Integrasııalyq úderisterdiń jańa kezeńi

Máskeý aspanyn japqan sur bult dúısenbi kúni kúndizgi qalanyń ózin bulyńǵyrlatyp, túıilip tur eken. Aýa raıy jylymyq, aıaq astyndaǵy jyl­bys­qy qar erip jatyr. 1941 jyldyń jel­toqsanyndaǵy nemis-fashısterin búr­seńdetken aıazdy kúnder endi munda qaıtalanbaıtyn sekildi...

Reseı astanasyna jumys saparymen kelgen Elbasy N.Nazarbaevtyń munda joǵaryda atalǵan eki sammıtten basqa UQShU-nyń jáne TMD Memleket bas­shy­larynyń beıresmı otyrysyna qaty­sýy kózdelgen.

Osydan bir aı buryn, 18 qarashada Máskeýde Keden odaǵyn qurǵan úsh memleket basshylary Eýrazııalyq ekonomı­kalyq komıssııa qurý týraly kelisimge qol qoıǵany belgili. Sol kelisim boı­ynsha Keden odaǵyn basqarýdyń jańa joǵary organy – Eýrazııalyq ekono­mı­kalyq komıssııanyń quramy bekitildi. Eýroodaqtyń atqarýshy organy da komıssııa dep atalatyn edi, bizdegi ınte­gra­sııalyq qurylymnyń da jumysyn retteýshi turaqty organ endi komıssııa dep ataldy. Bul organ týraly alǵash ret 2007 jylǵy qazanda Qazaqstan, Belarýs jáne Reseı Memleket basshyla­ry­nyń Dýshanbede qol qoıǵan Keden oda­ǵy­nyń komıssııasy týraly kelisimde aı­tylǵan. Endi sol is júzine asty. Onyń quramyna ár elden ókilder engiziletin boldy. Komıssııanyń uıymdyq jáne teh­nıkalyq qamtamasyz etý mindetin hatshylyq atqarǵan. Ony hatshylyqtyń jaýapty hatshysy basqardy. 2009 jyl­dyń 3 aqpanynan Keden odaǵy komıs­sııa­synyń sheshimimen onyń mindetin at­qarýǵa Reseı Federasııasynyń ókili Sergeı Glazev belgilengen edi.

Byltyr men bıyl Prezıdent Nur­sul­tan Nazarbaevtyń Eýrazııalyq odaq qurý týraly 1994 jyly aıtqan ıdeıasy shuǵyl iske asyryla bastaǵany belgili. Elbasynyń erekshe ıntýısııasy arqyly uzaq jyldar buryn qajettiligi aldyn ala sezilgen ıntegrasııalyq qurylym­nyń kerektigin álemdik qarjylyq daǵ­da­rystar qaýpi ómirlik tájirıbemen dá­lel­dep berdi. Sóıtip, 2010 jyldyń 1 shil­desinen Qazaqstan men Reseı ara­synda Keden odaǵy jumys isteı bas­tady. Oǵan alty kúnnen keıin Belarýs qosyldy. 2011 jyldyń 1 sáýirinen bastap Belarýs pen Reseı Federasııasy arasyndaǵy kólik baqylaýy Keden odaǵynyń syrtyna shyǵaryldy. Al 2011 jyldyń 1 shildesinen bastap Qa­zaq­stan, Belarýs jáne Reseı ara­syn­daǵy keden baqylaýy alynyp tastalyp, ol da Odaq keńistiginiń syrtyna shy­ǵaryldy.

Ústimizdegi jyldyń 18 qazanynda Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyna ene­tin Qazaqstan, Armenııa, Belarýs, Qyr­ǵyzstan, Moldova, Reseı, Tájik­stan, Ýkraına sııaqty segiz memleket TMD sheńberinde erkin saýda aımaǵyn qurý týraly kelisimge qol qoıdy. Al 19 qazanda Qyrǵyzstannyń Keden odaǵyna enetindigi jarııalandy. Kóptegen sa­rap­shylar muny jańa ıntegrasııalyq qu­ry­lymǵa qadam nemese burynnan bar bir­lestikke jańa músheler enýiniń basy dep baǵalady. Al 18 qarashada Máskeýde Keden odaǵyn qurǵan Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs memleketteriniń basshy­la­ry ıntegrasııalyq qurylymdy odan ári tereńdete túsý maqsatynda, joǵary­da aıtqanymyzdaı, Eýrazııalyq ekono­mı­kalyq komıssııa týraly kelisimge kelip, osy komıssııa jumysynyń reglamentin bekitti. Sonymen qatar, Eýrazııa­lyq ekonomıkalyq ıntegrasııa týraly deklarasııa qabyldandy. Onda 2012 jyldyń 1 qańtarynan bastap ıntegra­sııalyq qurylym kelesi kezeńge, ıaǵnı Búkilálemdik saýda uıymynyń normala­ry men qaǵıdattarynyń negizinde ju­mys isteıtin Birtutas ekonomıkalyq keńistikke (BEK) ótetindigi jarııalandy. Jáne bul qurylym óziniń qataryna basqalardyń enýine ashyq ekendigi aı­tyldy. Al qurylymnyń túpki maqsaty 2015 jyly Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý bolyp tabylady.

