Taǵy da sol Uly Abaıdyń: Esińde bar ma jas kúniń, ...Qudaı-aý, qaıda sol jyldar, Mahabbat, qyzyq mol jyldar? Aqyryn, aqyryn sheginip, Alystap ketti-aý qurǵyrlar! – deıtini bar emes pe?! Ońashada osy tektes oılarǵa berilip, balalyq kezdegi dostaryńdy alasura izdegende kóńiliń kólkip, júregiń eljireı túsedi.
Osylaısha kún qurǵatpaı izdep, aqyldasyp, pikirlesip, oı bólisip, syrlasyp júretin bala kezden dosym Málik Naýryzǵalıuly Jekeevpen baldáýren balalyq shaǵymyz Egindibulaqta ótti.
Men osy jasyma deıin jolym túsip, dúnıeniń talaı buryshynda saparda bolǵanmyn. Biraq qansha jerdi sharlasam da kindik qanym tamǵan – Egindibulaq aýylym solardyń bárinen de bıik turatyndaı. Tipti, tabıǵı ásem kórki men mol orman-sýy bolsa da, ol jer meniń Egindibulaǵym sııaqty aıalaı almaıdy, topyraǵy men kók maısasy eljiretpeıdi. Aýyl irgesindegi Aqbulaqtyń sýyn kósip iship, betkeıdegi shaǵylyn keship, Batpaqtynyń qamysy deneńdi sıpap ótkende baıaǵy baldáýren balalyqtyń ǵajaıyp sýretteri kóz aldyńa beınebaıan bolyp kele qalatynyn qaıtersiń.
Topyraǵy men sýyna kıe qonǵan shaǵyn ǵana Egindibulaqtyń qursaǵynda talaı ul-qyz tárbıelenip-ósip, keıin «Silteseń – semser, qorǵansań qalqan bolar» adal perzentter, eljandy azamattar qataryna kóterildi.
Egindibulaq shaǵyn aýyl bolyp kóringenimen bazarly bolatyn. Kórshi-kólemniń aıaq-tabaǵy aralasyp, oıyn balalary bir-biriniń úıinen kóje-sý iship júre beretin. Biraq, biz betaldy oıyn qýa bermeıtinbiz. Kórshi Begaly aýyly men Egindibulaqty qosqanda 60-tan astam qatar-qurby barmyz. Uly Otan soǵysynan keıingi aýyr shaqtar: halyq sharýashylyǵyn qalpyna keltirý; eresekterdiń jumys qoly jetpeıdi, sondyqtan biz sııaqty balalardy kolhozdyń jumysyna salyp, úlkenderge kómektestik. Belimiz eńbekpen túzelip, qataıdy. Qansha aıtqanmen oıyn balasy emespiz be, kolhozdyń jumysynan búgilip kelsek te, oıynǵa ýaqyt tabatynbyz.
Aýyl Aqbulaq, 1 Maı, Qyzyl Tý bolyp «shaǵyn aýdandarǵa» bólinetin edi. Qatar-qurbylardyń arasynda neshe bir túrli ulttardyń balalary bolatyn. Al Qyzyl Týda biraz sheshender men nemisterdiń de otbasylary turdy. Biraq tilimiz de, oıynymyz ben oıymyz da bir.
Mine, sol qatarlarymnyń aldy qazir seksenniń seńgirine saparlap barady. Egindibulaqtyń tósinde týǵan jerdiń topyraǵy men kókmaısasyn tósenip, birge ósken Mákeń-Málik Naýryzǵalıuly da 70 jasqa tolyp jatyr. Málik týmysynan-aq ereksheleý bolyp qalyptasty. Bastaýysh klastarda birge oqyp, Qobdanyń ınternatynda birge jattyq. Internattyń ortaq qazanynan as iship, birimizde bardy ekinshimiz bólisip, bir-birimizdi tolyqtyryp júrýshi edik. Málik aramyzda óziniń jınaqylyǵymen, uqyptylyǵymen erekshelenip turatyn. 6-7 klastarda oqyp júrgende-aq kıim kıisi, júris-turysy ádepti, estetıkalyq talǵamy joǵary, «aqyryn júrip, anyq basyp», qurby-qurdastarymyzǵa, keıinnen áriptesterimizge de úlgi boldy. Aýyldyń úlkenderi jaryqtyq adam tanyǵysh qoı! Solar aıtatyn: «Málik óskende kelisti «slýshaı» bolady» dep. «Slýshaı» degenderi «slýjashıı» eken ǵoı, artynan túsindim. Shynymen-aq Mákeń naǵyz memlekettik qyzmetshiniń úlgisin kórsetti.
