Tolassyz toqsan jyl

«Qazaqstan» respýblıkalyq teleradıo korporasııasy» AQ basqarma tóraıymy Nurjan Muhamedjanovamen áńgime – Nurjan Jalaýqyzy, bıyl Qazaq radıosy 90 jasqa tolyp otyr. Osy tarıhı oqıǵa Qazaqstan Táýelsizdiginiń 20 jyldyq toıymen oraılas keldi.  Gazet oqyrmandary men radıo tyńdar­man­dary atynan qos mereke qutty bolsyn deımiz! – Rahmet! Álbette, biz úshin Táýel­siz­diktiń toıynyń máni úlken. Azattyq bolmasa Qazaq radıosynyń úni de alysqa jetpes edi, shynaıy shyqpas edi. Son­dyq­tan, biz radıonyń toıyn Táýelsizdik mere­ke­si­niń aldyna túsirmeı, sodan keıin atap ótý­di uıǵardyq. Sóıtip, aldymen búkil ha­lyq­tyń Táýelsizdikke qosqan úle­si, bul me­rekeniń máni jáne soǵan oraı jasalǵan ındýstrııalyq-ınnovasııalyq tartýlar, el birligi, jer tynyshtyǵy, dinder tatýlyǵy jaıynda sóz qozǵadyq. Radıonyń da efıri osy úlken maqsatqa arnaldy. Jasampaz jıyrma jyldyń ishinde elimizdiń jetken jetistikterine jan-jaqty sholý jasalyp, «Táýelsizdik shejiresi» men «Táýelsizdik taǵylymy» atty habarymyz kún saıyn efırge shyǵady. Árqaısysy jeke taqy­ryp­pen belgilengen «Táýelsizdiktiń 20 shyńy» habaryn úzbeı berdik. Qazaq tilinde sóıleıtin ózge ult ókilderiniń lebizderin jetkizetin «Memlekettik til – meniń tilim» habaryn osy qatarǵa qosqan jón. – Qazaq radıosynyń tarıhyn to­lyq taratyp shyǵý bir suhbattyń aıa­sy­na syıa qoımas. Nebir belgili tul­ǵa­lar qyzmet atqardy. Nebir dúldúl daýys­tar efırge shyǵaryldy. Eń bas­taýyn aıtpasaq ta, beride belgili qaı­rat­kerleri bolǵany anyq. Olardyń ba­synan ótkizgen oqıǵalary búgingi býyn­ǵa taǵylymdy shyǵar? – Ondaı qaıratkerler de, oqıǵalar da jetkilikti bolǵan. Máselen, Qanapııa Mus­tafın degen aǵamyz 1957-1959 jyldar ara­­lyǵynda Qazaq SSR Mınıstrler Ke­ńe­si janyndaǵy Radıo habarlary men televıdenıe jónindegi komıtetti basqardy. Qa­zaq kommýnıstik jýrnalıstıka ınstı­tý­tyn jáne Almaty pedagogıka ınstıtýtyn bitirgen. Onyń aldynda traktorshylar kýrsynda oqyǵan. Birneshe jyl Soltústik Qazaqstan oblysy Beınetqor aýdanynda traktor aıdaýshy bolyp, jer jyrtqan. Joǵary bilim alǵan soń 1937-38 jyldary Qazaq radıosynyń redaktory bolǵan. Sol tusta redaktor Qanapııa Mustafın 1937 jyly 19 qazanda partııa qatarynan shyǵ­a­ry­lypty. Oǵan «Sábıt Muqanovtyń sy­baı­lasy» degen aıyp taǵylǵan. Ekeýiniń Soltústik Qazaqstan oblysynda dúnıege kelgeni belgili. Qanshalyqty «sybaılas» ekenin «úshtik» anyqtap úlgergenshe jazý­shy Sábıt Muqanov Máskeýge aryzdanyp, óziniń keńestik zaman men bolshevıktik partııany jyrlap júrgenin dáleldep shy­ǵa­dy. 1937 jyly 17 qarashada  Sábıt Mu­qanovtyń partııalyǵy qalpyna keltiriledi. Sonymen birge Mustafınniń da par­tııa­lyq bıleti qaıta qolǵa tıgen. Eger Sábıt