BEK qurý jolyndaǵy jumystar jospary bıyl tolyǵymen iske asty. Kúntizbelik josparǵa sáıkes, bıyl onyń 25 qujatyna, sonyń ishinde 8 halyqaralyq kelisimge jáne 17 basqa qujattarǵa qol qoıý belgilengen. Sonyń 6-yn Qazaqstan, 6-yn Belarýs jáne 5-in Reseı jaǵy ázirledi. Bular BEK-tiń kelisimdik-quqyqtyq arqaýynyń negizin qalaǵan qujattar boldy.

Dúısenbi kúni Qazaqstan Respýb­lıka­synyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev, Belarýs Respýblıkasynyń Pre­zıdenti Aleksandr Lýkashenko jáne Reseı Federasııasynyń Prezıdenti Dmıtrıı Medvedev sonyń sońǵy úsheýi­ne qol qoıdy. Olar Keden tranzıti ar­qy­ly tasymaldanatyn taýarlarǵa keden salyǵyn tóleýdiń keıbir máseleleri jó­nindegi kelisimge ózgerister men tolyq­ty­rýlar engizý týraly hattama, Zańsyz jolmen tabylǵan tabysty zańdastyrý jáne qolma-qol aqshanyń aınalysy ar­qyly bolatyn lańkestikti qarjylandy­rý­ǵa qarsy is-áreket týraly kelisim, so­ny­men qatar, Kún tártibiniń keıbir tar­maqtary jónindegi sheshim bolatyn. Soń­ǵysyna Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııanyń alqa tóraǵasyn taǵaıyn­daý jáne onyń músheleriniń mindetterin aıqyndaý máseleleri engizildi. Sondaı-aq Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa departamentteriniń sany týraly másele qaraldy.

Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńestiń Memleket basshylary ǵana qa­tysqan shaǵyn quramdaǵy da, keńeı­til­gen quramdaǵy da otyrystary jabyq esik jaǵdaıynda ótip, baspasóz ókilderi engizilmedi. Tek qabyldanǵan sheshimder tý­raly D.Medvedevtiń qysqa habarlama­la­ry ǵana berilip turdy. Sonyń ishinde ol Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa tóralqasynyń tóraǵasy bolyp Vıktor Hrıstenkonyń taǵaıyndalǵanyn jarııa­la­dy. Al Qazaqstan jaǵynan tóralqa múshesi bolyp Danıal Ahmetov taǵaı­yn­dalǵany belgili boldy. Sóıtip, jańa jyldyń birinshi kúninen ózara ın­te­grasııany tereńdetý maqsatyn kózdegen taǵy bir ultústilik organ jumysyn bas­taıtyn boldy.

BEK jumys isteýiniń negizgi qaǵı­da­lary – taýarlar men qyzmetterdiń, adam resýrstary men qarjy kapıtalynyń qatysýshy memleketter aýmaǵy sheńbe­rin­de eshqandaı kedergisiz, erkin aı­na­lýyn qamtamasyz etý. Sonyń ishinde keden tarıfterin birizdendirý, tarıftik emes retteýler boıynsha kelisim jasaý, t.b. yqpal etý tásilderi bar.

Sóıtip, Prezıdent Nursultan Na­zarbaevtyń ıntegrasııa týraly ıdeıasy satylap tereńdep keledi. Ol áýeli 2001 jyly qurylǵan EýrAzEQ túrinde kóri­nis berdi. Bul qurylym TMD aýma­ǵyn­daǵy eń úzdik ıntegrasııalyq qurylym ekendigin dáleldedi. 2010 jyly onyń sheńberinde Keden odaǵy quryldy. Onyń qatysýshy memleketter ekonomı­ka­synyń kóterilýine aıtarlyqtaı yqpal etkenin bilemiz. Endi, 2012 jyl­dyń birinshi kúninen Birtutas ekonomı­ka­lyq keńistik óz jumysyn bastaıtyn bolady.