Málik eńbek jolyn aýylda traktorshy bolyp bastaǵanmen, sonymen shektelip qalmady. Aýyldaǵy qym-qýyt eńbektiń ystyq-sýyǵyna shyńdalyp shyqqannan keıin, 1971 jyly Oraldaǵy Batys Qazaqstan aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyn ǵalym-agronom mamandyǵy boıynsha bitirip shyqty.
Instıtýtta teorııalyq jaǵynan pisip-jetilgen jas jigit Qobda aýdanynyń «Jaryq» keńsharyna tuqymtanýshy agronom bolyp jumysqa ornalasty. Sózi isine, isi sózine ilesip, jalyndap-aq tur. Otqa salsań ottan, sýǵa salsań sýdan taıynbaıtyn, ábden shyńdalǵan almas qylysh sekildi ótkir jigit. Komsomol jastarǵa basshylyq jasaýǵa dál osyndaı, Málik sekildi myqty jigitter qajet bolatyn. Qobda aýdanynyń jastary kezekti esep berý jáne uıymdastyrý konferensııasynda Málikti aýdandyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshylyǵyna saılady. Jalyndaǵan jastardyń senimin arqalaǵan ol jumysqa jan-tánimen, jańashyl bastamalarmen, qaıtpas qajyr-qaıratpen kirisip ketti. Aýdanda komsomol-jastardan quralǵan eńbek ujymdaryn uıymdastyryp, olardy halyq sharýashylyǵynyń barlyq salalaryna belsene aralastyrdy.
Aýdandyq partııa komıteti memlekettik basqarý organynda jumys isteýde jaqsy qyrynan kórinip, qabiletin tanyta bilgen Málik Naýryzǵalıulynyń partııalyq iste teorııalyq jaǵynan shyńdalýy qajet dep sheshti. Sóıtip, ony Qazaqstan KP Ortalyq Komıtetiniń janyndaǵy joǵary partııa mektebine oqýǵa jiberdi. Joǵary partııa mektebindegi jyldar partııa jáne atqarý organdarynyń bolashaq basshysynyń senimdi irgetasyn qalady.
Sodan keıin Qobda aýdanynda alǵashynda halyqtyq baqylaý komıtetinde, keıin aýpartkomnyń ekinshi hatshysy qyzmetinde Mákeń kez kelgen basshylyq qyzmetti dóńgeletip áketetin iskerlik qabiletin kórsete bildi.
Mákeń úshin Qazaqstandaǵy kóp salaly úlken aýdandardyń biri – Shalqar aýdanynda qyzmet jasaǵan jyldar erekshe tabysty boldy. Shalqar – buǵan deıin oblystyq deńgeıde basshy kadrlar daıyndaǵan úlken mektep, halqy synshyl ári shynshyl, aýmaǵynda sol kezdegi iri-iri temirjol, gaz, qurylys kásiporyndary qarqyndy jumys istep turǵan, jumysshylary men ıntellıgensııasy qalyptasqan irgeli el. Qyryqtyń qyrqasyna áli de shyǵyp úlgermegen Málik Naýryzǵalıuly osy aýdanǵa halyq depýtattary keńesi atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolyp taǵaıyndaldy. Budan buryn bul laýazymda nebir marqasqa kadrlar bolǵan. Qobdadan góri qazaqylyǵy molyraq ólkege kelgen Mákeń shalqarlyqtarǵa birden-aq sińisip, halqymen de, azamattarymen de aralasyp ketti. Gorbachevtiń qaıta qurý saıasaty naýqanynyń kúıip turǵan kezi. Qaısybireýler otqa urynǵan kóbelek sekildi kúıip ketip jatty. Keıbir naýqanshylar tipti «belsendi» bolyp aldy. Osyndaı sátte atqarýshy organǵa basshylyq jasaý ońaıǵa túspedi. Biraq Málik Naýryzǵalıuly qyp-qyzyl shala naýqannan góri utymdy, halyq múddesine jaqyn istermen aınalysty. Ony aýdannyń «eski gvardııashylary» iskerligine qarap baǵalady, ishke tartty, janashyrlyq aqyl-keńesterin berdi.