Muqanov sottalyp ketkende, Qana­pııa Mustafın Qazaqstandaǵy radıo men televızııa isiniń birinshi basshysy deń­geıine deıin jetpes edi. Birde Mınıstrler Keńesi janyndaǵy komıtet, birde Mádenıet mınıstrligi ja­nyn­daǵy bas basqarma túrinde jumys istegen radıo salasyna televıdenıeniń qo­sylýy osy Mustafınniń basshylyǵy tu­synda júzege asty. 1957 jyly 12 maý­sym­da Qazaq SSR Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy Dinmuhamed Qonaev Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetine arnaıy hat joldady. Onda KSRO Mınıstrler Keńesiniń «KSRO Mınıstrler Keńesi ja­ny­nan Radıo habarlary men televıdenıe jónindegi memlekettik komıtetin qurý tý­raly» qaýlysyna sáıkes Qazaq SSR Mınıstrler Keńesi janynan Radıo habar­lary men televıdenıe jónindegi memlekettik komıtet qurý qajet dedi. Jáne komıtet tóraǵasy etip Qanapııa Mustafın jol­dasty bekitýge usynys engizdi. Bul qu­jatty Qazaqstan Respýblıkasy Prezı­denti­niń muraǵatyndaǵy 708-qordyń 69-tiz­be­si­niń 1939-isindegi 51-betten kóre alasyzdar. Mine, radıo qyzmetkerleriniń de ta­rıh­tyń aýyr joldarynan ótkenin osy my­sal ańǵartady. Sóz arasynda aıta ketsek, radıomyzdyń «Altyn qorynda» Sá­beńniń keremet úni, keleli pikirleri saq­tal­ǵan. Men alǵash radıoǵa qyzmetke alyn­ǵansha, tipti bizdiń býyn stýdent bo­lyp Almatyǵa kelgenshe Qanapııa aǵamyz ómirden ótip ketipti. Al óz basym Hamıt Hasenov, Kamal Smaıylov, Saǵat Áshim­baev syndy tulǵalardyń Televızııa men radıo habarlary jónindegi memlekettik komıtetti basqarǵan kezin kórdim. Sol aǵalardyń jolyn jalǵastyryp otyrǵa­nym­dy mártebe sanaımyn. Qazaq radıo­sy­nyń «altyn daýysy» Ánýarbek Baıjanbaev aǵamyzdyń el mádenıeti men ónerinde alar orny erekshe. – Áńgime oraıynda biz de osy «Qazaq Levıtany» atalǵan tulǵa ja­ıyn­da suramaq edik... – Qazaq radıosynyń saǵat saıyn shy­ǵatyn jańalyqtary Ánýarbek Baı­jan­baev­tyń oqýynda tyńdarmandarǵa aı­ryq­sha áser etetin edi. Ánýarbek aǵamyz bizdi – jastardy únemi mańdaıymyzdan sıpap, arqamyzdan qaǵyp otyratyn. Ár habardy qaǵys qaldyrmaıtyn. Ol kisiniń bizdiń habarymyzdy oqýy eń úlken marapat sııaq­ty kórinetin. Áýezovtiń, Mustafınniń, Maıakovskııdiń shyǵarmalaryn radıodan oqyǵan Qazaq SSR halyq ártisiniń qatarǵa endi qosylǵan jas jýrnalıstiń shyǵar­ma­syn oqyp berýi – aǵalyq pen qara­pa­ıym­dylyqtyń qatar órilgen kórinisi dep ba­ǵa­laımyn. Ánekeńniń qyzmeti – barlyq radıo qyzmetkerleri úshin etalon.  