Birlesken qujattarǵa qol qoıyl­ǵannan keıin Memleket basshylary óz jumystaryn Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyqtyń Memleketaralyq keńe­si­niń otyrysynda jalǵastyrdy. Kremldiń «Kógildir» zalynda ótkizil­gen bul otyrysqa EýrAzEQ-tyń basqa músheleri – Qyrǵyzstan Prezıdenti Almazbek Atambaev jáne Tájikstan Prezıdenti Emomalı Rahmon da keldi. Sondaı-aq, baıqaýshy mártebesine ıe Armenııa Prezıdenti Serj Sargsıan da qatysty. Olardan basqa EýrAzEQ-tyń Bas hatshysy Taıyr Mansurov boldy.

Osy ýaqytqa deıin TMD sheńberinde eń tıimdi jumys atqaryp kele jatqan bul ıntegrasııalyq qurylym 2000 jyl­ǵy qazan aıynda Astanada qol qoıylǵan memleketaralyq qujattyń negizinde ju­mysyn bastaǵan edi. Onyń qarapaıym adamdardy ál-aýqat jaǵynan qoldaýǵa arnalǵan on qadam atty bastamasy kezinde jaqsy áser qaldyrǵan. Qazir onyń quramyna Qazaqstan men Reseıden basqa Belarýs, Qyrǵyzstan, Tájikstan enedi. О́zbekstan 2008 jyldyń jeltoqsan aıynan bastap EýrAzEQ organdaryna qatysýyn toqtatty. Al Armenııa (2003 jyldan), Moldova (2002 jyldan) jáne Ýkraına (2002 jyldan) baıqaýshy bolyp tabylady.

2009 jyldyń 19-20 jeltoqsanynda Almatyda EýrAzEQ-qa múshe jáne baıqaýshy retinde qatysatyn Memleketter basshylarynyń beıresmı kezdesýi bolyp, onyń barysynda Qazaqstan Res­pýb­lıkasy, Belarýs Respýblıkasy jáne Reseı Federasııasy arasynda 2010-2011 jyldary Birtutas ekonomıkalyq keńis­tik qurýdyń Is-qımyl jospary bekitilgen edi. Onyń sheńberinde 20 memleketter aralyq qujattar daıyndaýǵa kelisilgen. Sonyń bári oryndalyp, endi 2012 jyldyń 1 qańtarynan atalǵan qu­rylym óz jumysyn bastaıtynyn jo­ǵa­ryda aıttyq. Sondaı-aq EýrAzEQ sheń­berinde úsh memleket arasynda Keden odaǵy da qurylyp, tıimdi jumys istep jatyr. Mine, sondyqtan da EýrAzEQ-ty ın­tegrasııalyq naqty qurylymdarǵa bas­taıtyn aralyq uıym dep ataýǵa bolady.

Dúısenbidegi kezdesýde EýrAzEQ-tyń Mınsk qalasynda 2012 jyldyń 1 qańtarynan bastap iske kirisetin jańa organy – EýrAzEQ Soty týraly sheshimge de qol qoıyldy jáne sýdıalar kan­dı­datýralary bekitildi. Jalpy, uzyn sany 17 osyndaı qujatqa qol qoıyldy.

EýrAzEQ máselelerine arnalǵan kezdesýdiń shaǵyn jáne keńeıtilgen qu­ram­daǵy otyrystary da jabyq esik jaǵdaıynda ótkizildi. Kezdesý bary­syn­da Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵam­das­tyqtyń artyqshylyqtary men ımmýnıtetteri týraly 2001 jyldyń 31 mamy­rynda qabyldanǵan konvensııanyń jańa redaksııasyna qol qoıyldy.

Otyrystar aıaqtalǵan soń Reseı Fe­de­rasııasynyń Prezıdenti Dmıtrıı Med­vedevtiń qatysýymen baspasóz más­lıhaty ótkizildi. Ol kelissózderdiń jo­ǵa­ry deńgeıdegi túsinistik jaǵdaıynda ótkenin aıta kelip, tipti onyń tarıhı sát ekenin atap kórsetti. Kezdesý bary­syn­da barlyǵy 17 qujatqa qol qoı­yl­dy, dedi ol. Integrasııalyq jańa qu­ry­lym bizderdiń elderimizdiń ortaq ry­nok­taryn úlkeıte otyryp, osy ba­ǵyt­taǵy úderisterdiń úılestirýshisi bolady. Bul bizdiń barlyǵymyzdyń múddemizge saı keledi. Al ol jańa jumys oryn­dary, kapıtal men eńbek resýrsy, taýar men qyzmettiń aınalys aýmaǵyn úlkeı­tip, ekonomıkanyń jandanýyna oń áser etedi. Bul, saıyp kelgende, bizdiń ha­lyq­tarymyzdyń ál-aýqatyn arttyrýǵa múmkindik beredi.