Shalqar – Qyzylorda oblysymen shektes, keýip bara jatqan Aral teńiziniń bir múıisinde ornalasqan, myna jaǵy Ústirt, Qaraqalpaqstanmen shekaralas aýdan. Jer kólemi Eýropanyń birneshe memleketteri syıyp keterlikteı damyp jatyr. Birneshe kún qona-jastanyp júrmeseń, shalǵaı jaıylymdaryn aralap shyǵý múmkin emes. Sol Shalqar irgedegi Aral teńiziniń ekologııalyq zardabyn tartyp-aq otyrǵan edi. Biraq aıqaıshysy bolǵanmen, estir qulaq bolmaı, ekologııalyq apat aımaǵynan tys qaldy.
Málik Naýryzǵalıuly osy sharýaǵa jeńdi túrip, bilegin sybanyp kiristi. Sol kezderi Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy N.Á.Nazarbaev Shalqarmen kórshiles Aral aýdanyna saparlap kelgen bolatyn. Bul kezdesýge Shalqar aýdanynyń delegasııasyn basqaryp, Málik Naýryzǵalıuly da barady. Sóz kezegi kelgende shalqarlyqtardyń janaıqaıyn respýblıka basshysyna jerine jetkizip baıandap beredi. Budan buryn Almatydaǵy talaı quzyretti organdardyń esigin tozdyryp, laýazymdy tulǵalardyń qulaǵyn sarsytqan túıindi másele. Qolda bultartpas dáıek te, qaǵazǵa túsirilgen derek te bar. Biraq sheshýshi organdarda yqylas joq. Nursultan Ábishuly tabanda Mınıstrler kabınetine tapsyrma beredi.
Qadalǵan Mákeń qajymady, qalmady, tıisti adamdardyń kózin jetkizdi, dáleldedi... Nátıje boldy, Shalqar aýdany Aral ekologııalyq apat aımaǵyna engizildi. Bul – úlken jeńis edi! Bul degenińiz ortalyqtan qosymsha qarajat, kóptegen jeńildikter, san túrli kepildikter bolatyn.
Kóp uzamaı Málik Naýryzǵalıuly birneshe úmitkerler arasynda basym daýyspen Shalqar aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp saılanǵanda aýdannyń úlken-kishisi rıza boldy. Bul – Kommýnıstik partııa júıesiniń eń bir qıyndyq kezeńin bastan keship jatqan ýaqyt bolatyn. Biraq Mákeń qaı sátte de, qandaı máseleni de eń aldymen adamgershilik tarazyǵa salyp, sol boıynsha sheshim qabyldady. Málik Naýryzǵalıulynyń is-tájirıbesin ózge aýdandar úlgi qyldy. Al rýhanı, mádenı, áleýmettik turǵyda Mákeńniń Shalqarǵa jasaǵan qyzmeti, sińirgen eńbegi óz aldyna bir taý-tóbe!
Mákeń qatarynan assa da, halqynan asýdy kózdegen joq. Shynymen de halyqtan úlken kim bar?! Ol qaı ýaqytta da abyz Ábish aǵa aıtpaqshy: «Eń berik At, eń bıik At, eń baıandy At – Azamat!» degen qaǵıdaǵa laıyqty ómir súrip keledi.
Elbasy maǵan úlken senim kórsetip, amanat artyp, 2004 jyly óziniń Jarlyǵymen Aqtóbe oblysyna ákim qylyp taǵaıyndaǵan edi. Aqtóbe oblysy, onyń halqy ózime jaqsy tanys. О́ńirde týǵan ólkeniń janashyrlary da, ony kórkeıtýge daıyn otyrǵan isker azamattar men qarapaıym eńbekkerler de jetkilikti. Onyń ústine Mendeleev kestesindegi hımııalyq elementterdi oblystyń tabıǵı baılyǵynan túgeldeı derlik kezdestirýge bolady. Alys-jaqyn shetelderdegi ınvestorlar iskerlik baılanys jasaýǵa ázir otyr. Tek olarǵa qolaıly jaǵdaı jasaý qajet bolatyn.
Aqtóbede atqarylýǵa tıis, kezegin kútken ulan-ǵaıyr is kútip turdy. Alaıda mundaı alýan iske palýan kúshten góri bilimi men biligi jetik, iskerligi men yntasy mol adamdar kerek ekeni belgili. Aqtóbe dál osyndaı adamdardan kende emes. Sonyń biri de, biregeıi de osy Málik Naýryzǵalıuly. Sondyqtan Málik Naýryzǵalıuly Jekeevti eń jaýapty, júgi de aýyr oblystyq jer resýrstaryn basqarý komıtetiniń tóraǵasy qyzmetine shaqyrdym.
