Mal ósirýdiń ózekti máseleleri

El tutynýshylarynyń mal ónimderine degen suranysyn qamtamasyz etý, eks­port­tyq áleýetti arttyrý búginde mal sha­rýa­shylyǵyn damytýdyń basty baǵyty bo­lyp esepteledi. Osy rette Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń halyqqa arnaǵan joldaýlarynda agrarlyq salanyń damý baǵyttaryn aıqyndap, ony ártarap­tan­dy­rý, básekelestik qabiletin arttyrý elimiz­diń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń birden-bir joly dep atap kór­set­kendigi aldymen eske túsedi. Osyǵan oraı elimizdiń Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi aýqymdy sharalardy atqarýda. Atap aıtqanda, asyl tuqymdy mal satyp alýǵa jeńildetilgen nesıeler, óndirilgen mal ónimderine, satyp alynǵan asyl tuqymdy mal basyna sýbsıdııalar berilýde. Memleket tarapynan qarastyrylǵan mundaı is-sharalar óz tıimdiligin kórsetýde. Qazaqstanda aýyl sharýashylyǵyn re­for­malaýǵa deıingi kezeńde et baǵytyn­daǵy asyl tuqymdy iri qara mal sany 1 mln. 200 myń basty quraǵan bolatyn. Al endi statıstıkalyq málimettterde kórse­tilgendegideı, bıylǵy jyl basyndaǵy 53 myń asyl tuqymdy analyqtyń óz tóli esebinen kóbeıýin kútsek alǵa qoıǵan ettiń eksporttyq áleýetin arttyrý baǵdarla­ma­syn oryndaý úshin qanshama jyl kerek bolar edi. Qazirgi básekelestik zamany jaı­ba­raqattyqqa tózbeıdi. Sondyqtan da qolda bar asyl tuqymdy analyqtardy óz tóli esebinen kóbeıte otyryp alys-jaqyn shetelderden bizdiń jerimizge laıyqty, aýa raıyna tózimdi, ónimdiligi joǵary asyl tuqymdy maldardy satyp alyp, osy­laısha mal basyn jedeldete arttyra alsaq, bul eksportqa jaramdy mal ónim-derin kúrt kóbeıtýdiń birden bir joly jáne qajetti is-sharasy bolyp tabyla­tyndyǵyna kóz jetkizemiz. Árıne, bul kózjumbaılyqqa salynyp, qajetti maldy kez kelgen memleketten satyp ala berý degen sóz emes. Ǵalymdar men tájirıbeli mamandardyń kóp jylǵy júrgizgen jumystary, ozat sharýashylyq­tardyń tájirıbesi aýa raıynyń, tabıǵa­ty­nyń, jer bederiniń uqsastyqtaryna qa­raı otyryp bizdiń jerimizge beıimdi, bas­qa da jaǵdaılarǵa tózimdi keletin iri qara malynyń Kanadadan gereford, angýs, gol­shtındik qarala, AQSh-tan gereford, angýs, santagertrýda, Avstralııa, Avstrııa, Ir­landııa, memleketterinen gereford, Fran­sııadan salers, obrak, Germanııadan sımmental tuqymdaryn satyp ákelý tıimdi ekenin kórsetip otyr. Bul tuqymdardyń ónimdilik kórsetkishteri bizdiń otandyq tuqymdardikinen eki esedeı joǵary. Má­se­len, olardyń tólderiniń enesimen baǵylý kezeńindegi táýliktik salmaq qosýy 1300-1500 gramm bolsa, bizde ol asyp ketkende 650-750 gramm tóńireginde ǵana. Bul, árıne, osy maldardy satyp alsań, sonymen is bitti, kózdelgen salmaq kólemin alasyń degen sóz emes. Olarǵa ǵylymı