Qazir Qa­zaq radıosy Ánýarbek Baıjanbaev atyn­daǵy arnaıy syılyq taǵaıyndaǵan. Merekelik keshte biz basqa marapat alý­shy­lar­men qatar, osy syılyqtyń ıegerin de biletin bolamyz. Myrzabek Qýatbekov degen aǵamyz da keremet daýys qana emes, keńpeıil kisilik qasıetimen baýrap turatyn. Názıla Baı­muratova apamyz uzaq jyldar osy Qazaq radıosynyń ystyǵyna kúıdi, sýyǵyna tońdy. Áli kúnge sharshamaıtyn Qasym­han Ersarın, Saýyq Jaqanova syndy ardagerler jas mamandardyń bir emes, birneshe tolqynyn qalyptastyrdy. Radıo ardagerleri Svetlana Mýsına, Tórehan Tasbolatov, Rýslana Qudaı­ber­genova, Raýshan Aıtjanova, Farıhan Athanova, Tańat Dospaev jáne basqa aǵa-apa jýrnalıster eńbegi – Qazaq radıosynyń jarqyn betteri bolyp sanalady. Sonyń bári eskerýsiz, eleýsiz qal­maq emes. Kózi tiri arda­ger­ler­diń estelik­teri men suhbat­tary jáne ómirden ótip ketken maı­tal­man­darǵa arnalǵan ocherkter Qazaq radıo­sy efırinen berilip júr. – Radıosyz ómirdi elestetý múmkin emes.  Eldi eleń etkizer jańalyqtar men san alýan qýanyshty habarlardy halyqqa jetkizýden jalyqpaısyzdar. Toqsan jyl ishinde onyń da tásili talaı ózgergen shyǵar. – Álbette. Biz qyzmetke kelgen sekseninshi jyldar basynda ıyqqa asyp jú­re­tin «Reporter-6» atty apparat bolatyn. Onyń óz salmaǵy aýyr. Buǵan qosymsha ba­ta­reıa­lardy, taspalardy qossańyz, bir kisini shar­sha­tatyn júk shyǵady. Bizden burynǵy aǵa býyn odan da aýyr magnıtofon-reporterdi kóterip júrgen. Biz bolsaq R-6-ny arqalap issaparlarǵa attanatynbyz. Al montaj qaı­shy men jelim arqyly júzege asatyn. Keıin bir taspadan kelesi taspaǵa magnıtti túrde kóshirip montajdaý apparattary kelgende qatty qýanǵanbyz. Bul kúnde álgi tehnı­ka­ny bizdiń korporasııadaǵy mýzeıden ǵana kóresizder. Qazirgi jýrnalısterdiń qolynda sirińkeniń qorabyndaı ǵana dıktofon júr. Ekinshiden, tehnıkalyq jetistiktermen qatar jýrnalısterdiń jumys tásili ózger­di. Saýnd-dızaıner, dıdjeı syndy ma­man­dyqtar paıda boldy. Buryn dıktorlar tek qaǵazda jazylǵandy ózgertpeı oqy­sa, endi efırdegiler kórermen tala­by­na oraı jumys istep, onyń aıtqanyn oryn­daýǵa tyrysady. Basqa aqparat qu­ral­darymen qatar, radıodaǵy senzýra jo­ıyldy. Muny Qazaqstan Respýblı­ka­sy­nyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń buqaralyq aqparat quraldaryn damytý­daǵy ǵana emes, búkil eldegi demokra­tııa­ny ornyqtyrýdaǵy eń mańyzdy qada­my­nyń biri dep  sanaımyn! Úshinshiden, radıonyń efır kestesi burynǵydaı qatyp qalmaıdy. Interaktıvti baǵdarlamalar paıda boldy. Efırge kim suraq qoıady, qandaı suraq qoıady, ony ssenarııge jazyp jatýdyń qajeti joq. Tikeleı qosylymdar júzege asty. Astana­daǵy mańyzdy saıası nemese áleýmettik, tip­ti sporttyq sharalardan kez kelgen ýa­qytta efırge tilshiler shyǵýy múmkin. Bu­ryn ondaı múmkindik «Qaırat» pen «Pahtakor» oıynynyń sońǵy úsh mınýtyna ǵana beriletin. Aldaǵy ýaqytta Qazaq radıosy Astanada jańadan salynǵan, Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev arnaıy baryp ashqan «Qazmedıa» ortalyǵynan shyǵatyn bolady. Sonda osy zamanǵy sandyq tehnologııanyń eń sońǵy úlgilerimen HD pishininde ju­mys isteı bastaımyz. Ol radıo qyzmet­ker­lerine tyń serpilis bereri anyq. – Jańa pishinge aýystyq dep tyń­daýshylardy «Altyn qordan» aıyryp tastamaısyzdar ma? – Suraǵyńyz oryndy. Biraq, ondaı kúdikke esh negiz joq. Biz «Altyn qordyń» shyp-shyrǵasyn shyǵarmaı sandyq for­matqa kóshirip jatyrmyz. Bul úshin korporasııada arnaıy komıssııa qurylǵan. Qor­daǵy 31 myń materıal kóshirildi. Bul ju­mys toqtamaıdy. Álbette, aldymen qun­dy, kerek materıal sandyq formatta saq­ta­lady. «Altyn qor» – radıonyń, kor­po­rasııanyń ǵana emes, memlekettiń menshigi. Munda qaıtalanbas daýystar, ánder, kúı­ler jatyr. Keıin jekelep, toptasyp shy­ǵyp jatqan júz án, myń án, myń kúı tá­riz­des jınaqtardyń báriniń «Altyn qor­dan» alynǵany málim. Qazir ǵasyrlyq me­reıtoılary atalyp ótiletin tulǵa­lardyń urpaqtary, izdeýshileri aldymen bizdiń korporasııaǵa kelip, «Altyn qordan» sol qaıratkerdiń daýysyn surap jatady. Baý­keń­niń, Ǵabeńniń, Muhańnyń, Sábeńniń já­ne basqa qaıtalanbas tulǵalardyń pikirleri men oılary óz aýyzdarymen aı­tyl­ǵany úshin ǵana emes, ultty, halyqty saqtaý qa­my­men aıtylǵany úshin de áli kúnge ma­ńyzdy.  Sodan rýh alamyz. Sodan halyq úshin qyzmet etý qajettigin túısinemiz. – Jıyrma jyldyq beleske kóteril­gen Qazaqstannyń óresi ósken tyń­dar­man­daryn tartýda Qazaq radıosy kósh­ten qalyp qoımady ma? О́ıtkeni, qazir neshe túrli radıo efırge shyǵyp jatyr. – Básekelester myqty. Sondyqtan biz ár sala boıynsha tyńǵylyqty ázirlengen habarlar beremiz. Aqparattyq qyzmet jedel, «búgin» dep bastalatyn, ári anyq-qa­ny­ǵy tolyq aıqyndalǵan jańalyqtardy usynady. Ol árbir jarty saǵat saıyn qa­zaq jáne orys tilderinde júredi. Áleý­met­tik salada ınteraktıvti habarlardyń yqpaly erekshe. Sondyqtan tikeleı efır­de ótetin «Densaýlyq» jáne «Zańger keńe­si» habarlarynyń reıtıngi joǵary.  Baǵ­darlama júrgizýshisi Gúlbaný Alpamys­qyzy byltyr Soros qorynyń grantyna ıe bolyp, Polshaǵa baryp qaıtty. Orys tilindegi «Terrıtorııa prava» habarynda zań ǵylymdarynyń kandıdaty, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıver­sı­tetiniń dosenti N.Báıimbetov tyńdar­man­dar saýalyna jaýap beredi. Bul habardyń reıtıngi básekelesterden kósh ilgeri ekenin bári moıyndaıdy. Tilshimiz Nurjamal Hasanqyzy «Memlekettik til» baǵdarla­ma­sy úshin 2-shi jyl qatarynan Almaty qalalyq ákimdigi uıymdastyrǵan baıqaýda 1-shi oryndy ıelendi. Qazaq radıosynyń tabysy dep áskerı-patrıottyq taqyryp­ta­ǵy «Qazaq sarbazy», elimizdegi irili-usaq­ty qalalardyń tarıhymen tanys­ty­ryp, búgingi áleýmettik-mádenı jaǵdaıyn jurtqa jetkizetin «Shalqar dalanyń