ǵulama ǵalym Aqseleý Seıdimbek aǵamyz: «Seken, myna qoǵamda kóretin, estıtin ne qaldy?» dep ońasha qalǵanda maǵan ashylyp ta, ashynyp ta saýal tastap edi. Osy suraqtyń jaýabyn áli kúnge deıin oılanamyn. Sondaı sátte oıyma taǵy da ónerdi ómirine balaǵan aǵalarym túsedi. Kezinde Muhtar Áýezov: «Qazaqtyń qasıeti men uıaty tek qana kúıinde qaldy» dep qalaı dál taýyp aıtqan. Ol kezdiń adamdarynyń ónerge degen qurmeti, talǵamy, qulshynysy óte tereń edi ǵoı. Máselen, ómirden ótken aǵa dostarym Asqar Súleımenov, Jumataı Jaqypbaev, Qajytaı Ilııasovtardyń qaı-qaısysy da jaı ǵana kúı tyńdaýshy emes, ózderi de kúımen tynystap, kúımen ómir súrgen talanttar edi. Kúı ónerine degen sol ińkárlik Táken Álimqulov, Ábish Kekilbaev, Muhtar Maǵaýın, Talasbek Ásemqulovtardyń qalamynan móldir shyq bolyp tógilip, qazaq ádebıetiniń tutastaı bir dáýirin qalyptastyrdy emes pe! Qaıtalap oqı bergiń keledi. О́ıtkeni ol týyndylar shyn máninde ónerge degen sheksiz súıispenshilikten týǵan bolatyn. Máselen, Ábish Kekilbaev jazýǵa otyrar aldynda fılarmonııadan, orkestrden úzdik oryndaýshylardy arnaıy úıine shaqyryp alyp, úzdiksiz kúı tartqyzatyn. Sóıtken jazýshynyń «Kúı» povesi qandaı! Qazirgi jastarda, ásirese jas jazýshylarda sondaı bir qushtarlyq, ónerge degen ólermendik, qanaǵatsyzdyq joq sekildi. Kezinde kitaptaryn izdetip turyp oqytatyn jazýshylardyń jalyny búgingi jastarda tym báseń. Shynymen de búgingi jazýshylar qaı jaǵynan da ózgeshe, kisikıik. Buǵan shyǵarmashylyq adamdarynyń arasyndaǵy aralas-quralastyq, shyǵarmashylyq ortanyń joqtyǵy da áser etetin bolýy múmkin. Kezinde Aqseleý Seıdimbek, Farıza Ońǵarsynova, Ábish Kekilbaev bastaǵan aǵalarymyz ben apaılarymyz elorda tórinen shyǵarmashylyq adamdary bas qosatyn, júzdesip, oı bólisetin sondaı bir ádebı ortalyqtyń ashylýyn armandap ótti. Sol ortanyń Astananyń bir buryshynan áli kúnge deıin óz ornyn belgilep, meken-jaıyn qalyptastyrmaýy búginde bizdi de qynjyltady.
«Aq jaýyndy» óltirmeımin...
– Endi ózińizdiń jeke shyǵarmashylyǵyńyzǵa qaraı oıyssaq. Qandaı jańalyqtaryńyz bar?
– Astanada turaqtaǵan 17 jyl ýaqyttyń ishinde «Jazǵy qar», «Kúltegin», «Máńgilik el», «Aqjúnis», «Kók bóri», «Tólegetaı» degen 6 kúı shyǵardym. «Kók bóri» kúıi áý basta «Odınokıı volk» degen ataýmen týǵan bolatyn. Kezinde Qurmanǵazynyń «Mashına», «Ne krıchı, ne shýmı» degen syndy oryssha ataýmen belgili kúıleri bolǵan ǵoı. Sol sekildi meniń de «Kók bóri» kúıim alǵashynda oryssha ataýmen týyp, keıin qazaqshalap ózgerttik. Sondaı-aq ónerde aınalamnan kóńilim qalyp, qulazyǵanda «Dombyra, saǵan ókpem joq» degen jáne bir shyǵarmam týdy. Osyndaı azdy-kópti jańalyǵymyz bar. «Sóz jetkize almaıtyn sezimdi mýzyka jetkizedi» deıdi ǵoı. Bizdiń de ishki kúıimiz, qaıshylyqqa toly janymyzdyń syry áýezdi án men kúı bolyp órilip, osylaı tyńdarmanyna tarap kete barady.
– Baqsaq, sizdiń shyǵarmalaryńyzdyń deni muńdy. Munyń syry nede?
– Muńdy bolatyny – oıly shyǵar. Desek te muń men qaıshylyqtyń da shyǵarmashylyq adamynyń ómirbaıanynan alar orny eleýli. Kezindegi klassıkalyq mýzykanyń maıtalmandary Bethoven, Mosart, Gaıdndardy qarap otyrsańyz, ómirleri qaıshylyqpen ótken. Talaı kedergilerge betpe-bet kelgen. Ishteı arpalysqa túsip, tipti ómir súrip otyrǵan qoǵamynan jerigen. Al qazir álemde osy kompozıtorlardyń shyǵarmalarynsyz konsert ótpeıdi. Demek qaı kezde de muń men oı shyǵarmashylyq adamdarynyń ómirinen úlken oryn alǵan. Muńsyz adam – oısyz adam. Qasirettiden ǵana qasıetti óner týady. Bul – meniń ónerge degen jeke kózqarasym.
– О́z qolyńyzben quryp, shyǵarmashylyq bet-beınesin qalyptastyrǵan «Aq jaýyn» memlekettik kameralyq orkestriniń jaqynda jabylyp qalǵanyn estidik. «Aq jaýynnyń» endigi taǵdyry qalaı bolmaq? Keleshekte jańasha túlep, shyǵarmashylyq jumysyn qaıta jalǵastyrýy múmkin be?
– 2001 jyly Elbasynyń arnaıy shaqyrýymen «Aq jaýyn» orkestrimen Astanaǵa keldik. Memlekettik mártebe alǵanǵa deıingi 1 jyl 8 aıda ábden qınaldym. Qoldy bir-aq siltep ketip qalǵym keletin kezder jıi bolatyn. Biraq jalǵyz ǵana Elbasynyń senimin jyqpas úshin namysqa tyrysyp, qıyndyqtyń eshbirine moıymaı jumysymyzdy jalǵastyrdyq. Alaıda men «Aq jaýyn» bir kezde jumysyn toqtatýy múmkin» dep tipti oılap ta kórmegen ekenmin. Kameralyq orkestr degen shaǵyn orkestr. Elbasymen kezdeskenimde Nursultan Ábishulynyń ózi: «Shaǵyn orkestr qursań, adam sanyn 25-30-dan asyrmasań» dep usynysyn aıtty. Maǵan da qajeti sol edi. Birden qýana kelistim. Jalpy, orkestrdiń qaı-qaısysynyń da quramyn 45 adamnan asyrýdyń qajeti joq. О́ıtkeni bizde aspap túrleri az, demek dybys palıtrasy da shekteýli. Úlken orkestr bolý úshin soǵan saı aspap túrleri de mol bolsa, bek jaqsy. Al bizde olaı emes. Orkestrdiń bir qanatyn 25-30 dombyrashymen, kelesi betin dál sondaı prıma qobyzben toltyrady. О́zge aspap túrleri birden-ekiden oryn alady. Aspaptyń túri emes, sany artqanda jalpy daýys qýatty shyǵatyny ras. Biraq dybys ıirimi, dybys boıaýy qubylmaıdy. Sony eskerip kameralyq baǵyttaǵy «Aq jaýyn» orkestrin qurdyq. Orkestr 2003 jyly memlekettik mártebe aldy. Tyńǵylyqty izdenister júrgizilip, jemisti jumystar jasaldy. Ujymmen júrip el-eldi, jer-jerdi araladyq. Halyqtyń qoshemetine, yqylasyna bólendik. Árıne osynsha ýaqyt tógilgen mańdaı ter eńbekti bir-aq sátte toqtatý múmkin emes. Sondyqtan da men «Aq jaýyndy» óltirmeımin. Túbi qaıta túletip, shyǵarmashylyq jumysyn bolashaqta jandandyrsam degen armanym bar. Biraq bul joly Astana emes, Almatyda! Árıne qınalarmyn. Biraq túbi «Aq jaýyndy» qaıta tiriltemin. Astanada 17 jyl ómir súrdim. Bir adamnyń ǵumyry úshin 17 jyl az ýaqyt emes. Endi Almatyǵa qonys aýdaryp, shyǵarmashylyq jumyspen aınalysqym keledi. Qudaı ǵumyr berse, kópten beri oıda júrgen ózimniń jeke kúı mektebimdi ashý da josparda bar. Sodan keıin, árıne, «Aq jaýyn» orkestrin qaıta tiriltý jolynda eńbektenemin.
– Astana degende oıyńyzǵa ne oralady?
– Bizdiń úıdiń qasynda Atatúriktiń eskertkishi bar. Soǵan qarap únemi oıǵa berilemin, kitabyn jıi paraqtaımyn. Artyńda óshpes iz qaldyrý, jaqsy isińmen eldiń esinen máńgilik oryn alý – qaı adamnyń da armany. Osy turǵydan kelgende, Arqa tórinen, taqyr jerden bolashaq úshin, urpaq úshin Astanadaı sáýletti qala turǵyzý ońaı sharýa emes. 20 jyldyń ishinde elordamyz álem tamsanatyn tuǵyrly qalaǵa aınaldy. Bul joldaǵy Elbasynyń kóregen sheshimin, eńbegin jeke óz basym erlikke balaımyn. Elimizdiń tarıhy úshin mańyzdy osynaý eleýli oqıǵanyń basy-qasynda júrip, tarıhı sáttiń kýási bolǵanymdy zor mártebe sanaımyn.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Nazerke JUMABAI,
«Egemen Qazaqstan»