negizdelgen kútip-baǵý, azyqtandyrý sekildi maldári­ger­lik-zootehnıkalyq sharalardyń tutas keshenin qoldaný kerek. Osy rette shetelderden asyl tuqymdy mal satyp alý baǵdarlamasyn tolyq iske asyrýǵa kedergi bolyp otyrǵan tómendegideı problemalar bar dep esepteımin:  Birinshiden, sharýa­shy­­lyqtar men jeke tulǵalar mal satyp alý úshin memlekettik qurylymdardan nesıeler alǵan kezde olarǵa talaptardyń shamadan tys kóp qoıylatyndyǵy. Ekinshiden, mal azyǵyn daıyndaıtyn shaǵyn yqshamdy tehnıkalardyń joqty­ǵy, sheteldik tehnıkalardyń qymbattyǵy. Úshinshiden, shabyndyq pen jaıylym­dyq jerlerdiń tıimsiz paıdalanylý má­seleleri. Tórtinshiden, bilikti tájirıbeli mal ma­mandarynyń jetimsizdigi. Bul máseleler de óz sheshimin tabar bolsa, atalǵan istiń nátıjesi de áldeqaıda joǵary bolar edi. Elimizdiń mal tuqymyn asyldandyrý jumysynda «Respýblıkalyq mal tuqy­myn asyldandyrý ortalyǵy «Asyl túlik» AQ pen Almaty oblysyndaǵy «Asyl» JShS asyldandyrý ortalyǵy jáne óńir­lerdegi 18 dıstrıbıýterlik ortalyqtar qyz­met isteıdi. Asyldandyrý ortalyqta­ry elimizdiń ishki rynogyna qajetti asyl tuqymdy mal uryqtaryn óndiredi. Dıstrıbıýterlik ortalyqtar óz kezeginde osy uryqtardy, qajetti qural-jabdyqtardy, suıyq azotty, tutynýshylardyń surany­sy boıynsha uryqtandyrý beketterine jet­kizip berý qyzmetin kórsetedi. Maldy óz tóli esebinen kóbeıtýdiń eń tıimdi, paıdaly da arzan joly analyq basty qol­dan uryqtandyrý ekeni daýsyz. Osy ju­mystyń nátıjeli bolýy beketterdegi tehnık uryqtandyrýshylardyń biliktiligine, tájirıbesiniń moldyǵyna, jaýapkershiligine tikeleı baılanysty. Respýblıkada ju­mys atqaryp jatqan 2077 bekettegi tehnık uryqtandyrýshylardyń 2035-i arnaıy daı­­yndyq kýrstarynan ótip attestasııa alǵan azamattar. «Asyl túlik» AQ osy mańyzdy iske jaýapkershilikpen qaraı oty­ryp sońǵy tórt jylda respýblıka óńirlerinen kelgen 405 azamatty oqytyp, tehnık-uryqtandyrýshy etip daıarlap shy­ǵardy. Respýblıka boıynsha jyl basyn­daǵy 2821 myń bas analyqtyń ótken on aı ishinde 2226 myń basy uryqtandyrylsa, onyń 495 myńy nemese 22 paıyzy qoldan uryqtandyryldy. Búgingi tańda «Asyl túlik» AQ-ta ónimdiligi joǵary 60 atalyq buqa bar. Onyń 30-y baǵalaýdan ótken, 30-na elimiz­diń 53 asyl tuqymdy sharýashylyq­ta­ry­n­da urpaǵynyń sapasy arqyly baǵalaý ju­mystary júrgizilýde. 37 buqa sút baǵy­tyndaǵy golshtındik qarala, qyzylala, qyr­dyń qyzyl sıyry, angler, jáne qara­la tuqymdary. Analarynyń ónimdik kór­set­kishteri súttiligi 8-16 myń kg. maı­ly­lyǵy 4 paıyzdan, belogi 3,2 paıyzdan jo­ǵary, 6 buqa aralas baǵyttaǵy sımmental tuqymy, 17 buqa et baǵytyndaǵy qazaq­tyń aq bas, áýlıekól, sheteldik geroford, angýs tuqymdary. Qoımada 6 mln. 523 myń doza uryq saqtaýly. Osydan 976 