sha­har­lary», otandyq óndiris jaıly «Otan­dyq ónim» habarlaryn aıtýǵa bolady. Jastarǵa din týraly durys túsindirý maqsatyn kózdeıtin «Islam qundylyq­tary» atty baǵdarlamamyz bar. Tikeleı efırde ótetin baǵdarlamany Qazaqstan mu­sylmandary dinı basqarmasynyń ma­ma­ny Asylbek Áýezhanuly júrgizedi. Qa­zaq radıosynyń efırinen kún saıyn elimizdegi ózge ult ókilderi óz tilderinde sóı­leıdi. «Dostyq» baǵdarlamasy nemis, uı­ǵyr, koreı, túrik, tatar, ázerbaıjan tilderinde habar taratady. Sondaı-aq,  jek­senbi kúni osy ulttardyń tilderinde kon­serttik baǵdarlamalar beriledi. Al­da­ǵy ýaqytta uly Abaıdy óz tilimizde jáne ózge tilderde jaqsylap nasıhattamaqpyz. – Qazaq radıosynyń qoǵamdaǵy yq­pa­ly qandaı? Bıliktegiler tyńdaı ma, tyńdaǵan soń habarlasa ma? – Álbette. Bizdiń radıomyzǵa mınıstrlikter men oblys basshylary, qoǵamdyq uıym ókilderi óte yqylaspen suhbat beredi. Ony tyńdaǵan adamdar óz suraq­taryn joldap jatady. Tolǵandyrǵan máselege oraı keńes alyp, muń-muqtajy sheshilgen tyńdarmandar telefonmen, hatpen alǵys aıtady. Radıonyń jeke saıty men korporasııanyń ortaq saıtyna kún saıyn ondaǵan pikirler men ótinishter jazylady. Onyń bárin nazarda ustaımyz. Bizdiń habarlarymyz bıliktiń naza­ryn­da júredi. Shalǵaı aýyldardaǵy ha­lyq­tyń muń-muqtajyn sheshýge kómek­te­se­miz. Aıtalyq, Ońtústik Qazaqstan ob­ly­sy, Túrkistan qalasy mańyndaǵy aýyl­dar­dyń birinde turatyn tyńdaýshymyz baı­la­nys pen jaryq joqtyǵyn aıtyp, mu­ńyn shaqty. Sol aýylǵa tilshilerimiz ba­ryp, arnaıy reportaj daıyndady. Nátı­jesinde bir aıdyń ishinde álgi aýylǵa jaryq jetip, telefon qoıyldy, tipti radıo jelisi iske qosyldy. Osyndaı mysal­dardy kóptep keltire alamyn. – Nurjan Jalaýqyzy, mana «Al­tyn qordy» qalaı saqtap jatqan­dary­ńyz­dy aıttyńyz. Endi ony efırden qaıtalap berý jaıyn aıta ketseńiz. Án shyrqalyp, kúı kúmbirlep jatyr ma? – Qazaq radıosy ejelden ánshilerdiń qyzmet orny da boldy. Munda kózi tirilerdi ǵana aıtar bolsaq, Ermek Serkebaev, Bıbigúl Tólegenova, Gýlvıra Razıeva, Eskendir Hasanǵalıev, Nurǵalı Núsipjanov, Ilııa Jaqanov, Lakı Kesoglý jáne basqa ánshiler uzaq jyl jemisti qyzmet atqar­dy. Olardyń oryndaǵan ánderi qanshama. Al teatrlar men Qazaq fılarmonııasynda, «Qazaqkonsertte» qyzmet etken ánshi-kúıshiler, orkesterler aı saıyn, toqsan saıyn radıoǵa kelip, arnaıy án men kúı jazyp ketetin. Bul dástúr áli saqtalǵan. Qazirgi tanymal ánshiniń bári jańa án­derin aldymen Qazaq radıosyna usynady. Ony Kórkemdik keńesten ótkizip, efırge qabyldaımyz. Bizdiń jýrnalısterimiz de arnaıy saparlarǵa shyǵyp, el ishindegi ta­l­anttardy qaǵys qaldyrmaıdy. Aıtalyq, qazirdiń ózinde Qoshan Mustafauly «Injý-marjan», «Terme» habarlary úshin ár oblysty