Al Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa týraly aıtqanda, Reseı Prezıdenti onyń quramyna bilikti adamdar engenin jetkizdi. Ol sózin aıaqtaǵanda oǵan birneshe suraq qoıyldy. Sonyń ishinde ıntegrasııalyq qurylymnyń kesirinen kórshilerimizdiń máselelerin sheshý bizdiń damý múmkinshiligimizdi shektemeı me degen de suraq boldy. Oǵan Dmıtrıı Anatolevıch barlyq ıntegrasııa­nyń ózindik keleńsizdikteri bolatynyn, biraq ortaq jetistiktiń odan da kóp bo­latynyn aıtty. Ony Eýropa elderiniń tájirıbesinen kórýge bolady, dedi ol.

Al bul ýaqytta Elbasy Nursultan Nazarbaev Qyrǵyz Respýblıkasynyń jańadan saılanǵan Prezıdenti Almazbek Atambaevpen ekijaqty kezdesý ótki­zip, ózara qarym-qatynastardyń ózekti máse­leleri boıynsha pikir almasty. Nur­sultan Nazarbaev Almazbek Atam­baev­ty Qyr­ǵyzstan Prezıdenti qyz­me­tine saı­lanýymen jáne laýazymyna kirisýimen qut­tyqtady. Elbasy Qazaqstan Qyrǵyz­stannyń órkendegen jáne eko­no­mıkasy kúshti bolýyna múddeli ekenin atap ótti.

Almazbek Atambaev Qyrǵyzstan yq­pal­dastyq úderisterdi jan-jaqty damy­týǵa umtylatynyn jáne Qazaqstanmen ekijaqty qatynastaryn odan ári te­reńdete túsetinin atap kórsetti.

Sodan keıin Elbasy N.Nazarbaev qazaqstandyq jýrnalıstermen brıfıng ótkizdi. Búgingi qaralǵan negizgi másele Birtutas ekonomıkalyq keńistik qurýǵa arnaldy, dedi Elbasymyz. Búgin óte aýyr kún bol­dy, 18 qarashada maquldanǵan bar­lyq qujattarǵa qol qoıyldy. Olardy talqylaý barysynda túrli pikirler aıtyldy. Biraq báribir ortaq sheshimge qol jetkizip, 1 qańtardan bastap BEK-tiń qurylatynyn bekittik, dedi Qa­zaq­stan Prezıdenti. Biz eki jyl boıy Keden odaǵy qurylymynda jumys istep kelemiz. Onyń óte tıimdi ekenin óz kó­zimizben kórdik. Reseı Federasııasymen aradaǵy saýda aınalymynyń kólemi 20 mlrd. dollarǵa jaqyndap qaldy. Bul – 40 paıyzdyq ósim degen sóz. Belorýssııamen eki aradaǵy taýar aınalymy da eselep ósti. Osynyń bári Qazaqstan eko­no­mıkasynyń bıyl 7 paıyzǵa deıin ósýi­ne ıgi yqpalyn tıgizdi. Bir sózben aıtqanda, ıntegrasııalyq qurylymnyń tıimdi ekenine is júzinde kózimiz jetip otyr. BEK te sondaı bolaryna senimdimiz. Ol Qazaqstanǵa jańa ınvestor­lar­dyń kelýine múmkindik beredi. Ortaq rynogymyz 170 mln. adamǵa deıin arta­tyn bolady.

Kelesi áńgime EýrAzEQ-tyń bola­sha­ǵy týraly boldy. Eýrazııalyq ekono­mı­kalyq komıssııa qurylǵan soń ol artyq qurylym bolǵaly tur. Son­dyq­tan men eki apparatty ustaýdyń artyq ekendigin aı­typ, sońǵyny ǵana qal­dy­rý­dy usyndym. Ol úshin, árıne, EýrAzEQ-tyń Qyrǵyz­stan, Tájikstan sııaqty músheleri jáne Armenııa sııaqty baıqaý­shy­lary da Keden odaǵyna enýleri kerek. Búgingi kúni Qyr­ǵyzstan bul qadam­ǵa daıyn ekenin aıtty. Basqalar da qar­sy emes, biz olardyń oılanýyna ýaqyt berdik. Sonymen birge, EýrAzEQ BUU-nyń baıqaýshysy retinde tirkelgen, óte mańyzdy qurylym. Ony jabý ońaı bol­maıdy, biraq biz durys sheshim qabyl­da­dyq qoı dep oılaımyn, dedi Nursultan Ábishuly.