myń doza baǵalaýdan ótken atalyqtardyń ury­ǵy bolsa, onyń 190 myńy et baǵytyn­da­ǵy, 221 myńy aralas baǵyttaǵy, 564 my­ńy sút baǵyttaǵy buqalardyń uryqtary. Osy jylǵy ótken on aı ishinde 427 myń doza uryq satyldy, onyń 248 myńy dıstrıbıýterlik ortalyqtarǵa, 39 myńy sha­rý­­ashylyq qurylymdaryna satylsa, 140 myńy jeke qojalyqtardyń analyq mal­daryn uryqtandyrýǵa jumsaldy. Bul kórsetkish ótken jylǵy osy merzimmen salystyrǵanda 153 myń dozaǵa artyq. Osy buqalardan ótken jyly 1 mln. doza uryq alsaq, bıylǵy jyly 11 aıda 1 mln. doza uryq alyndy. Onyń 316 myń do­zasy baǵalaýdan ótken atalyqtardan alyn­ǵan jáne halyqaralyq standartqa saı keletin fransýzdyq tehnologııamen daı­yndalǵan. Satý baǵasy tutynýshylarǵa tıimdi. Eger osyndaı sheteldik taýarlar­dyń bir dozasy 800-900 teńge tursa, bizde onyń jarty baǵasy ǵana. Osy oraıda aıta ketetin másele dıstrıbıýterlik ortalyq­tar men aýylsharýashylyq qurylym­da­ry taýardy, ıaǵnı uryqty satyp alyp uryqtandyrý jumysymen tikeleı ózderi aınalyssa, jeke qojalyqtarǵa kelgende áńgime ózgeshe. Búgingi tańda qolda bar mal­dyń 80 paıyzy jeke qojalyqtarda eke­ni belgili. Sondyqtan da osy sektor­dyń maldaryn asyldandyrý jumystary óte mańyzdy is. Árıne, Úkimet tarapynan da, jergilikti bıýdjetterden de jeke qo­jalyqtardyń maldaryn óz tóli esebinen kóbeıtý jumysyna kóp kóńil bólinip aı­tar­lyqtaı qarjy bólinýde. Osy turǵydan alǵanda analyq maldy qoldan uryqtan­dy­rýda esepte bar analyqtyń 38 paıyzyn qam­tamasyz etken Almaty oblysynyń sha­rýashylyqtary alda keledi. Osyndaı ıgi jumystardy iske asyryp sharýa qoja­lyq­taryna aıtarlyqtaı járdem kórsetip otyr­ǵan Jambyl oblysy ákimdigi 34 paı­yz qamtydy. Soltústik Qazaqstan, Batys Qazaqstan, Ońtústik Qazaqstan oblysta­ry­nyń ákimdikteri de mal basyn asyl­dandyrýǵa laıyqty kóńil bólip tıisti qarajat bólýde. Alaıda, jaǵdaı barlyq jerde birdeı emes. Sondyqtan respýblıka boıynsha mal­dy qoldan uryqtandyrý kórsetkishi bar-joǵy 17 paıyz ǵana bolyp otyr. Analyq basty qoldan uryqtandyrýdy 35-40 paıyzǵa jetkizgen jaǵdaıda uryq­tyń qajettiligi eki esege artyp, jylyna 2 mln. uryq óndirýge týra keledi. Ol úshin alys-jaqyn shet elderden baǵalaýdan ót­ken asyl tuqymdy buqalardy satyp alýmen qatar ózimizdiń asyl tuqymdy zaýyt­tarda ósirip jatqan ónimdiligi joǵary ata­lyq pen analyqtardan týylǵan tólderdi ortalyqqa alyp, olardy baǵalaý jumys­tary qatar júrgizilýi tıis. Osy negizde sheteldik asyl tuqymdy buqalardy satyp alǵanda olar­­dyń genomdyq baǵalaýdan ótken neǵurlym jasyraqtaryn alýǵa kósh­ken durys. О́ıt­keni, atalyqtardy genom­dyq ádispen tekserý urpaǵynyń sapasy ar­qyly baǵalaý ádisine qaraǵanda álde­qaıda tıimdi. Mysaly, sút baǵytyndaǵy atalyq bu­qanyń bir basyn