Elimizdegi eń joǵary ádebı syılyqtyń júırikter jarysyna ekiniń biri táýekel etip túse bermeıdi. Qazaq ádebı-mádenı keńistigine ózindik únin jetkizgen, sóz sarasynyń dámi men mánin tereń túsindire alatyn, kórkem sózdiń kestesin shynaıy sheberlikpen shyńda órgen, osy jolda mańdaı teri men júrek peıilin adal da ádil aýrada tanyta alatyn talantty aqyndardyń biri О́tegen Oralbaıuly ekenine óz basym kámil senemin. Sondyqtan alaman báıgege at qosqan aqynnyń qadamyna sáttilik pen qazylar alqasynyń qaǵilez baıqaǵyshtyǵyn, ádil baǵasyn tileı otyryp, «Shýaqty shaqtyń» shýaǵy men qýatyn qalyń oqyrmanǵa da jetkizýdi ózime paryz sanadym.
Qalamger qalamgerge dos qana emes, onyń jetistigi men shyqqan bıigin ádil nıette atap ótý arqyly týǵan ádebıetine qaltqysyz qyzmet jasaıdy. Men osy oraıda kópten ádebı kóshte birge kele jatqan dos-inimniń el aldyndaǵy, qalyń oqyrmandary aldyndaǵy tapqan tabysyn, shapqan shabysyn tarata aıtsam degen oıǵa bekindim. Aqyn – azamat bolýy kerek degen uly qaǵıda bar. О́tegen – osy sózdiń údesinen shyqqan qýatty qalamger. Onyń ádebı ortaǵa tanylýynan bastap, qoǵam, memleket qaıratkerine deıingi ósýine árqashan kýá bolyp, ár sátti qadamyna qýanyp kele jatqan aǵalarynyń birimin. Ol qaıratker tulǵa, qadirli azamat, qarymdy aqyn.
О́leń jazyp qana, ózimen ózi júrip, jazǵan jyryna ǵana toqmeıilsip, qoǵamda bolyp jatqan kúrdeli kezeńder men kerneýli shaqtar týraly syrttaı bilip, syrdań júrip, jalqy ǵumyr keship kele jatqan aqyndar bar. Aqyn qaı kezde de syndarly saıasatker, týǵan eliniń búgini men erteńine elgezek qaraıtyn perzent, memleketiniń mereıi men mártebesi úshin qashanda jany aýyratyn jáne óziniń azamattyq qoltańbasyn qoǵam damýynda qapysyz qaldyrýǵa tyrysatyn jan bolmaǵy lázim. Bul jaǵynan kelgende О́tegen sanaýly sóz zergerleriniń biri dep aıtar edim. Ol qoǵamshyl, elshil, memleketshil aqyn. Shyǵarmalarynyń deni osy bıikten tabylady. Elbasy Ákimshiliginde jıyrma jyldan astam jemisti qyzmet atqaryp, memlekettiń mádenı-rýhanı damý saıasatyna eleýli úles qosqan, Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń syndarly saıasatyn qalyń buqaraǵa jetkizýde qalamgerlik qýatyn búkpesiz kórsetip, aǵymdaǵy baspasózde tynbaı qalam siltep kele jatqan sanaýly aqyndardyń da biri. Pýblısıstıka parasatyn tereń meńgergen, aqyndyq sózdiń aıtylý orbıtasyn aýystyrmastan kele jatqan azamat. Onyń «Shýaqty shaǵy» osy sózimizge qaı jaǵynan da, qaı qyrynan da tolyq dálel bola alady.
«Shýaqty shaq» úsh bólimnen turady. О́ziniń tógilip turatyn tili sekildi onyń ataýlary da óleń bolyp sóılep tur: «Baqytym, baǵym – el meniń», «О́leńniń terdim órmegin» jáne «Sazyna saldym termeniń» dep atalatyn bólimderi bir-birimen qısyndyq jaǵynan qabysyp, kórkemdik jaǵynan tabysyp, jınaqtyń mazmuny men pishini tutas talǵamnyń bıigin kóteredi. Bir qyzyǵy, birinshi bólim bir ǵana óleńnen turady. Bul da ádemi ádebı ádis. «Táýelsizdikke taǵzym» atalatyn bul óleńniń ishki-syrtqy poetıkalyq qýaty búkil bir kitaptyń altyn arqaýyn qurap, aqynnyń azamattyq, qaıratkerlik qoltańbasyn jan-jaqty jaıyp salady. О́leńdi tutas oqyp kórelik:
Janyńdy uqtym, jaıyńdy uqtym, qalyń el,
Syna meni, tezge salyp, taǵy kór.
Bútin usta, kútip usta irgeńdi,
Tanyr bolsań dushpanyńdy tanyp ól.
Qalyń elim, kózge túser bettesiń,
Tek namysyń qalǵyp-uıyqtap ketpesin.