Mákeń jer máselesine asa jaýapkershilikpen qarap, ádildikti tý etti. Sonyń nátıjesinde bir súıem jer talan-tarajǵa túsken joq. Jerdi jónsiz jekeshelendirýge jol bermegen edi. Ásirese kórshiles jatqan memlekettermen shekarany aıqyndaýda asqan bilgirlikpen qyzmet etti.
Al Áıteke bı aýdanyndaǵy Úshqatty eldi mekenine keler bolsaq, munda memlekettik shekara týra kósheni bólip ótip jatty. Komıssııa músheleri aýyl turǵyndarymen, jurtshylyqpen kezdesip, solardyń pikirlerin tyńdady. Nátıjesinde eldi mekendegi ınfraqurylym jáne basqa da nysandar Qazaqstannyń ıgiligine berildi. Baıǵanın, Shalqar aýdandary arqyly ótip jatqan uzyndyǵy 206 shaqyrym О́zbekstanmen shektesetin shekarany delımıtasııalaý sharýalary da eshqandaı daý-damaısyz sheshildi. Úkimettik komıssııa quramynda Málik Naýryzǵalıuly máseleniń eń sońǵy núktesi qoıylǵansha jatpaı-turmaı eńbek qyldy.
Mákeńniń bizden ereksheleý bir qasıeti bar. Ol – jylqyqumar. Ákesi – Naýryzǵalı er-toqymy men noqta-júgeni saıly júırik at minip, kósemdep at shana ne tarantas arba jegetin, sonymen birge tazy salyp, ań aýlaıtyn seriligi bar edi. Mákeń de jylqy dese janyp túsedi. Jylqy malyn tereń zerttep júrgen ǵalym Serikbaı Rzabaevpen birge «TS-Agro» seriktestigin quryp, asyl tuqymdy «Kóshim» jylqysyn ósirýdi qolǵa aldy. Shaǵyn seriktestik jylqy zaýytyna aınaldy. Elimizdiń birqatar oblystarynyń kásipkerleri qazir osy zaýyttan aıǵyr, baıtal alyp, ózderiniń jylqylaryn asyldandyryp jatyr.
Qazaq azamattary bizdiń Mákeń sekildi etek-jeńi keń – keńpeıil, parasaty men shapaǵaty, meıirimdiligi men qaıyrymdylyǵy mol, namysy men paıymy zor bolyp kelse, ul-qyzymyz ulaǵatty bolyp, ultymyzdyń mańdaıyna shań tımeıdi.
Mákeńniń otbasy da barshaǵa úlgi qylarlyq, sáni men saltanaty jarasqan, árdaıym nurly shýaǵy tógilip turatyn qasıetti shańyraq. О́mirlik jary Saqypjamal Aıǵalıqyzymen Oralda stýdenttik shaqta tanysyp, otaý quryp, dúnıege Abat, Ásııa jáne Álııa sııaqty altyn asyqtaı, súıkimdi ul-qyzdar ákeldi. Saqypjamal Mákeńniń tabysty, nátıjeli qyzmet jasaýyna jaǵdaı jasap qana qoımaı jáne bala tárbıesimen shektelip qalmaı, ekonomıst mamandyǵy boıynsha jaýapty qyzmetter atqardy. Onymen qosa oblystyq deńgeıde depýtattyq qyzmetin de teń júrgizip otyrdy. Belsendi eńbegimen memlekettik marapattarǵa ıe boldy.
Málik Naýryzǵalıuly men Saqypjamal Aıǵalıqyzynyń ul-qyzdary qazir iri kompanııalarda, týrızm jáne bank salalarynda qyzmette. Al shúpirlegen nemerelerdiń aldy erjetińkirep, kishkeneleri shúldirlep, bal qyzyqtary taýsylar emes. Jekeevter áýleti tolyǵyp, tolysyp keledi.
Mákeńniń ómiriniń qaı belesinde de izgilik izi saırap, izetti isi jaınap jatyr. О́ziniń ómirin adal eńbekke, el-halyqtyń múddesine, memlekettik isterge arnap, urpaǵyn el azamattarynyń qataryna qosqan, úlkenge qamqor, kishige qalqan bolǵan Mákeń aýzy dýaly aqsaqaldardyń batasyn, kıe qonǵan keıýanalardyń alǵysyn aldy. Qazir ulylar ulyqtaǵan «bes kúndik ómirdiń» rahatyn kórip keledi.
Eleýsin SAǴYNDYQOV,
Memleket jáne qoǵam qaıratkeri, professor