urpaǵynyń sapasy ar­qy­ly baǵalaý jumysyn júrgizgende orta esep­pen 60 aıda 1250 myń teńge qarjy jum­salady. Et baǵytyndaǵy atalyq buqa­ny baǵalaýǵa 24 aıda 500 myń teńge qarjy jumsalady. Al genomdyq baǵalaýdy jas kezinde anyqtaǵandyqtan baǵalaýǵa qosymsha ýa­qyt qajet etpeıdi. Satyp alǵan urpa­ǵy­nyń sapasy arqyly baǵalanǵan buqaǵa qa­ra­ǵan­da 4-5 jyl artyq ónim beredi, eko­no­mı­kalyq tıimdiligi de 3-4 ese kóp bolady. Gen degenimiz, tuqym qýalaý birligi. Gen DNK-nyń quramdas bóligi. DNK nýkleotıdterden turady. Iri qarada 3 mlrd. astam nýkleotıd belgili. Osy nýkleotıdterdiń ornalasýy rettilikterine baılanysty ónimdilik belgileri anyqtalady, búgingi kúnde «Eýropalyq genetıka» degen odaqta 777 myń nýkleo­tı­d­tiń ornalasýy belgili jáne osy arqyly ónimdilik belgileriniń tuqym qýalaýyn anyqtaı alady. Bul – kúrdeli jumys. Ol zerthanalarda zamanaýı kompıýterlik es­ep­teýlerimen júzege asyrylady. Osy nýk­leotıdterdiń ornalasý rettiligi «ChIP» dep atalady jáne osy aqparat sol «ChIP»- te saqtalady. Maldyń genetıkalyq ále­ýet­tiligin anyqtaý úshin odan jas ereksheligine qaramastan bıologııalyq synama (qan, teri, jún, taǵy basqa aǵzalardan) alynyp bıologııalyq synama negizinde tekseriletin maldyń nýkleotıdtiń ornalasý rettiligi anyqtalady. Osy anyqtalǵan rettilik chıptegi bazalyq nýkleotıdtiń or­nalasý rettiligimen salystyrylady. Ná­tı­je­sinde, mal­dyń tektik áleýettiligi belgili bolady. Bul ádis AQSh, Kanada jáne Eýropa elderinde 2009 jyldan beri dástúrli mal baǵalaý ádisimen qatar qoldanylady. Búgingi kún­deri osy elderde sútti baǵyttaǵy atalyq maldardyń 90 paıyzyna deıin osy ádispen baǵalanyp, óndiriste qoldanýda. Elimizdiń ekonomıkasyn qarqyndy damytý maqsatynda ǵylym men táji­rı­beniń ozyq úlgilerin paıdalana otyryp ón­diristiń údemeli ósýiniń negizin qalaýy­myz kerek. Ol úshin osy jańalyqtardy óndiriske engizý úshin tezdetip zańdylyq negizdemelerin ázirlegen durys. Zootehnıkalyq normalar men tájirı­be kórsetkendeı, bir atalyqqa jyl kóle­min­de nemese maýsymda orta esepen 30-35 sıyrdan keledi. Sonda 2 mln. analyqqa jyl saıyn 6 myńǵa jýyq asyl tuqymdy atalyq kerek eken. Ony qaıdan alamyz? Mine osy másele tóńireginde ońtaıly is sharalar jasap, shetelden satyp ákelingen asyl tuqymdy maldardy ósirip, olardyń shyqqan tegin, ónimdilik kórsetkishterin anyq­tap, asyldandyrý kýálikterin tolty­rý sekildi seleksııalyq jumystardy júr­gi­ze otyryp, atalyq maldardy tuqym úshin daıarlaý da ózekti máselelerdiń biri bolyp otyr. Qazir Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi bul máselemen shuǵyldaný ústinde. Jora ALMANTAI, «Asyl túlik» AQ basqarma tóraǵasynyń mindetin atqarýshy, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty.