Keńestik ıdeologııanyń qazaq mektepterin aralastildiliktiń shylbyryna baılaý arqyly ana tilimizge tusaý salǵan saıasatynyń jalǵasyndaı, birinshi synyptan aǵylshyn tilin oqytýdy engizýden bas tartqan abzal. Jalpy, orta bilim júıesinde, balabaqshalarda oqý-tárbıe tiline qatysty engiziletin jańalyq ataýlynyń jemisin, ıaǵnı nátıjesin 10-15 jyldan keıin ǵana kóre bastaıtynymyz – erekshe eskeretin másele. Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń bul sheshimi «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyndaǵy úsh tildi meńgerý jóninde Elbasy tapsyrmasyn jedel oryndaýdy kózdegennen týyp otyr. Mundaı asyǵystyq bolashaqta ana tilimizdi joǵalǵan tilderdiń taǵdyryna tap qylatyn asyra silteý bolmasyna kim kepil?! «Aıtpasa, sózdiń atasy óledi» deıdi, ana tilimizdiń joǵalýyn tilegendeı «úsh tuǵyrly til» tirkesiniń qaıta tirile bastaǵany qaýipti. Úsh aıyrly til bolmaıdy. Ekinshi, úshinshi til bolsa da álemdik tájirıbede týǵan tili negizinde oqytylatyny aqıqat. Álemdik pedagogıka ǵylymy bastaýysh býyn «Ana tili» mektebi degen qaǵıdatty ustanady. Bul qaǵıdattyń buljymas durystyǵyna kóp mysal keltirýge bolady. Máselen, japondyq bilim berý isinde bastaýysh mektep tolyq ana tilinde jumys isteıtini aıan. Otarlyq buǵaýdan shyǵyp, týǵan tilin saqtap qalý úshin kúrese bilgen fın halqynyń búginde bilim júıesi de, eldik damýy da ozyq deńgeıde. Ana tiliniń bási bıik bolsa, otansúıgishtik sezim de joǵary bolmaq.
Ana tilin saqtaý men damytý tóńireginde naqty isterdi qolǵa alatyn ýaqyt keldi. Aınalamyzǵa qarasaq, bıyl birinshi synypqa baratyn qyzyn jańa oqý jyly bastalǵanǵa deıin úsh aılyq aqyly aǵylshyn tili sabaǵyna aparýǵa májbúr bolǵan kórshi kelin Qarlyǵash «ana tilinde erkin sóılep úırenbegen balaǵa birinshi synyptan aǵylshyn tilin qosaqtaý durys emes» deıdi. Al birinshi toptaǵy múgedek balasynyń kútimimen úıde otyrǵan, mamandyǵy aǵylshyn tili muǵalimi, jıen kelinim Jázıra 1-synypty jaqsy aıaqtaǵan, qazaqshadan orysshaǵa jaqyn Alına esimdi qyzynyń aǵylshynshasyna qarap «qur jattaý qandaı oqý?» deıdi. «Múıiz surap, tuqylynan aıyrylypty» degendeı, aǵylshynshany birinshi synyptan bastaǵanda bara-bara ana tilimizden kóz jazyp qalmaıyq...
Bul oraıda fın halqy sııaqty bizge de tarıhtan alar sabaq kóp. Aıtalyq, ana tilimizdiń qaınary qazaq mektebiniń 70 jyl boıyna keńestik otarlyq júıeniń tuqyrtý saıasatynan qutyla almaǵanyn umytýǵa bolmaıdy. Iá, sonaý 20-30 jyldary damý satysymen birte-birte kóterile bastaǵan qazaq mektepterine arnap Alash qaıratkerleri, zııalylary jabyla jazyp shyǵarǵan júzdegen oqý quraldary keskilenip, órteldi. «Qazaq tili men ádebıeti», pyshaqtyń qyryndaı «Qazaqstan tarıhy» (jeke pán retinde 1991 jylǵa deıin sabaq kestesinde bolmaǵan) oqýlyqtarynan basqanyń bári orys tilinen aýdarylǵan oqý quraldarynyń yǵyna kóshirildi. Sonda da ǵalymdardyń qaıratymen, muǵalimderdiń óz isine ólsheýsiz adaldyǵymen qazaq mektebi qaı ultpen de ıyq teńestiretin túlekterimen kórkeıip, damı berdi. Bul damýdyń máskeýlik bılikke unamaǵanyna tarıh kýá. Men taban aýdarmaı 28 jyl qyzmet etken «Qazaqstan mektebi» jýrnaly keńestik kezeńdegi qazaq tildi jalǵyz pedagogıkalyq basylym boldy. Sol jýrnal betterinde 1955-1985 jyldary mektepterdi irilendirý, ortalyqtandyrý, kadrlarmen qamtamasyz etýdi jaqsartý, bilim sapasyn kóterý sııaqty ádemi sózdermen búrkemelengen qaýly-qararlar lek-legimen shyǵyp, 700-ge jýyq qazaq mektebi jabylyp ketti. Mektep janyndaǵy ınternattardyń ashylýy qosa júrgizilgen. Sóıtip qazaq balalaryn otbasylyq tárbıeden ajyratyp, keńestik patrıottyqty jas urpaqtyń súıegine deıin sińirýge qol jetkizdi. Keńestik ıdeologııanyń qazaq balalaryn ana tili qunarynan aıyrýdy kózdegen saıasaty munymen de toqtamady. Ǵylym ataýlynyń baǵyttary Máskeýde bekitiletin sol zamanda, 1972 jyly respýblıka oqý mınıstriniń orynbasary Sherbakov aralas tildi mektepter týraly ǵylymı dıssertasııalyq jumysyn qorǵady. Sol-aq eken, aralas tildi mektepter jańbyrdan keıingi kók shópteı qaýlady, qazaq mektepteri kúrt azaıdy. Kóp qalada bir-birden oblystyq qazaq mektep-ınternattary, astanalyq Almatyda bir qazaq mektebi ǵana qaldy. Oqýy orys tilindegi mektepterdi qazaq balalary toltyrdy.
Sol kezeńniń ashy jemisin áli kórip kelemiz. Táýelsizdik tańymen qazaq mektepteri qanat jaısa da, oqýshylar arasynda orys tili basym qalpynda. Bul – aldy ata-áje, keıingileri áke-sheshe bolǵan, oryssha oqyǵan qazaq otbasylarynyń tórine orys tili shyqqanynyń kórinisi. Taǵy bir sebebi, keńestik dáýirdegideı áli de jumys istep turǵan qazaq-orys tildi mektepterge eki tilge birdeı jetik dırektorlar taǵaıyndaýǵa talaptyń joqtyǵy nemese oryndalmaıtyndyǵy. Sodan mektepishilik jumysta orys tili basym bolady. Sondyqtan aralas mektepter men balabaqshalardy bólý jedeldese, ana tilimizdiń tynysy keńeıip, órisi uzarady.
Saırash ÁBIShQYZY,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,
bilim berý isiniń qurmetti qyzmetkeri
