Syǵanaq búkken syr

Orta ǵasyrda qala mońǵol shap­qyn­shylyǵyna ushyraǵan. 1219 jyly Joshynyń qoly Syǵanaqty qorshaıdy. Ol qol astyndaǵy musylman saýdageri Hasandy jiberip, qala turǵyndarynan qarsylyqsyz berilýdi talap etedi. Syǵa­naqtyqtar Joshynyń ókilin moń­ǵoldarǵa satylǵany úshin óltirip, qa­la­ny qorǵaýǵa kirisedi. Shaıqas bir apta kúni-túni úzdiksiz júredi. Joshy qalany basyp alady. On myń adamdy qoısha qyryp, Hasen qojanyń balasyn ákim etip taǵaıyndaıdy. Sóıtip Syr boıyndaǵy taǵy bir iri qorǵan-qala mońǵoldar qolyna kóshedi.

HIII ǵasyrdyń ortasyna qaraı Syǵanaqta tirshilik qaıta jandana­dy. Qalanyń sharýashylyǵy men má­denıeti sharyqtap damıdy. Altyn Orda bıleýshileri Syǵanaq qalasyn astana etip, kúmisten aqsha quıýdy jolǵa qoı­dy. Erzen hannyń uly Múbárak Qojanyń esimi kórsetilgen (1320-1344) hıjra bo­ıynsha 768 jyly Syǵanaqtan soǵylǵan 5 tıyn Peterbýrgtaǵy Ermı­tajda saqtaýly. Erzen han 25 jyl bılik quryp, 1345 jyly dúnıe salyp Syǵanaqta jerlendi. Osydan bas­tap Syǵanaq Joshy han – Orda Er­zen áýletinen taraǵan altynordalyq aq­súıekterdi jerleıtin ata qoryqqa aınaldy.

Al XIII-XVI ǵasyrlarda Syǵanaq iri saýda ortalyǵyna aınaldy. Syǵanaq jaıly asa qundy derek qaldyrǵan adam Muhammed Shaıbanı hannyń jylnamashysy Fazlalah ıbn-Rýzbıhan Isfahanı óziniń «Mıhman-name Buqar» atty eńbeginde qalada «kún saıyn bes júz túıeniń eti qýyrylyp, keshke qaraı odan túıir de qalmaıtyn» dep jazǵan. Deshtiniń ataqty handary mindetti túrde Syǵanaqqa jerlenip, kesene (mavzoleı) turǵyzylatyny týraly derekti jazyp qaldyrǵan da osy Rýzbıhan.

Budan biz Syǵanaq qalasy HV-HVII ǵasyrlarda iri ortalyq bolǵanyn baıqaı alamyz. Ony arheologııalyq zertteýler de dáleldep otyr. 1867 jyly orys arheo­logııalyq komıssııasynyń tapsyrmasy boıynsha arheolog P.I.Lerh Túrkistan aımaǵyndaǵy ortaǵasyrlyq qalalardy qarap shyǵýǵa jiberiledi. Ǵalym qalada bolyp, onyń qaı jerde ornalasqany týraly aqparat bergen alǵashqy adam.

1899 jyly Túrkistan ólketaný bóliminiń meńgerýshisi V.A.Kallaýr da qalaǵa barlaý jumysyn júrgizip, onyń topografııasyn sıpattap,  qalanyń shyǵys jaǵyndaǵy qaqpasy aldyndaǵy 100 metr jerdegi meshittiń jobasyn qaǵazǵa túsiredi. 1927 jyly Reseı Ǵylym akademııasy janyndaǵy materıaldyq mádenı ınstıtýtynyń tapsyrmasy bo­ıynsha Syǵanaq qalasyn A.Iý.Iаkýbovskıı birshama tyńǵylyqty zerttegen. Ol qa­lanyń topografııalyq jaǵyna kóńil bó­­lip, janyndaǵy keı­bir qabyrǵalary saq­taýly turǵan ǵımarat­tardyń sýretin túsirip alǵan. Qala týraly úlken ǵylymı maqala jazǵan.

Sondaı-aq akademık V.V.Bartold Ystanbulǵa barǵan saparynda onyń kitaphanasynan «Mıhman – nama-ıı Buhara» («Buharalyq qonaqtyń jazbalary») atty eńbekti kezdestiredi. Osy qoljazbadan syǵanaqtyq aqynnyń:

Shyqqan munda ǵulama da, dana kóp,

Aıtady jurt qasıetti qala dep.

Qaıta týý násip bolsa, dúnıe-aı,

Qaıtyp osy Syǵanaqty qalar ek, – dep jazǵan óleńin kóshirip alady. Ony Syǵanaqty zerttep júrgen A.Iý.Iаký­bovskııge ákelip beredi. Keńes kezinde 1947 jyly A.Bernshtam kelip qalanyń to­po­grafııalyq jobasyn qa­ǵaz­ǵa túsirse, 1950 jyldary OQAE-nyń jetekshisi  E.I.Agee­va men  G.I.Pase­vıchter arheologııalyq barlaý jumys­taryn júrgizgen.

Odan keıin 1970 jyldary qalaǵa OQAE Otyrar arheologııalyq ekspedı­sııasynyń meńgerýshisi K.A.Aqyshev pen K.M.Baıpaqov Syǵanaqqa Otyrardan keıingi ataqty ekinshi qala dep anyqtama bergen.