aralap, halqymyzdyń dástúrli áni men jyr-termelerin jınap keledi. So­nyń bári «Altyn qordy» qalyptastyrdy. Ony efırden júıeli berip turamyz. Bizdiń Qazaq radıosynda birinshi arnamen qatar «Shalqar» jáne «Astana» radıosy bar. Kez kelgen ýaqytta Qazaq radıosy men «Shalqardyń» birinen án tyńdaı alasyzdar. «Altyn qordyń» konsertteri kúndelikti bir emes, birneshe ret beriledi. Ony sondaı-aq jekelegen habarlarǵa paıdalanamyz. – Durys eken. Endi bileıik degenimiz – Qazaq radıosynyń halyqaralyq baı­lanystary qalaı? Bul radıony shet elderde tyńdaı ma? – Qazir aqparat keńistiginde shekara joqtyǵy belgili. Bizdiń radıomyzdy ınternet arqyly osy sátte álemniń kez kel­gen núktesinde turyp tyńdaı ala­syzdar. Al ra­dıonyń efırdegi jelisi negizinen FM tol­qynymen júzege asady. Qazaq radıosy biz­diń shekaramyzǵa japsarlas memleketterdi azdap qamtı alady. Al kezinde Reseı, Qy­taı, Mońǵolııa, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Aý­ǵanstan jáne taǵy basqa da shet elderdegi qandastarymyz tyńdap kelgen «Shalqar­dyń» taralý aımaǵy bú­gin­de respýblıka turǵyndarynyń 65 paıy­zyn qamtyp otyr. Taratý qyzmetimen bizdiń korporasııa aı­na­lyspaıtyny málim. Efırdi taratýmen tikeleı shuǵyldanatyn «Katelko» men «Kazte­le­radıodaǵy» áriptesterimiz jáne oblys ákim­deri bul iske kóńil bóledi dep úmittenemin. Sheteldermen baılanysqa kelsek, «Mır» memleketaralyq teleradıo kompa­nııa­symen baǵdarlamalar almasamyz. Endi «Rossııa» radıosymen áriptestik qarym-qatynas ornatýdy kózdep otyrmyz. Ol radıo qazirdiń ózinde Ýkraına men Belarýs memleketterin qamtıdy. Biz sonda taǵy eki júz mıllıondyq aýdıtorııaǵa shyǵa alamyz. Keden odaǵy aıasynda bizdiń de aqparattyq taýarymyz júrýi tıis. – Astanadaǵy jańa «Qazmedıa» or­ta­lyǵyna kóshý Qazaq radıosynyń da tynysyn ashatyn shyǵar. – Oǵan sóz bar ma?! «Qazmedıa» orta­ly­ǵyn Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev As­tanada salynatyn ondaǵan jobalar ara­synan birinshi kezekke qoıǵany belgili. Bul jerde eń jetilgen sandyq tehnologııa ornatyldy. Ony ıgerý arqyly radıo mýltımedıa sa­py­na túpkilikti qosylady. Qazaq radıosy men «Shalqar», «Astana» radıolarynda kon­vergentti redaksııalar jasaqtalady. HD pishinimen jumys isteıtin mamandar daıar­­laımyz. Tehnıkalyq saýattylyqpen qa­tar, kásibı saýattylyq deńgeıi joǵary­laı­tyn bolady. Astana­lyq mádenıetti ornyq­ty­rýǵa endi Qazaq televızııasy men Qazaq ra­dıosy da atsa­ly­satyny biz úshin úlken mártebe.  Jedeldik burynǵydan da artady. Osynyń bárine baı qazynamyz «Altyn qor» qosyla­ty­nyn eskersek, bizdiń Qazaq ra­dıosyna Qazaqstannan teńdes tappaısyzdar. – Áńgimeńizge rahmet. Toılaryńyz toıǵa ulassyn.

Áńgimelesken Jumagúl QÝANYShBEKQYZY.