Osy kúnniń keshinde Reseı Federa­sııasynyń Prezıdenti D.Medvedevtiń atynan TMD-nyń qurylǵanyna 20 jyl to­lýyna baılanysty mártebeli qonaq­tar­ǵa arnalǵan qabyldaý boldy. Al onyń sońynan Qazaqstan Respýb­lı­k­a­synyń Prezıdenti N.Nazarbaev Reseı Federasııasynyń Prezıdenti D.Medvedevpen aımaqtyq jáne ózara ynty­maq­tastyq máselelerin talqylaǵan ekijaq­ty kezdesý ótkizdi. Nursultan Nazarbaev Dmıtrıı Medvedevti Reseıdiń Búkil­álem­dik saýda uıymyna kirýi týraly kelissózderdiń tabysty aıaqtalýymen jáne Memlekettik Dýma depýtattary saı­laýynyń ótýimen quttyqtady.

– Qurmetti Dmıtrıı Anatolevıch, joǵary deńgeıdegi bizdiń kezdesýimiz óte tabysty ótýde. Reseı men Qazaqstan postkeńestik keńistiktegi yqpaldastyq­ty biriktirýdiń lokomotıvi bolyp tabylady. Táýelsizdiktiń 20 jyly ishinde biz alǵash ret ózara tıimdi taýar aına­lymyn 20 mıllıard dollarǵa jaqyn­dat­tyq. Sonymen qatar, Ohot teńizinde adamdardyń qaıtys bolýyna baılanys­ty kóńil aıtqym keledi. Men Sizge jáne Reseıge amandyq, tynyshtyq, osyndaı kúrdeli ýaqytta beıbitshilik tileımin, – dedi Nursultan Nazarbaev.

– Qurmetti Nursultan Ábishuly, biz Sizben birge búgin bizdiń Joǵary Eýr­a­zııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyqtyń «úshtigi» pishininde jáne EýrAzEQ pishininde birqatar mańyzdy memleket­ara­lyq sharalar ótkizdik. Bizdiń ekijaqty qatynastarymyz óte jaqsy damyp kele jatqanyn atap ótkim keledi, – dedi Dmıtrıı Medvedev.

Keshe Qazaqstan Prezıdenti Nur­sul­tan Nazarbaevtyń Máskeýge sapary odan ári jalǵasty. Aldymen Elbasy Qazaq­stan­nyń Reseıdegi elshiliginde bir top reseılik kórnekti saıası jáne qoǵam qaı­ratkerlerine Qazaqstan Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna oraı memlekettik nagradalar tapsyrdy.

Marapattalǵandar arasynda Qazaq­stan men Reseı arasyndaǵy ekonomıka­lyq yntymaqtastyqtyń, mádenı-gýma­nı­tar­lyq áriptestiktiń kóptegen qyrla­ry boı­ynsha aıryqsha belsendilik kór­se­tip júr­gen bir top reseılik azamattar boldy. So­nyń ishinde M.Lomonosov atyndaǵy MMÝ rektory V.Sadovnıchıı III dárejeli «Ba­rys» ordenimen,  IV jáne V shaqy­ry­lym­daǵy Reseı Federa­sııasy  Federaldyq Jı­nalysy Memlekettik Dýmasynyń tóraǵasy B.Gryzlov I dárejeli «Dostyq» ordenimen, Interna­sıonalıst-jaýyn­ger­ler isi jónindegi komıtettiń tóraǵasy R.Aýshev, Halyq­aralyq jáne reseılik ınjenerlik akade­mııanyń prezıdenti B.Gýsev, Reseı Fe­derasııasy Joǵarǵy soty­nyń tóraǵasy V.Lebedev, Reseı Federa­sııasynyń ha­lyq ártisi L.Leshenko, «Gaz­prom-Medıa-holdıng» AAQ bas dırek­to­ry N.Senkevıch, Eýrazııa Damý banki bas­qar­masynyń tóraǵasy I.Fınogenov, «Reseı temir joldary» AAQ prezıdenti V.Iаkýnın II dárejeli «Dostyq» ordenimen marapat­taldy.

