12 tamyzda Aqtaýda Qazaqstan, Ázerbaıjan, Iran, Reseı jáne Túrkmenstan elderi prezıdentteriniń qatysýymen V Kaspıı mańy memleketteriniń sammıti ótpek. Kaspıı teńiziniń quqyqtyq statýsyn anyqtaý maqsatynda bul sammıt sheshýshi ról atqarýy ábden múmkin. Kelissózder barysynda taraptar salıqaly ustanym turǵysynan kelip, sammıt jumysy barysynda Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi týraly konvensııaǵa qol qoıylady dep josparlanýda.
Bul jerde salıqaly ustanym deńgeıi ár eldiń óz ustanymyn qanshalyqty jumsartýǵa daıyndyǵynan kórinetin bolady. Bitimge qol jetkizýdiń eń mańyzdy sharty osy. Eger memleketter Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesine baılanysty ortaq kelisimge qol jetkizse, olar teńiz aıdynyndaǵy, túbindegi talasty aýmaqtarda ornalasqan munaı jáne gaz kenoryndaryn óńdeýge, energoresýrstardy tasymaldaýǵa, teńiz túbine munaı-gaz qubyryn júrgizýge baılanysty máselelerdi sheshe alatyn bolady.
Ken óndirý ónerkásibi salasynda óndiristiń jedel damýy Kaspıı teńiziniń tabıǵatyna salmaq túsirýde. Sonyń saldarynan teńizdiń bıologııalyq alýandyǵyn saqtaý maqsatynda naqty sharalar qabyldaý qajettigi týyndaýda. Osy oraıda 12 tamyzda qol qoıýǵa daıarlanyp jatqan Konvensııa eń aldymen ekologııalyq sıpattaǵy máselelerdi sheshýge, kópjaqty tıimdilikke negizdelýi tıis.
Árıne, ekologııalyq faktor energetıka salasyndaǵy sheshimderge erekshe yqpal etetin bolady, al tranzıttik-kóliktik jobalar, balyq aýlaý men keme qatynasy ekinshi orynǵa ysyrylatyny anyq. Iаǵnı, «Kaspıı bestiginiń» múddeleri eń aldymen ekologııalyq saıasat prızmasy turǵysynan qarastyrylatynyn baıqaýǵa bolady.
Kaspıı mańaıy memleketteri teńizdiń quqyqtyq mártebesin naqtylaý boıynsha ótken kelissózder úderisi bes eldiń dıplomattarynan úlken eńbekti, tabandylyqty talap etkeni anyq. Keshendi máselelerdiń sheshimin tabý úshin boıy kóptegen kezdesýler ótkizildi. Olardyń qatarynda memleketter basshylary deńgeıinde 4, al mınıstrler deńgeıinde 8 kezdesý ótti. Bul kezdesýler barysynda memleketterdiń árqaısysy Kaspıı teńiziniń mártebesin anyqtaý máselesine baılanysty túrli ustanymda boldy.
Osy oraıda memleketter arasyndaǵy uzaq merzimge sozylǵan kelissózder úderisi aıaqtalýǵa jaqyn dep úmittengimiz keledi. О́ıtkeni Konvensııa qabyldanysymen Kaspııdi bólisý boıynsha daýly máseleler kezeń-kezeńimen retteletin bolady. Konvensııamen birge daıyndalyp jatqan ekonomıkalyq sıpattaǵy qujattar Kaspıı mańaıy elderiniń tranzıttik áleýetin keńeıtip, kóliktik baǵyttardy ártaraptandyrý múmkindigin arttyrady.
Al 10-11 tamyz kúni ótetin Arnaıy jumys tobynyń 52-shi otyrysyn memleketterdiń Syrtqy ister mınıstrleri deńgeıinde ótkizý josparlanýda. Ázirshe Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesin naqtylaıtyn saıası sheshim joq, sondyqtan mańyzdy ekonomıkalyq jobalardyń júzege asýy ózekti kúıinde qalyp otyr.
Ádilhan Ǵadelshıev,
QSZI Syrtqy saıasat jáne halyqaralyq qaýipsizdik bóliminiń aǵa ǵylymı qyzmetkeri
