«Ekspedısııa maqsaty tolyq oryndaldy, Reseı Federasııasynyń Volgograd oblysy aýmaǵynda Bókeı ordasynyń sońǵy bıleýshisi Jáńgir han Bókeıulynyń jazǵy ordasy bolǵandyǵy tolyq dáleldendi. Bes kúndik sapar barysynda Jáńgir han saldyrǵan «Han bógetin», sol zamanda qaraǵaıdan qıyp saldyrǵan úılerdi kórdik, jergilikti zertteýshilermen, turǵyndarmen kezdesip, kóp aqparat aldyq», - deıdi ekspedısııa jetekshisi, Batys Qazaqstan agrarlyq-tehnıkalyq ýnıversıteti janyndaǵy Jáńgir han mýzeıiniń meńgerýshisi Nurjan Tólepov.
Oraldyq toptyń quramynda tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent, «О́simdik sharýashylyǵy jáne jer óńdeý» kafedrasynyń meńgerýshisi Marat Ońaev, tarıh kafedrasynyń aǵa oqytýshysy Jannat Ǵalıeva da bolǵan edi. Ǵalymdar áýeli Volgograd memlekettik agrarlyq ýnıversıtetinde bolyp, reseılik áriptesterimen kezdesti. Sapar barysynda eki eldiń joǵary oqý oryndary arasynda áriptestikti damytý, sonyń ishinde «Han bógeti» sııaqty tarıhı mekenderdi birlese zertteý máselesi kóterildi. Reseılikter Volgograd ýnıversıteti bazasynda eki eldiń mektep oqýshylary men stýdentteri arasynda halyqaralyq jas ólketanýshylar oqýlaryn ótkizýdi usynsa, qazaq jaǵy «Bókeı ordasy Qazaqstan men Reseı tarıhynda» atty halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa uıymdastyrýdy usynyp, meımandardy Bókeı ordasy aýdanyndaǵy tarıhı oryndardy kórýge shaqyrdy. Bul usynys VolMAÝ-dyń halyqaralyq baılanystar jónindegi prorektory Elena Patrınadan, agrotýrızm jáne aımaqtyq ólketaný kafedrasy meńgerýshisi I.Kravsov tarapynan qoldaý tapqan.
Árıne, eń qyzyqty kezdesýler Jáńgir hannyń jazǵy ordasy qonǵan qazirgi Pallasov jerinde ótti. Tarıhqa kóz salsaq, 1839 jyly 19 shilde kúni Jáńgir han I Nıkolaı patshaǵa hat jazyp, Bókeı ordasynyń jerin keńeıtip, 10 eldi meken salýǵa ruqsat suraǵan eken. Tarǵyn ózenindegi Han bógeti 1843 jyly kóktemde aıaqtalǵan. Jazǵy ordanyń saltanatty qurylystary da osy kezeńde salyna bastaǵan.
«Qazir Kýmysolechebnısa («Qymyzben emdeý») dep atalatyn aýylǵa kirgenimizde, klassıkalyq qazaq oıýlary bederlengen qaraǵaı úıler kózimizge ottaı basyldy. Aýyldyń irgesinde kóne zırat, onda arab jazýly, tóre tańbaly qulpytastar saqtalǵan. Jáńgir hannyń jazǵy ordasy osy jer bolǵanyna kúmánimiz qalmady», - deıdi ekspedısııa múshesi, jýrnalıst Danııar Bahıshev.
1843 jyly Jáńgir han turǵyzǵan bóget týraly tarıhı jazbalar da saqtalǵan.
N.Troıskııdiń jazbasynda: «Tarǵyn ózeniniń jaǵasyndaǵy han jaılaýynda jemis aǵashtary bar baq ósip tur. Terekterdi sýarý úshin ózenge shyǵyr ornatylǵan. Baq jaqsy kútilgen, osy jerde qııar, qaýyn-qarbyz egiletin baqsha alqaby da bar» dep kórsetken.
Bir qyzyǵy, dál osy baq keıin hannyń nemeresi, belgili aqyn Sháńgereı Bókeevke mura bolǵan. Jergilikti qazaqtar Sháńgereıdi de «han» dep atapty. Osy Savınka aýylynyń turǵyny S.Jamanbalıevanyń esteligine qaraǵanda, Sháńgereıdiń baǵynda alma, almurt, órik, taǵy basqa joǵary sortty jemis aǵashtarynyń túr-túri ósip, 1917 jylǵa deıin sol mańdaǵy halyqty qamtamasyz etip turǵan eken. Azamat soǵysy bastalyp, el alasapyran bolǵanda Sháńgereı aǵaıyndaryn saǵalap qonys aýdarsa, Sovet úkimeti burynǵy Han aýylynan ókpe aýrýyna shaldyqqan jandardy qymyzben emdeıtin saýyqtyrý ortalyǵyn ashqan. Álbette, bıe baılap, qymyz daıyndaýshylar – jergilikti qazaqtar bolǵan.
Ekspedısııa múshelerin qyzyqtyrǵan – burynǵy «Han bógetiniń» jaıy bolatyn. Búginde Savınka jáne Lımannyı aýyldarynyń arasynda bul bóget áli saqtalǵan eken. Tarǵyn ózenin bógep, jaıylmaǵa sý shyǵaryp, sol arqyly baý-baqsha egip, ári mal azyǵyn mol qamdaǵan Jáńgir hannyń sharýashylyǵy órkendep, maly myńǵyryp ósken desedi.
Osy jerde Savınka orta mektebinde geografııa pániniń muǵalimi, mektep mýzeıiniń meńgerýshisi bolyp qyzmet etetin Elena Ýtropova qazaqstandyq ǵalymdardy qushaq jaıa qarsy alǵan. Joǵarydaǵy qyzmetine qosa oqýshylardyń tarıh úıirmesin júrgizetin E.Ýtropova óz shákirtterin týǵan jerdiń tarıhyn bilýge baýlyp júredi eken.
«Biz aýlymyzdyń tarıhyna qatty qyzyǵamyz. Ásirese aýyl mańyndaǵy qulpytastardy zerttegimiz keledi. Biraq ony oqıtyn mamandar joq. Sondyqtan, qazaqstandyq áriptesterimizdiń kómegine zárýmiz. Bizdiń bastamamyzǵa oqýshylardyń ata-analary da atsalysyp júr. Soǵan qýanamyz», - dep aǵynan jarylǵan E.Ýtropova Aısha Qajyǵalıeva esimdi shákirtiniń Volgogradta oblystyq deńgeıde ótken tarıhı konferensııaǵa óńirdegi qazaq qulpytastary týraly ǵylymı eńbegimen qatysyp, júldeger bolǵanyn maqtanyshpen aıtypty. Jergilikti ólketanýshylardyń talap etýimen kóne qazaq qulpytastary mádenı mura tizimine tirkelip, memleket qorǵaýyna alý máselesi qolǵa alynǵan.
«Biz osy saparymyzdyń nátıjesin «Han bógeti – ashyq aspan astyndaǵy murajaı jádigeri» atty ǵylymı jınaq etip shyǵaramyz. Shyn máninde Jáńgir hannyń jazǵy ordasynda saqtalǵan birneshe kóne ǵımarat memleket qorǵaýyna alynyp, mýzeı ashylsa, keremet bolar edi. Biraq bul halyqaralyq deńgeıde sheshiletin is qoı», - deıdi ekspedısııa jetekshisi Nurjan Tólepov.
Qazbek QUTTYMURATULY
«Egemen Qazaqstan»
Batys Qazaqstan oblysy
Sýretti túsirgen Danııar BAHIShEV