Nursultan Nazarbaev Reseı Federa­sııa­synyń marapattalǵan azamattary Qa­zaqstan-Reseı dostyǵy men yntymaq­tas­tyǵyn nyǵaıtýǵa úlken úles qosqa­nyn atap ótti. О́tken jıyrma jyl ishinde Qazaqstan men Reseıdiń strategııalyq ózara is-qımyly edáýir nyǵaıdy. Yn­ty­maqtastyqtyń 20 jyly ishinde dáıekti jáne údemeli sheshimder men áreketter alma-kezek kórinis tapty. Keden odaǵy quryldy, Birtutas ekonomıkalyq keńis­tik qalyptasýda. Osy kúnderi EýrAzEQ pen UQShU-ny damytý týraly mańyzdy sheshimder qabyldandy, dedi Elbasy.

Memleket basshysy marapattalǵan­darǵa Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy tatý kórshilestik jáne odaqtastyq qaty­nastardy nyǵaıtý jolyndaǵy udaıy eńbekteri úshin rızashylyǵyn bildirse, reseılik marapattalǵan azamattar Qa­zaqstan Prezıdentine kórsetken joǵary qurmeti úshin alǵystaryn aıtyp, ózderiniń Qazaqstan-Reseı dostyǵy men yntymaqtastyǵyn odan ári nyǵaıtýǵa atsalysa beretindikterine sendirdi.

Marapattaý aıaqtalǵan soń, Qazaqstan Pre­zıdenti Nursultan Nazarbaev UQShU-ǵa múshe Memleketter basshy­lary­nyń sammıtine qatysý úshin Kremlge keldi. Osyndaǵy Áýlıe Ekaterına zalynda UQShU sammıti bastaldy.

Ujymdyq qaýipsizdik sharty uıymy – aımaqtaǵy qaýipsizdikti saqtaýǵa ujym­dyq atsalysýdy kózdeıtin aıryqsha ás­ke­rı uıym. Qazir onyń quramynda Armenııa, Belorýssııa, Qazaqstan, Qyr­ǵyz­stan, Reseı, Tájikstan jáne О́zbekstan bar. Keshegi sammıtke atalǵan memle­ket­terdiń basshylary men Uıymnyń Bas hatshysy Nıkolaı Bordıýja qatysty. Onyń kún tártibine 30-dan astam másele engizilgen. Olardyń bári de Uıym ju­mysyn odan ári jetildirip, ony Eýrazııa keńistigindegi qaýipsizdikti qamtamasyz etý tetikteri myqty  qurylymǵa aı­nal­dyrýdy kózdeıdi.

Sonyń ishinde memleket basshylary  Ujymdyq qaýipsizdik keńesiniń (UQK) 2010 jylǵy jeltoqsanda qabyldanǵan sheshimderiniń oryndalý qorytyn­dy­laryn qarastyrdy. Bul týraly prezıdentterge Qorǵanys mınıstrleri keńe­siniń tóraǵasy baıandap berdi. Uıymnyń áleýeti men odan ári ujymdasýyn art­tyrý máselesi de kún tártibinde bolǵan edi. Osy máseleler boıynsha Memleket basshylarynyń ústimizdegi jylǵy ta­myz aıynda Astana men Býrabaıda bol­ǵan beıresmı kezdesýinde birtalaı ýa­ǵ­da­lastyqtarǵa qol jetkizilgen. Otyrys­ta sol máselelerdiń oryndalý barysy qaralyp, talqylandy. Sondaı-aq, kezdesý barysynda áskerı jáne áskerı-tehnıkalyq yntymaqtastyqty jetildirip, tótenshe jaǵdaılarǵa qarsy birlesken is-qımyldy, aqparattyq qaýipsiz­dikti qamtamasyz etý, esirtki trafıgi men lańkestikke qarsy kúresterdi ushtaı túsý máseleleri sóz boldy.