Syǵanaq arheologııalyq ekspedısııasy júrgizgen qazba jumystarynyń nátıjesinde qala H-HII ǵasyrlardan HV-HVIII ǵasyrlar arasynda gúldenip ómir súrgendigi anyqtaldy. Ekspedısııa nátıjeleri boıynsha, qazirgi Syǵanaq jurty eki bólikten: shahrıstan jáne oǵan úsh jaǵynan janasyp jatqan rabattan turǵan. Onyń ońtústik-shyǵys bóliginde ornalasqan shahrıstan kezinde pishimi besburyshqa uqsaıtyn myqty qamal bolǵan, onyń ólshemderi: soltústigi 275 metr, soltústik-batysy 175 metr, oń­t­­ús­t­ik-batysy 190 metr jáne ońtústigi 175 metr, al ońtústik-shyǵysy 320 metr kóle­minde. Bıiktigi 1,5 metr. Qala 6-7 metr shyǵyńqy 15 tóbeshikke aınalǵan jáne munara izderi saqtalǵan, qasynda Sýnaq ata meshiti bar.

«Qalanyń shyǵys jaǵyndaǵy qaqpa­synyń aldynan 100 metr qashyqtyqta kúıdirilgen kirpishten (25h25h5 sm) jasalǵan HIII ǵasyr aıaǵynda saǵana salynyp, onyń janyna tabynatyn ǵımarat keıinnen HIV ǵasyrdyń aıaǵy men HV ǵasyrdyń basynda meshitke aınal­dyrylǵan, oǵan basty dálel ǵı­marattyń ońtústik qabyrǵasyn tesip mıhrab jasalǵan. Osy kezden bastap ǵımaratty aınaldyra kishi bólmelermen jalǵaǵan. Soǵan qaraǵanda ǵımarattyń qoldanysta bolǵan sońǵy ýaqytynda meshit-medreseniń de rólin atqarǵan tárizdi. Ol shamamen HH ǵasyrdyń 20-jyldaryna deıin ómir súrgen» degen qorytyndy jasalǵan.

Elbasynyń 2005 jylǵy Qazaqstan halqyna dástúrli Joldaýyna sáıkes, ejelgi Syǵanaq qalasyn týrızmniń iri ortalyǵyna aınaldyrý úshin arheo­logııalyq qazba jumystary júrgizilgen qorǵan qaqpasyn, qalanyń ishindegi ǵıma­rattardy, meshit, medreseler, kitap­hanalar sııaqty mańyzdy – áleýmettik-turmystyq nysandardy orta ǵasyrdaǵy bastapqy qalpyna keltirip, restavrasııa jumystaryn júrgizýge memleket tarapynan qomaqty qarjy bólinýde.

 Joǵarydaǵy jumystardy atqarý kezinde 2016 jyly «Syǵanaq tarıhı mádenı-qoryq murajaıy» qoǵamdyq birlestigi quryldy. Qazirgi tańda Syǵanaq qalasynyń ınfraqurylymyna joba jasalynyp, aldaǵy ýaqytta kógaldandyrý, abattandyrý, asfalttalǵan jol, aýyz sý, káriz júıelerin júrgizip, kelgen de­malý­shylarǵa arnap qonaq úı, «Syǵanaq tarıhy» mýzeıi, avtoturaq salynatyn bolady. Jáne de osy týrızmdi damytý arqyly sheteldik týrıster kelip, eli­mizdi álemge tanytyp jatsa, nur ústine nur bolar edi.

Shyndyǵynda, oblysta týrızmdi damytý úshin jasalyp jatqan jumystardyń qarqyny kóńil kónshitpeıdi. Qazirgi týrızm­ge aldymen buqaralyq sıpat qa­jet, ıaǵnı mektep oqýshylaryn nemese qyzyǵýshylyq tanytqan kisilerdi obly­symyzdaǵy tarıhı oryndarǵa jıi aparyp turǵan abzal. Sonda ǵana bizge ishki týrızmdi damytýǵa sál de bolsa aıqyn jol ashylady.

Dál qazirgi ýaqytta Syǵanaq qalasy tómpek astynda qaınaǵan syr, sarǵaıǵan tarıhymyzdyń qupııasyn qoınaýyna búgip, siresip jatyr. Búkil damyǵan elderde týrızm salasyna aıryqsha mán beriledi, soǵan sáıkes, tarıhı jerlerde kóptegen murajaılar ashylyp, halyqqa paıdasyn tıgizip, jumys atqarýda.

Kóne Syǵanaq qalasy – bolashaqta Batys pen Shyǵystyń órkenıeti men máde­nıetiniń arasyndaǵy dıalogty damy­ta alatyn Túrkistan oblysynyń maqtanyshy bolar edi.

Qazaq memleketiniń astanasy bolǵan áıgili Syǵanaqty jer qaınaýynda tas­tamaýymyz kerek. Arheologııalyq ju­mys­ty jalǵastyryp Syǵanaqty ashyq­aspan astyndaǵy mýzeıge aınaldyryp, sol jerge demalys orny men «Syǵanaq tarıhy» mýzeı-qoryq ashyp, «Syǵanaq – Qazaq memleketiniń astanasy» degen monýment turǵyzý qajet. Astananyń bir kóshesin Syǵanaq dep ataǵanymyz ıgi is boldy. Ári qaraı Túr­­kistan qalasy aýdanynyń birin Sy­ǵanaq dep atasa, tarıh aldyndaǵy bir boryshymyzdyń ótelgeni bolar edi.

Rysbek ASQARULY, 
«Syǵanaq tarıhı-mádenı qoryq-murajaıy» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy