Jolaman Qaımenuly Tursynbaev sońynan erip kele jatqan biz úshin – asyl aǵa, qasyndaǵy zamandastary úshin – kemel er, al qazaq óneri úshin – qatardaǵy jaýynger. Kez kelgen maıdan jeńiske qatardaǵy ár jaýyngerdiń arqasynda jetedi. Qazaq óneri de solaı. Sońǵy jyldary eki notanyń basyn qosqanyna máz bolyp, ózin danyshpan sanap, keýdesin soǵýshylar kóbeıip ketti. Biraq olar emes, búginde qazaq ónerin damytyp, bıik shoqtyqqa shyǵarýshy kim desek, óz ortasynda, úndemeı, kúndelikti isin sapaly, kórkemdi túrde atqaratyn kásibı maman ǵana. Sol kásibı sheberligimen ulttyq mýzykamyzǵa súbeli úlesin qosyp júrgen mamannyń biri Jolaman Tursynbaev.
Zamannyń, eldiń sıpaty ózgerdi. Táýelsiz Qazaqstan mýzykasynyń bastaýy bolý keshegi keńes kompozıtorlyq mektebiniń sońǵy túlekteri, bizdiń býynǵa buıyrypty. О́zgergen zaman talabyna saı júrip, talaı qıynshylyqtan moıymaı ótip, tek qana alǵa umtylǵan biz, búgingi qazaq kásibı kompozıtorlyq shyǵarmashylyǵy álem mýzykasynyń birinshi qatarynda turǵanyn maqtanyshpen aıta alamyz. Onyń bir dáleli – J.Tursynbaev shyǵarmashylyǵy.
Jolaman Tursynbaev qazirde elimizdiń betke ustar kompozıtorlarynyń biri. Ánnen operaǵa deıingi, shaǵyn dıvertısmentten sımfonııaǵa deıingi túrli janrdy qamtıtyn shyǵarmashylyǵy búginde qazaq mýzykasynyń keler urpaqqa qaldyrar altyn qorynyń quramdas bóligi. Tys kózben qaraǵanda, mýzyka shyǵarý da jeńil, mynadaı óner bıigine shyǵý da op-ońaı kórinedi. Al shyn máninde qalaı?
Jolaman anasynan erte qaldy. Qýǵyn-súrginge ushyrap, on jyl otyryp kelgen ákesi ulyn erkeletpeı, erkekshe tárbıeledi. Degenmen, bizdiń áriptesterimizdiń arasynda jany názik, qarapaıym, adamgershiligi mol degende Jolamannan artyq eshkim joq. Kompozıtordyń bul minezi máıekti shyǵarmashylyǵynan da aıqyn kórinedi. Atap aıtar eki qyry bar: ol patrıottyq taqyryp jáne lırıkaǵa toly sulý áýen.
Qazaqta tektilik degen ǵajaıyp uǵym bar. Atanyń qanymen, ananyń sútimen urpaqtan urpaqqa darıdy. Jolamanǵa qarap, tegi myqty ekenine kúmándanbaısyń, onyń boıyndaǵy darynynyń, tereń fılosofııalyq oıynyń negizi de sonda jatyr. Qazaq «taqyr jerge shóp shyqpaıdy» deıdi. Jolaman shóp qaýlap ósken jerden shyqqan. Áıgili Segiz seri ánderiniń názik lırıkasy, Birjan sal týyndylarynyń asqaq pafosy, Jaıaý Musaǵa tán ásem jeńil áýen, Aqan seri shyǵarmalarynyń keń salqary Jolaman Tursynbaev shyǵarmashylyǵynda jalǵasyn tapty desek qatelespeımiz.
Men Qurmanǵazy atyndaǵy Almaty memlekettik konservatorııasynyń I kýrsyna túskenimde Jolaman Tursynbaev V kýrs stýdenti edi. Sol kezdegi 17 jastaǵy maǵan ol «shal» bolyp kórindi. Onyń ústine iri denesine qarap, «Myna kisi kompozıtor bolyp ne qylady, shtanga kótermeı me» degen oı da keldi. Búkil fakýltette, tipti konservatorııada qazaqsha sóılesetin ekeýimiz ǵana bolatynbyz, bálkim, sondyqtan shyǵar, tez til tabysyp kettik. Joqań orystildiler sııaqty emes, qazaq tarıhyna, etnologııasyna qatysty qyzyq áńgimeler aıtatyn. Qazaqsha aıtatyn, sondyqtan ony menen basqa eshkim tyńdamaıtyn. Ol kez qazaq dalasynda tarıh ta, mádenıet te joq, búkil jaqsylyqtyń bárin orys pen keńester ákeldi deıtin kez bolatyn. Keıin bildim, Ǵabıt Músirepov sııaqty danalarmen tyǵyz aralasatyn Joqań qazaq tarıhy baı, ejelden ózindik mádenıeti bar halyq ekenin múmkindiginshe jurtshylyqqa jetkizgisi keldi. Alaıda aramyzda tyńdaıtyn qulaq bolmady.
Kompozıtordyń ultjandylyq seziminiń túp tegin, tereńdigin onyń tarıhı tulǵalarǵa arnalǵan dúnıelerinen bilemiz. «Beket ata», «Er Jánibek», «Ulbıke», «Tóle bı» shyǵarmalaryn tyńdap otyrǵanda arqań shymyrlap, erekshe tolqısyń. Uly babamyz, XVIII ǵasyrdyń basynda ǵumyr keshken, «Elim-aı» dastanynyń avtory Qojabergen Tolybaıuly bastaǵan aqyn atalarymyz búginge ósıetin ózderi kelip aıtyp turǵandaı sezinesiń.
Kompozıtor shyǵarmashylyǵynda erekshe, tek ózine tán áýezdik úni qalyptasqan. Onyń estradalyq ánderin eshqashan eshkimmen shatastyra almaısyń. «Bir kúı bar dombyramda aıtylmaǵan» dep bastalatyn ánin alǵashqy ret estigende biraz adam tyrjyńdaǵany esimde. Tipti, «Qasym Amanjolovtyń sózin búldirdi» degender de boldy. Al shynynda, el qulaǵynda burynyraq Qasym aqynnyń ózi shyǵarǵan áni júrdi, sonymen salystyrdy. Endi mine, 40 jyl óte aıtarym, Tursynbaevtyń bul áni eshkimge bermes shedevr, jaýhar dúnıe.
Sýretshiler týyndylaryn kórermen óz kózimen kórip, baǵalaı alady. Aqyn, jazýshylar oqyrmandarymen tikeleı baılanysady. Al siz ben bizdiń aramyzda oryndaýshy tur, biz, kompozıtorlar solarǵa táýeldimiz. Osy turǵyda shyǵarmanyń tyńdarmanǵa durys jetýi oryndaýshyǵa baılanysty. Jolamannyń da jaqsy oryndaýshynyń qolyna tıgen shyǵarmalary sharyqtap ketti. «Qyzqaraǵaı» ánin búginde bilmeıtin qazaq joq. Sońǵy bes jylda túrli konsertterde, túrli súıemeldeýmen jeti ánshige aıtqyzdym. «Qyzqaraǵaı» degennen basqa bir sózdi uqpadym. Ádeıilep mátindi qolyma alyp oqydym. Shynynda da án mátininen áýesqoılyq sezilip tur. Biraq Bıbigúl apaıdyń shyrqaýynda olaı bolǵan joq qoı! Barsha halyq bolyp súısine tyńdadyq. Demek bul kompozıtordyń qudireti, áýen avtorynyń kásibı sheberligi. Osy turǵydan kelgende marqum Zeınep Qoıshybaevaǵa degen rızashylyǵym mol. Ol aıtqan Tursynbaevtyń «Dosqa syr» áni áli qulaǵymda. Zeınep apaı Jolamannyń biraz ánin aıtty, sózin naqtylap, kóńilge qondyra aıtty.
Osy kúnderi kompozıtor kúrdeli taqyrypta eńbektenýde. Ol «Batyr Baıan» operasyn jazyp júr. Izgi isine sáttilik tileıik. Shabyt óz-ózinen kelmeıdi. Týǵan jerde, ósken ólkede, týǵan-týystarmen kezdesken kezde kóńiliń kóterilip, oıyń sharyqtaı túsedi. Búkil qazaq dalasy Jolaman Tursynbaevqa shabyt bereri sózsiz.
Jolaman Tursynbaev búginde kásibı biliktiligi joǵary, talanty men sheberligi toǵysqan, ulttyq dástúr men qazirgi ýaqyt jańashyldyǵyn biriktire bilgen akademııalyq mýzyka ókili. Qazaq óneriniń búgingi máni de, sáni de, kórkeıetin erteńi de, damý baǵytymen júrip bolashaqqa jol salatyndar da – onyń qatardaǵy jaýyngerleri, ónerpaz ul-qyzdary. Qazaq halqy eshqashan daryndy, tulǵaly ul-qyzdarǵa kende bolǵan emes. Solardyń biri ǵana emes, biregeıi – kompozıtor Jolaman Tursynbaev. Aıgúl jeńgemiz (Qazaqstannyń Belgııa men Lıýksembýrgtegi elshisi) ekeýin elimizdiń qos juldyzy dep, uzaq ómir, jańa tabys tileımiz!
Balnur QYDYRBEK,
kompozıtor, Memlekettik syılyqtyń laýreaty,
Qazaqstan Kompozıtorlar odaǵynyń tóraǵasy