Keler jyldyń mamyr aıynda UQShU-nyń qurylǵanyna 10 jyl tolady.  Ol TMD-ǵa múshe elder Memleket basshy­larynyń 2002 jylǵy Kıshınevtegi kezdesýinde 1992 jylǵy 15 mamyrdaǵy Ujymdyq qaýipsizdik týraly sharttyń negizinde qurylǵan edi. Qazir UQShU áskerı  qaýipten basqa da qaýipsiz­dikterdi qamtamasyz etý boıynsha tıimdi uıym bolyp otyr. Sonyń ishinde zańsyz mıgrasııa, aqparattyq saladaǵy qaýipter men kıberqylmystarǵa qarsy kúres, gýmanıtarlyq apattarǵa toıtarys berý sııaqty qaýipsizdiktiń osy zamanǵy kókeıkesti problemalary da bar. Uıym qatysýshy memleketterdiń aýmaqtyq-ekonomıkalyq qaýipsizdigin syrttan keletin áskerı-saıası agressııa men halyq­aralyq terrorızmnen qorǵaý mindetin de atqarady. Onyń qurylymynda joǵary­da atalǵan Memleket basshylarynyń Ujymdyq qaýipsizdik keńesi men Qorǵa­nys mınıstrleriniń keńesinen basqa Syrtqy ister mınıstrleriniń keńesi jáne  Qaýipsizdik keńesi hatshylarynyń keńesi bar. Uıymnyń Bas hatshysy hat­shylyqtyń jumysyn basqaratyn ákim­ger laýazymdy tulǵa. Al hatshylyq – turaqty jumys isteıtin organ. UQShU-nyń áskerı máseleleri negizinen Uıym­nyń turaqty jumys isteıtin Birlesken shtabynda sheshiledi.

UQShU-nyń Máskeýde bolǵan sammıtinde uıymnyń aldaǵy jylǵy bıýdjeti, UQK kelesi sessııasynyń qaıda jáne qashan bolatyndyǵy anyqtaldy. Son­daı-aq osy sammıtte UQShU-nyń bar­lyq jarǵylyq organdaryndaǵy tóraǵa­lyq Belorýssııadan Qazaqstanǵa ótti.

Shaǵyn quramdaǵy kezdesý aıaqtalǵan soń, keńeıtilgen otyrysty asharda Reseı Federasııasynyń Prezıdenti D.Medvedev qysqasha sóz sóılep, otyrys qorytyndysynan habardar etti. Biz kóptegen máseleler boıynsha kelisimge keldik, biraq kelise almaǵan dúnıeleri­miz de joq emes. Olardyń bolýy zańdy, deı kelip, ol tóraǵalyq mindetti moınyna alǵan Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevqa sóz berdi.

Nursultan Ábishuly kezdesýde qazaq­standyq tóraǵalyqtyń basymdyq­tary tanystyrylǵanyn atap ótti. Sonymen qatar, ol sammıtte qol jetkizilgen eń mańyzdy máseleni jarııa etti. Ol al­daǵy ýaqytta UQShU-ǵa múshe memle­ket­terdiń aýmaǵyna Uıymǵa múshe emes úshinshi jaqtyń tek barlyq múshelerdiń kelisimimen ǵana engiziletindigi týraly edi. Mu­nyń aımaqtyq qaýipsizdik úshin mańyzy zor ekenin sóz kezegi kelgende D.Medvedev te atap kórsetti. Osydan keıin eshqandaı talqylaý bolmaı, shaǵyn quramda kelisilgen qujattarǵa qol qoıý rásimi ótti.

Qol qoıý rásimi aıaqtalǵan soń jańa tóraǵa, Qazaqstan Respýblıkasynyń Pre­zıdenti Nursultan Nazarbaev jýrnalısterge sammıttiń qorytyndysy boı­ynsha málimdeme jasady. Onda Uı­ym­nyń negizgi mindetterin, sonyń ishinde, ásirese, onyń áskerı qyzmetin odan ári jetildire berý týraly kelisim bol­ǵa­nyn atap ótti. Odan ári joǵaryda atal­ǵan mańyzdy kelisim týraly aıtty. Bas­qa da ýaǵdalastyqtarǵa qol jetkizilgenin atady. Al kelesi sammıtti 2012 jyly Máskeýde ótkizý kelisildi, dedi Qazaqstan basshysy.

Osydan keıin burynnan jınalǵan Memleket basshylarynyń qataryna Ázer­baıjan, Moldova jáne Ýkraına prezıdentteri qosylyp, TMD Memleket bas­shylarynyń beıresmı otyrysy ótkizildi.

2011 jyldyń 3 qyrkúıeginde Dýshanbede bolǵan Memleket basshy­la­ry­nyń keńesinde kelesi beıresmı sammıtti osynda ótkizý týraly kelisim bolǵan edi. Bıyl Uıymnyń qurylǵanyna 20 jyl tolyp otyr. Osy jyldar ishinde TMD árbir múshesiniń múddelerine saı keletin ózara tıimdi iskerlik baıla­nys­tar­dyń bastaýy bolyp keldi. Onyń barlyq jarǵylyq organdary tabysty jumys istep, quqyqtyq-kelisimdik arqaýy jyl­dan jylǵa nyǵaıa túsýde. Osy kúni uı­ym­nyń 39 salalyq, memleketaralyq or­gan­dary jumys isteıdi. Onyń aıasynda EýrAzEQ, UQShU, Keden odaǵy sııaqty ıntegrasııalyq qurylymdar dúnıege keldi. Sonyń eń sońǵysy Birtutas eko­no­mıkalyq keńistik jańa jyldyń birinshi kúninen bastap óz jumysyn bas­taıdy.