Kóre almastyń kózi bizge jetpesin,
Táýelsizdik Báıteregi kóktesin.
Alyp el men kishi baryn umytpa,
Dushpanyńnyń ishi baryn umytpa.
«Úı meniki» degen kezde abaı bol,
Úı syrtynda kisi baryn umytpa.
Qulaǵanda synaǵandy umytpa,
Kúlsheń barda unaǵandy umytpa.
Taıqazandy tartyp alyp taltúste,
Tamam eliń jylaǵandy umytpa...
...Jat peıildi aǵaladyń, umytpa,
Taǵdyryńdy taǵaladyń, umytpa.
О́z jerińde ógeı bolyp, kún keship,
Jetim burysh jaǵaladyń, umytpa.
О́tken jyldar osyny aıtyp tur búgin,
Táýbe, taǵdyr, Azattyǵym – nurly kún.
О́z qolyńda erkindik pen bıligiń,
О́z qolyńda Alla bergen tirligiń.
Ozǵan jyldar ónegesin joldaıdy,
Otqa jansyn, sýǵa batsyn sol qaıǵy.
Táýelsizdik bolý úshin máńgilik,
Umytpasty umytýǵa bolmaıdy!
Kóterildi kók tý bolyp arymyz,
Qyran bolyp qalyqtady ánimiz.
Shuǵylaǵa shym orandy janymyz,
Táýelsizdik – eń qymbatty barymyz!
Qalyń elim, qadirimdi kel, ekshe,
El degende eleńdeımin erekshe.
Jalǵan aıtyp, nege kerek, sertim sol,
Janymdy da berem saǵan kerekse!
Kirdim talaı teńdik úshin dodaǵa,
Qalǵan joqpyn janǵa jaıly jaǵada.
Qalyń elim,
Qara ormanym, sertim sol,
Meniń janym sender úshin sadaǵa!
Týǵan eldi, týǵan jerdi súıýdiń, onyń búgini men bolashaǵy úshin otqa daıyn kúıýdiń sertindeı serpindi de senimdi bul jyrdy oqyǵanda keýdeńdi márttik pen mereı qatar kerneıdi. Aqyn adal syryn ashyq aıtyp qana otyrǵan joq, bárimiz jıi aıta beretin patrıotızmniń paradıgmasy osy jyr desem, artyq aıtqandyq bolmas. Bul óleń – kitaptyń kilti ári onyń ıdeıalyq temirqazyǵy. «Máńgilik El» ulttyq ıdeıasyn kórkem tilde keıipteýdiń kórinisin osy jınaqtan óte mol ushyratasyń. Jeke bastyń qamy emes, eldiń jaıy men janyn oılaǵan janashyr peıil jyr jınaǵynyń jalpy túzilimin qurap, ony basqalardan erekshe kórsetedi. «Aqyn – qaıratker» degen qaǵıdanyń kórinisi – osy eńbekten anyq ta qanyq ańǵarylady.
Jınaqtyń úshinshi bólimindegi «Ult urany – Ulytaý», «Nyǵmet aıy – Naýryz» degen tolǵaý-dastandary alǵan taqyrybyn tereń ıgerýdiń, Prezıdenttiń sara da dana saıasatyna aqyndyq alǵyrlyqpen ún qosýdyń, halqymyzdyń salt-dástúrin saqtaýdyń syndarly da nurly jolyn kórsetýdiń ozyq úlgisin tanytyp, oqyrman janyn rýhanı sáýlege shomyldyrady. Etnografııalyq tolǵaý men Ulytaý dastanynyń alǵashqy 33 shýmaǵynyń árbir 4 joly da bir ǵana «U» árpimen órnektelip kelýi, aqynnyń shynaıy sheberligin qapysyz kórsetedi. Allıterasııa men assonans ádisimen uzaq jyr jazý qaı aqynnan da erekshe talantty talap etedi. Aqyn bul talaptan sátti shyǵa alǵan.
Patrıottyq poezııa, názik syrshyldyq, synshyldyq pen shynshyldyq, Otan múddesin jeke bastyń qamynan joǵary qoıý – «Shýaqty shaqtyń» eń basty tabysy. Jınaqtyń ekinshi bólimindegi syrshyl lırıkalary búgingi qazaq óleńiniń jańa deńgeıin – oıshyldyq pen sezimtaldyqtyń tutas tini bolyp quıylyp, tereń astar tanytyp, fılosofııalyq oı tolǵamdaryn, taqyryptyq jańalyqtyń san alýan qyrlaryn jarqyratyp jaıyp salady. О́zine tán kórkemdik kestesi burynnan oqyrmanǵa kópten tanys aqyn bul jańa jınaǵyna áıgili «Abaı jolyndaǵy» bala Abaıdyń «osy úsh kúndik jolǵa shákirt bala baryn saldy» degen sóılemin eske alyp, aqyn bul eńbegine baryn salǵan eken degen oıǵa taban tiredik. Jáne onyń osy jolda saparynyń sátti bolǵanyna qýana qol soqtyq.
О́tegen Oralbaıuly ádebıetke búgin ǵana kelgen aqyn emes. Onyń ónegeli ómirbaıanynda týǵan ádebıetke adal qyzmet etýdiń jarqyn joly jatyr. Ol kezinde «Lenınshil jas», «Egemen Qazaqstan», «Dala dıdary» respýblıkalyq gazetterinde jemisti qyzmet atqaryp, aqyndyǵy men qosa parasatty pýblısıst, halyqshyl qalamger retinde keńinen tanyldy. Ádebı ortaǵa jas bolsa da qapysyz daıyndyqpen keldi. Onyń qalamynan týǵan jyrlary alǵashqy «Tuńǵysh» atty shaǵyn kitaby jaqsy baǵaǵa ıe bolyp, úlken synshylardyń oń lebizine mysal boldy. Aqynnyń ádebı shyǵarmalary týraly kezinde mádenıetimizdiń maıtalman qaıratkerleri Ábdilda Tájibaev, Ábý Sársenbaev, Muhametjan Qarataev, Halıjan Bekqojın, Zeınolla Qabdolov, Zeınolla Serikqalıev, Seıdahmet Berdiqulovtar iltıpatty baǵa berip, KSRO Jazýshylar odaǵyna ótýge M.Qarataev, H.Bekqojın, Z.Qabdolov aǵalary kepildeme bergeni esimde. Ol aǵalarynyń asyl peıilin aqtap, 1980 jylǵy Búkilodaqtyq poezııa festıvaliniń, 1978 jyly «Jiger» festıvaliniń tuńǵysh laýreaty atandy. О́tegen álemniń 40-tan astam aqyndarynyń óleńderin qazaqsha sóıletken qalamger. Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń, BAQ salasyndaǵy Elbasy syılyǵynyń laýreaty. Jastar gazetinde júrgende onnan astam óleń-ocherk destelerin jasady. Halyqqa keń taraǵan otyzdan astam án mátinderin jazdy.
Mysaly, qaıyrmasy:
«Senderge árdaıym oryn bar,
Aq otaý tórine qonyńdar.
Aq tilek batamyz beretin:
Baqytty bolyńdar, bolyńdar, – dep úılený toılarynda shyrqalyp kele jatqan toı ániniń óleńi – О́tegendiki. Osy jyry kitaptan laıyqty ornyn alǵan eken. Bul ándi qazir álem qazaqtary bar elderdiń bárinde oryndalyp júr. Hıt atanyp, qurmetke laıyq bolǵan án. Talaı án-óleńi bas júldege ıe boldy. 7-shi Qysqy Azıada oıyndarynyń, Túrkistan, Aqtaý, Atyraý gımnderiniń avtory.
Men osynyń bárine kópten kýámin. Sodan bergi jyldarda О́tegen qazaq jyr kóshine 14 óleńder jınaǵyn berdi. Bári de óz kezinde jaqsy jaǵynan atalyp otyrdy. Bul úrdisti О́tegen inim áli buzbastan keledi. Merzimdi baspasózde jarııalanyp júrgen ár maqalasynyń ózi aqyndyq tilmen tógilip, azamattyq kózqarasy alǵaýsyz kórinip kele jatqan О́tegen Oralbaıulynyń «Shýaqty shaq» jyr jınaǵy Memlekettik syılyqty ıemdenýge qaı jaǵynan da tolyq laıyqty eńbek dep nyq senimmen aıtamyn. Memleketke adal qyzmet jasaǵan aqyn memleket tarapynan baǵalansa, bul ádildik bolar edi.
Sanaly sózdiń salmaǵyn sezindirgen «Shýaqty shaqtyń» shabysy shalqar, kóshi salqar, asýy asqar bolýyna men pikir almasqan talaı talanttar shyn júrekten tilekshi.
Kóp tilegi qabyl bolyp, jaýhar jyrdyń baǵy jansyn!
Taǵy da qaıtalap qadap aıtamyz – qabyrǵaly qazaq ádebıetiniń altyn qorynan oıyp turyp óz ornyn alatyn «Shýaqty shaq» – jaýhar jyr, tunyp turǵan tunyq syr. N.Á.Nazarbaevtyń: «Bizge Táýelsizdik kózimen qaraıtyn ádebıet kerek!» sóziniń údesinen shyqqan «Shýaqty shaq» Memlekettik syılyqqa ábden laıyq!
Sábıt DOSANOV,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty,Sholohov atyndaǵy halyqaralyq
ádebı syılyqtyń ıegeri
Almaty