Sammıtti ashqan D.Medvedev aǵym­da­ǵy otyrystyń tóraǵasy retinde al­ǵash­qy sózdi Tájikstan Prezıdenti Emo­ma­lı Rahmonǵa berdi. Aıta ketetin jáıt, otyrys beıresmı sıpatta bolǵan­dyq­tan, ol BAQ arqyly jarııa túrde ótti. E.Rahmon TMD-nyń ótken merzimdegi jumystaryna qysqasha sholý jasap, yntymaqtasa jumys istegeni úshin áriptesterine alǵysyn aıtyp, kelesi tóraǵa – Túrkimenstan tarabyna tıimdi qyzmet tilep, sózin aıaqtady.

Sóz kezegin alǵan Ýkraına Prezıdenti Vıktor Iаnýkovıch TMD týraly jaqsy pikirler aıta kelip, onyń jarqyn bo­lashaǵy Reseı Federasııasynyń ekono­mıkalyq kelissózderdegi ymyraǵa kelý qulshynysyna baılanysty, óıtkeni, qalaı desek te, Reseı bizdiń negizgi tiregimiz, dedi. Osy sózdi ilip áketken О́zbek­stan Prezıdenti Islam Karımov otyrys TMD-nyń 20 jyldyǵyna arnalǵan sammıt ekenin paıdalana otyryp, onyń tarıhyna lırıkalyq sheginispen sholý ja­sady. Sóziniń qorytyndysynda ol TMD-nyń  KSRO-nyń beıbit jolmen ta­raýdaǵy mańyzy asa zor bolǵanyn atap ótti. Sonymen birge, Reseı Federasııa­synyń ıkemdi saıasaty onyń damýyna yqpal eterin aıtty.

Osydan keıin Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev sóılep, TMD-nyń KSRO-ny beıbit jolmen taratýdaǵy mańyzyna naqty mysaldarmen toqtalyp ótti. Menińshe, TMD bizge áli de kerek, ony qoldap, jetildire túsý qajet. Búgingi kúni tıimdi jumys istep turǵan barlyq ıntegrasııalyq qurylymdar TMD-nyń aýqymynan shyqty, dedi Qazaqstan basshysy. Sonymen birge, ol demokratııalyq úderisterde de yn­ty­maqtastyqty tereńdete túsý qajettigin atap ótti. Sonyń ishinde TMD elderiniń aýmaǵynda bolatyn saılaýlarǵa baı­qaý­shylar retinde qatysýdy tıimdi úderiske aınaldyrý qajettigin ataı kelip, EQYU sheńberindegi baıqaýshylar mıssııasyna da belsene qatysyp, 10 paıyzdyq úles­ke qol jetkizip, olardyń sanyn qyryq adamǵa jetkizý kerektigine toqtaldy. Mádenı-gýmanıtarlyq baılanystardy da jandandyra túsý qajettiligi aıtyl­dy. Osydan keıin basqalar da sóıledi.

Sammıtte uıymnyń 20 jyldyǵyna arnalǵan málimdeme jasalyp, 2020 jylǵa deıingi damý tujyrymdamasy qabyl­dan­dy. Sonymen birge, TMD-ǵa múshe Memleketter basshylarynyń málimdemesi, 2012 jylǵy ekonomıkalyq yntymaq­tas­tyqtyń negizgi máselesi – baılanys pen aqparattandyrý salasy ekeni, TMD baıqaýshylar mıssııasynyń saılaýlar­da­ǵy rólin arttyrý jáne 2012 jylǵy «Dostastyqtyń mádenı asta­nalary» memleketaralyq baǵdarlamany iske asy­rý Qazaqstan men Túrki­men­standa bola­tyn­dyǵy týraly sheshimderge qol qoı­yl­dy. Osylardyń ishindegi 2-shi jáne 3-shi sheshimder Qazaqstan Prezıdenti N.Na­zar­baevtyń usyny­sy­men qabyldandy.

Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan» – Máskeýden.

-----------------------------------------